In 2016 publiceerde Maarten Dessing ook een interview met haar op zijn blog. In Filter 10:2 verscheen Het plezier van de vertaler, haar dankwoord bij de aanvaarding van de Else Otten Übersetzerpreis. En op de Duitse Wikipedia is haar lange lijst vertalingen terug te vinden.
De landelijke pers heeft er al volop aandacht aan besteed. De vertalers van de Auteursbond hebben samen met de andere auteurs van de bond, de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en de auteursbelangen behartigende stichting LIRA het Amerikaanse Meta gesommeerd hun teksten niet langer te gebruiken voor het trainen van hun AI’s. Het bedrijf achter onder andere Facebook, Instagram en WhatsApp gebruikt ongeoorloofd talloze teksten om zijn zogenaamde LLMs, Large Language Models, van leerstof te voorzien. Geeft Meta geen gehoor aan die oproep, dan volgt er een dagvaarding en dus een rechtszaak. Lees er meer over bij de Auteursbond: https://auteursbond.nl/nederlandse-schrijvers-en-journalisten-sommeren-meta-om-te-stoppen-met-het-illegaal-gebruik-van-hun-teksten/
illustratie uit het artikel op de site van de Auteursbond
Inmiddels is het eveneens Amerikaanse Anthropic bezig een schikking te treffen met auteurs van wie het werk zonder toestemming is gebruikt om de eigen AI’s te trainen. Het bedrijf dat de laatste tijd vooral in het nieuws is vanwege de weigering zijn AI’s zonder enige restrictie te integreren in de oorlogsmachinerie van het Pentagon, heeft een database opgetuigd waarin auteurs kunnen checken of hun werk is gebruikt als grondstof voor die AI’s. Als dat zo is, dan kunnen ze gebruik maken van de schikking die Anthropic voorstelt. Daar is een aparte site voor in het leven geroepen: https://secure.anthropiccopyrightsettlement.com/lookup/. Het gaat vooral om Engelstalig werk, maar dat kunnen ook Engelse vertalingen zijn, en er komen ook Nederlandse boeken en vertalingen in voor. Lees er meer over bij de Auteursbond: https://auteursbond.nl/maakt-jouw-werk-deel-uit-van-de-anthropic-schikking/.
In de Vertalersgalerij verscheen een nieuw portret, van de zeer muzikale Roel Schuyt, die uit een hele rits talen vertaalt: het Albanees, Servo-Kroatisch, Macedonisch, Sloveens, Russisch, Bulgaars en Wit-Russisch.
Op Filters Vrijdag Vertaaldag zijn vijf stukken verschenen:
Het eerste signalement komt niet uit 2025, maar is van begin 2026, als iets wat op winter lijkt Nederland met een laagje sneeuw heeft bedekt. Uit Iran, waar de winters heel wat strenger kunnen zijn maar de dreiging van iets anders komt, klinkt een verhaal van Amir Mehdi Haghighat dat hij schreef voor de rubriek ‘A Moment That Changed Me’ van de Britse Guardian: In the bombed-out ruins of an apartment block, I saw a book I’d translated.
De kleurloze Tsukuru Tazaki en zijn pelgrimsjaren van Haruki Murakami, vertaald door Amir Mehdi Haghighat – foto: Erfan Bagheri
Het nieuwe jaar kende ook alweer een Filtervrijdag Vertaaldag, maar de meeste kwamen in 2025 online: lees verder
Dit jaar is het twintig jaar geleden dat het eerste boek van John Green verscheen, Looking for Alaska. In datzelfde jaar verscheen ook mijn vertaling van dat boek, Het Grote Misschien. Het was mijn eerste kennismaking met het begrip ‘young adult literature’ en ook mijn kennismaking met die unieke auteur, John Green. Een auteur met een heel eigen stem, zoals ook de lezers al snel ontdekten, maar daarnaast een bijzonder sympathieke en loyale man, zoals ik zelf heb mogen ervaren. Het vertalen van zijn boeken was altijd een feestje én een uitdaging, want hij was dol op taalkundige acrobatiek. Daarover heb ik destijds ook geschreven op deze site: Over neuzen, rozijnen en vriendschap en Eng raam, man! Mama-rangen en anagrammen.
