Categorie: Nieuws

Twintig jaar Het Grote Misschien

door Aleid van Eekelen-Benders

Dit jaar is het twintig jaar geleden dat het eerste boek van John Green verscheen, Looking for Alaska. In datzelfde jaar verscheen ook mijn vertaling van dat boek, Het Grote Misschien. Het was mijn eerste kennismaking met het begrip ‘young adult literature’ en ook mijn kennismaking met die unieke auteur, John Green. Een auteur met een heel eigen stem, zoals ook de lezers al snel ontdekten, maar daarnaast een bijzonder sympathieke en loyale man, zoals ik zelf heb mogen ervaren. Het vertalen van zijn boeken was altijd een feestje én een uitdaging, want hij was dol op taalkundige acrobatiek. Daarover heb ik destijds ook geschreven op deze site: Over neuzen, rozijnen en vriendschap en Eng raam, man! Mama-rangen en anagrammen.

omslag van de eerste druk van de vertaling

Dat ik hier nu de verleden tijd gebruik is omdat Green wat het schrijven betreft inmiddels een andere richting in is gegaan, met non-fictie als The Anthropocene Reviewed (Hoe is het antropoceen je tot nu toe bevallen? vertaald door Rob Kuitenbrouwer en mij) en Everything is Tuberculosis (niet in het Nederlands vertaald). In die non-fictie hanteert hij overigens wel nog steeds zijn onnavolgbare en meteen herkenbare stijl, met veel humor, zonder iets af te doen aan de ernst van zijn onderwerpen.

Het twintigjarig jubileum van Looking for Alaska was voor het academische tijdschrift The International Journal of Young Adult Literature aanleiding voor een speciaal nummer dat helemaal aan John Green en zijn boeken is gewijd. Een van de artikelen is een weergave van een (online) rondetafelgesprek met een aantal van zijn vertalers uit verschillende landen. Ik vond het heel interessant om daaraan deel te nemen, want het betekende een unieke kans om met collega’s over de boeken, de vertalingen en de ontvangst in verschillende landen te praten. Voor wie ook geïnteresseerd is, ons gesprek is hier te downloaden: https://ijyal.ac.uk/articles/10.24877/IJYAL.217

Filter en Nobel

Vorige week is bekend gemaakt wie de Filter Vertaalprijzen 2025 hebben gekregen. De jury’s noemden alle genomineerden terecht winnaars, maar de twee bekroonde boeken staken erboven uit. Dit schreef de jury: ‘een boek waarvan het bij wijze van spreken noodzakelijk is dat het werd vertaald, waarvan er niet eens een definitief origineel bestaat, zodat het nog een hele toer was om te reconstrueren hoe dat origineel eruitgezien zou kunnen hebben in weerwil van de censuur en zodat de vertaling in zekere zin uitmondde in een nieuw origineel, een boek waarvan de research zo ver ging dat het gewicht van een van de personages gecheckt werd met een BMI-calculator, waarvan de redactie en eindredactie uitbundig moeten worden geprezen en waarvan de taal van begin tot eind uit levend, hedendaags Nederlands bestaat. Wij brengen hulde aan het Vlaams-Nederlandse duo dat deze vertaling op haar beider naam heeft gezet: de Filter Vertaalprijs 2025 van € 10.000, ter beschikking gesteld door de GAU, gaat naar het bij uitgeverij Balans verschenen Stalingrad, vertaald uit het Russisch door Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge.’

Els de Roon Hertoge en Annelies de hertogh

En dit is de conclusie van het juryrapport voor de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken 2025: ‘Vijf heel verschillende nominaties kortom, ieder met hun eigen vertaaluitdagingen. Vijf vertalers die er met bijzonder veel vakvrouwschap in geslaagd zijn de door hen vertaalde boeken net zo spannend, fantasierijk, grappig, verdrietig, vrolijk en avontuurlijk te maken als het origineel. Soms door dicht bij de brontekst te blijven, soms door eigenzinnige sluiproutes of omwegen te nemen om tot een zo natuurlijk mogelijke Nederlandse tekst te komen. De winnaar is een vertaler die alle registers open heeft moeten trekken om een jeugdboek af te leveren dat dankzij haar kunde en vondsten zowel humoristisch, verrassend, overtuigend als ontroerend is. Zo veel (ver)talige behendigheid verdient in de ogen van de jury ontegenzeglijk de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken: die gaat dan ook naar Henrieke Herber voor De woordredders van Enrico Galiano.’