omslag van de eerste druk van de vertaling
Dat ik hier nu de verleden tijd gebruik is omdat Green wat het schrijven betreft inmiddels een andere richting in is gegaan, met non-fictie als The Anthropocene Reviewed (Hoe is het antropoceen je tot nu toe bevallen? vertaald door Rob Kuitenbrouwer en mij) en Everything is Tuberculosis (niet in het Nederlands vertaald). In die non-fictie hanteert hij overigens wel nog steeds zijn onnavolgbare en meteen herkenbare stijl, met veel humor, zonder iets af te doen aan de ernst van zijn onderwerpen.
Het twintigjarig jubileum van Looking for Alaska was voor het academische tijdschrift The International Journal of Young Adult Literature aanleiding voor een speciaal nummer dat helemaal aan John Green en zijn boeken is gewijd. Een van de artikelen is een weergave van een (online) rondetafelgesprek met een aantal van zijn vertalers uit verschillende landen. Ik vond het heel interessant om daaraan deel te nemen, want het betekende een unieke kans om met collega’s over de boeken, de vertalingen en de ontvangst in verschillende landen te praten. Voor wie ook geïnteresseerd is, ons gesprek is hier te downloaden: https://ijyal.ac.uk/articles/10.24877/IJYAL.217
Vorige week is bekend gemaakt wie de Filter Vertaalprijzen 2025 hebben gekregen. De jury’s noemden alle genomineerden terecht winnaars, maar de twee bekroonde boeken staken erboven uit. Dit schreef de jury: ‘een boek waarvan het bij wijze van spreken noodzakelijk is dat het werd vertaald, waarvan er niet eens een definitief origineel bestaat, zodat het nog een hele toer was om te reconstrueren hoe dat origineel eruitgezien zou kunnen hebben in weerwil van de censuur en zodat de vertaling in zekere zin uitmondde in een nieuw origineel, een boek waarvan de research zo ver ging dat het gewicht van een van de personages gecheckt werd met een BMI-calculator, waarvan de redactie en eindredactie uitbundig moeten worden geprezen en waarvan de taal van begin tot eind uit levend, hedendaags Nederlands bestaat. Wij brengen hulde aan het Vlaams-Nederlandse duo dat deze vertaling op haar beider naam heeft gezet: de Filter Vertaalprijs 2025 van € 10.000, ter beschikking gesteld door de GAU, gaat naar het bij uitgeverij Balans verschenen Stalingrad, vertaald uit het Russisch door Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge.’
Els de Roon Hertoge en Annelies de hertogh
En dit is de conclusie van het juryrapport voor de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken 2025: ‘Vijf heel verschillende nominaties kortom, ieder met hun eigen vertaaluitdagingen. Vijf vertalers die er met bijzonder veel vakvrouwschap in geslaagd zijn de door hen vertaalde boeken net zo spannend, fantasierijk, grappig, verdrietig, vrolijk en avontuurlijk te maken als het origineel. Soms door dicht bij de brontekst te blijven, soms door eigenzinnige sluiproutes of omwegen te nemen om tot een zo natuurlijk mogelijke Nederlandse tekst te komen. De winnaar is een vertaler die alle registers open heeft moeten trekken om een jeugdboek af te leveren dat dankzij haar kunde en vondsten zowel humoristisch, verrassend, overtuigend als ontroerend is. Zo veel (ver)talige behendigheid verdient in de ogen van de jury ontegenzeglijk de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken: die gaat dan ook naar Henrieke Herber voor De woordredders van Enrico Galiano.’
Henrieke Herber
Bij de uitreiking van de Filter Vertaalprijzen werd ook het nieuwe nummer van het tijdschrift Filter ten doop gehouden dat deze keer het thema ‘de uitbundige vertaler’ kent. Een keur aan vertalers schreef een stuk waarin die misschien soms onvermoede kant naar voren komt.
Tijdens het opstellen van deze post maakte de Zweedse Academie bekend aan wie zij de Nobelprijs voor literatuur van 2025 heeft toegekend. Nu is dit natuurlijk formeel geen vertaalprijs, maar zonder vertalers zou hij niet bestaan of louter een Zweedse aangelegenheid zijn. Dat de Academieleden kennis hebben kunnen nemen van het werk van László Krasznahorkai, de winnaar van dit jaar, is te danken aan het werk van de Zweedse vertaler Daniel Gustafsson. En Mari Alföldy is er verantwoordelijk voor dat er al een flink rijtje boeken van de Hongaarse schrijver in het Nederlands is te lezen. Dus bij dezen ook de felicitaties aan alle vertalers en uitgevers van de nieuwe Nobelprijswinnaar. Mari Alföldy’s man, Viacheslav Sereda, was zijn Russische vertaler, maar heeft dit helaas niet meer mee kunnen maken.
Alföldy en Sereda met elk hun versie van Krasznahorkai’s Satanstango
Het Nederlands Letterenfonds biedt schrijvers en literair vertalers die met hun werk een (te) karig inkomen verdienen de kans op iets meer financiële armslag. De regelingen daarvoor zijn onlangs herzien en met name die voor vertalers kennen een aantal flinke aanpassingen en nieuwe of verruimde mogelijkheden.
Dit meldt het fonds: ‘Voor de projectsubsidies en de ontwikkelbeurzen voor literair vertalers is met het oog op vergrijzing van de beroepsgroep, de sluiting van talenstudies en de ontwikkelingen op het gebied van A.I. ingezet op bredere ondersteuning van startende vertalers, meer mogelijkheden voor ontwikkeling en op het doorgeven van kennis. Een extra toeslag, de junior-seniortoeslag, maakt het voor ervaren en minder ervaren vertalers mogelijk samen te werken aan een vertaling en daarbij veel tijd in te ruimen voor uitwisseling.
Nieuw is ook dat vertalers uit het Nederlands, Fries en Papiaments de komende drie jaar een tegemoetkoming kunnen ontvangen voor professionele ontwikkeling, bijvoorbeeld voor reis- of studiekosten, coaching en begeleiding. Voor de vertalers gelden de veranderingen vanaf de eerste ronde in 2026 en aanvragen daarvoor kan vanaf vandaag.’
Een voorwaarde voor projectsubsidie was altijd al dat de vertaler duidelijk wordt vermeld op de titelpagina van het vertaalde boek. Onder de nieuwe regeling is dat aangescherpt tot ‘op het omslag’. Daar maakt een aantal uitgeverijen, zoals Athenaeum, Koppernik, Oevers, Jurgen Maas en sinds kort ook Pluim, al een goede gewoonte van. Hopelijk leidt deze aanscherping ertoe dat alle uitgevers de vertalers de plek geven die hun toekomt.
Alle aanvragen vallen vanaf nu onder de nieuwe regelingen.
Techbedrijven gebruiken het werk van Nederlandse schrijvers en vertalers om hun AI-modellen te trainen, zonder hun toestemming en zonder vergoeding.
De Auteursbond start daarom de campagne ‘AI = jatwerk’. Met deze campagne vraagt de bond aandacht voor de grootschalige schending van het auteursrecht door techbedrijven, én vestigt hij de aandacht op door mensen geschreven en vertaald werk.
De bond nodigt alle vertalers van harte uit om bij de lancering van de campagne ‘AI = jatwerk’ aanwezig te zijn.
Vrijdag 17 oktober: Lanceringsactie!
Op vrijdagmiddag 17 oktober begint de campagne op het Amsterdamse Spui met een etalage bij boekhandel Athenaeum. Gustaaf Peek houdt een gloedvol betoog, Hannah van Binsbergen zorgt voor een opzwepende voordracht, Maria Vlaar is aanvoerder. Na afloop wordt er geproost op menselijke creativiteit.