Henrieke Herber

Bij de uitreiking van de Filter Vertaalprijzen werd ook het nieuwe nummer van het tijdschrift Filter ten doop gehouden dat deze keer het thema ‘de uitbundige vertaler’ kent. Een keur aan vertalers schreef een stuk waarin die misschien soms onvermoede kant naar voren komt.

Tijdens het opstellen van deze post maakte de Zweedse Academie bekend aan wie zij de Nobelprijs voor literatuur van 2025 heeft toegekend. Nu is dit natuurlijk formeel geen vertaalprijs, maar zonder vertalers zou hij niet bestaan of louter een Zweedse aangelegenheid zijn. Dat de Academieleden kennis hebben kunnen nemen van het werk van László Krasznahorkai, de winnaar van dit jaar, is te danken aan het werk van de Zweedse vertaler Daniel Gustafsson. En Mari Alföldy is er verantwoordelijk voor dat er al een flink rijtje boeken van de Hongaarse schrijver in het Nederlands is te lezen. Dus bij dezen ook de felicitaties aan alle vertalers en uitgevers van de nieuwe Nobelprijswinnaar. Mari Alföldy’s man, Viacheslav Sereda, was zijn Russische vertaler, maar heeft dit helaas niet meer mee kunnen maken.

Alföldy en Sereda met elk hun versie van Krasznahorkai’s Satanstango

Nieuwe subsidieregelingen

Het Nederlands Letterenfonds biedt schrijvers en literair vertalers die met hun werk een (te) karig inkomen verdienen de kans op iets meer financiële armslag. De regelingen daarvoor zijn onlangs herzien en met name die voor vertalers kennen een aantal flinke aanpassingen en nieuwe of verruimde mogelijkheden.

Dit meldt het fonds: ‘Voor de projectsubsidies en de ontwikkelbeurzen voor literair vertalers is met het oog op vergrijzing van de beroepsgroep, de sluiting van talenstudies en de ontwikkelingen op het gebied van A.I. ingezet op bredere ondersteuning van startende vertalers, meer mogelijkheden voor ontwikkeling en op het doorgeven van kennis. Een extra toeslag, de junior-seniortoeslag, maakt het voor ervaren en minder ervaren vertalers mogelijk samen te werken aan een vertaling en daarbij veel tijd in te ruimen voor uitwisseling.

Nieuw is ook dat vertalers uit het Nederlands, Fries en Papiaments de komende drie jaar een tegemoetkoming kunnen ontvangen voor professionele ontwikkeling, bijvoorbeeld voor reis- of studiekosten, coaching en begeleiding. Voor de vertalers gelden de veranderingen vanaf de eerste ronde in 2026 en aanvragen daarvoor kan vanaf vandaag.’

Een voorwaarde voor projectsubsidie was altijd al dat de vertaler duidelijk wordt vermeld op de titelpagina van het vertaalde boek. Onder de nieuwe regeling is dat aangescherpt tot ‘op het omslag’. Daar maakt een aantal uitgeverijen, zoals Athenaeum, Koppernik, Oevers, Jurgen Maas en sinds kort ook Pluim, al een goede gewoonte van. Hopelijk leidt deze aanscherping ertoe dat alle uitgevers de vertalers de plek geven die hun toekomt.

Alle aanvragen vallen vanaf nu onder de nieuwe regelingen.

Lees hier meer over de projectsubsidies.

Lees hier meer over de ontwikkelbeurzen.

Download de officiële tekst van de nieuwe regeling, zoals gepubliceerd in de Staatscourant.

AI = JATWERK

Auteursbond lanceert campagne

Techbedrijven gebruiken het werk van Nederlandse schrijvers en vertalers om hun AI-modellen te trainen, zonder hun toestemming en zonder vergoeding.

De Auteursbond start daarom de campagne ‘AI = jatwerk’. Met deze campagne vraagt de bond aandacht voor de grootschalige schending van het auteursrecht door techbedrijven, én vestigt hij de aandacht op door mensen geschreven en vertaald werk.