Dit is je kans om samen met je collega’s te laten zien dat schrijvers en vertalers niet accepteren dat hun werk wordt gejat!
Deze zomer werd bekend dat de Martinus Nijhoffprijs, nog altijd de grootste vertaalprijs, naar Mark Leenhouts gaat voor zijn al prachtige vertalingen uit het Chinees, de vreemdste van alle talen waaruit hij kon kiezen, zoals hij zelft zegt in een filmpje bij de uitreiking die inmiddels heeft plaatsgevonden:
De winnaars van de Europese Literatuurprijs 2025 zijn inmiddels ook bekend: vertaler Adri Boon en auteur Irene Solà, met haar door hem uit het Catalaans vertaalde Ik gaf je ogen en je keek in de duisternis (Cossee). Lees op de site van het Letterenfonds meer over de toekenning. Toeval of niet, maar Stijn van der Loo publiceerde in de Vertalersgalerij deze zomer een portret van Adri Boon:
Ook op VertaalVerhaal zijn deze zomer nieuwe verhalen verschenen en één daarvan is van Adri Boon:
Vertalers voor de radio – Kenneth van Zijl in gesprek met Ton Naaijkens, Jeanne Holierhoek, Rudy Kousbroek en Robbert-Jan Henkes.
Een enkele keer dook hier wel eens een bijdrage op uit Vrijdag Vertaaldag, de ongeveer tweewekelijkse rubriek van vertaaltijdschrift Filter. Vanaf nu proberen we alle afleveringen hier te signaleren. Hieronder vind je de laatste tien. Op de site van Filter zijn nog veel meer afleveringen te vinden.
Week 36: Onno Kosters – Deel 2 van Onno Kosters’ artikel over Byrons gedicht Darkness en de vertaalgeschiedenis ervan.
Week 34: Onno Kosters – Deel 1 van Onno Kosters’ artikel over Darkness en de achtergronden.
Tot voor kort was er nog nooit een boek van de Argentijnse Mariana Dimópulos in het Nederlands verschenen. Maar onlangs zag bij uitgeverij Cossee Spreken in tongen het licht, een boek waarin de vertaler Duits en Engels in gesprek gaat met J.M. Coetzee over talen en vertalen. En dat leidt tot allerlei intrigerende overpeinzingen en uitspraken. Zo noemt Coetzee zijn Nederlandse vertaler zijn ‘Nederlandse tweelingbroer’. Ook nu werd de Zuid-Afrikaan vertaald door Peter Bergsma, terwijl zijn vertaalster voor het conto kwam van een andere vertaler Engels, Anna Helmers-Dieleman. Wat de vraag oproept of dat is gebeurd omdat er zoals gebruikelijk bij Engelse titels weer haast was geboden bij het maken van de vertaling of omdat de twee stemmen zo ook twee vertaalstemmen kregen? De Nederlandse vertalers werkten eerder samen aan het door Coetzee herziene Van man tot man van Olive Schreiner dat in januari al bij Cossee verscheen.
Ook vertaler Robert-Jan Henkes heeft zo zijn ideeën over taal en vertalen en die heeft hij bijeengebracht in Vertalen wat er niet staat, een titel waarin naast een bekende uitspraak van Karel van het Reve en een titel van Arthur Langeveld Nijhoffs beroemde regel ‘Lees maar, er staat niet wat er staat’ lijkt mee te spelen. Of dat betekent dat Henkes aanschurkt tegen Nijhoffs ideeën over taal, poëzie en vertaling oordele de lezer zelf. Een van de eersten die het boek bespreekt, voor en na lezing, is de met de Nijhoffprijs bekroonde Ton Naaijkens op de site van Filter: https://www.tijdschrift-filter.nl/webfilter/recensies/2025/robbert-jan-henkes-vertalen-wat-er-niet-staat/
In de Vertalersgalerij verscheen deze maand een mooi portret van Jos Vos, de gelauwerde vertaler van Japanse klassieke teksten.