De bond nodigt alle vertalers van harte uit om bij de lancering van de campagne ‘AI = jatwerk’ aanwezig te zijn.

Vrijdag 17 oktober: Lanceringsactie!

Op vrijdagmiddag 17 oktober begint de campagne op het Amsterdamse Spui met een etalage bij boekhandel Athenaeum. Gustaaf Peek houdt een gloedvol betoog, Hannah van Binsbergen zorgt voor een opzwepende voordracht, Maria Vlaar is aanvoerder. Na afloop wordt er geproost op menselijke creativiteit.

Dit is je kans om samen met je collega’s te laten zien dat schrijvers en vertalers niet accepteren dat hun werk wordt gejat!

  • Etalage, optredens en borrel
  • Vrijdag 17 oktober, 17.00 uur, inloop 16.45 uur
  • Athenaeum, Spui 14-16, Amsterdam

Je kunt je hier aanmelden: https://auteursbond.nl/agenda/lancering-campagne-ai-jatwerk/.

Dit is een ingekomen mededeling van de sectie Vertalers van de Auteursbond

Spreken vertalers in tongen?

Vertalers aan het woord in juni

Tot voor kort was er nog nooit een boek van de Argentijnse Mariana Dimópulos in het Nederlands verschenen. Maar onlangs zag bij uitgeverij Cossee Spreken in tongen het licht, een boek waarin de vertaler Duits en Engels in gesprek gaat met J.M. Coetzee over talen en vertalen. En dat leidt tot allerlei intrigerende overpeinzingen en uitspraken. Zo noemt Coetzee zijn Nederlandse vertaler zijn ‘Nederlandse tweelingbroer’. Ook nu werd de Zuid-Afrikaan vertaald door Peter Bergsma, terwijl zijn vertaalster voor het conto kwam van een andere vertaler Engels, Anna Helmers-Dieleman. Wat de vraag oproept of dat is gebeurd omdat er zoals gebruikelijk bij Engelse titels weer haast was geboden bij het maken van de vertaling of omdat de twee stemmen zo ook twee vertaalstemmen kregen? De Nederlandse vertalers werkten eerder samen aan het door Coetzee herziene Van man tot man van Olive Schreiner dat in januari al bij Cossee verscheen.

Ook vertaler Robert-Jan Henkes heeft zo zijn ideeën over taal en vertalen en die heeft hij bijeengebracht in Vertalen wat er niet staat, een titel waarin naast een bekende uitspraak van Karel van het Reve en een titel van Arthur Langeveld Nijhoffs beroemde regel ‘Lees maar, er staat niet wat er staat’ lijkt mee te spelen. Of dat betekent dat Henkes aanschurkt tegen Nijhoffs ideeën over taal, poëzie en vertaling oordele de lezer zelf. Een van de eersten die het boek bespreekt, voor en na lezing, is de met de Nijhoffprijs bekroonde Ton Naaijkens op de site van Filter: https://www.tijdschrift-filter.nl/webfilter/recensies/2025/robbert-jan-henkes-vertalen-wat-er-niet-staat/

In de Vertalersgalerij verscheen deze maand een mooi portret van Jos Vos, de gelauwerde vertaler van Japanse klassieke teksten.

VertaalVerhaal kwam deze maand met vijf verhalen:

– De bedscène uit Mario Vargas Llosa’s Voor uw liefde – Arie van der Wal
– Van moord onder studenten tot de dood van een studie, Jan Fastenau in gesprek met Peter Verstegen
– Taal als aangewaaide rijkdom – Profiel van Marietje d’Hane-Scheltema, door Jacqueline Oskamp
– Vertalen in beeld – Rien Verhoef
– Dankwoord bij de aanvaarding van de Amy van Markenprijs 2025 – Janny Middelbeek-Oortgiesen

Genomineerd

Onlangs maakten de jury’s van de Filter Vertaalprijzen en van de Europese Literatuurprijs bekend welke boeken en welke vertalers kans maken op de prijzen van dit jaar.

Dit zijn de nominaties voor de Filter Vertaalprijs 2025:

  • Goverdien Hauth-Grubben voor Pericallosa van Evelyn Roll (Pluim)
  • Annelies de Hertogh & Els de Roon Hertoge voor Stalingrad van Vasili Grossman (Balans)
  • Patrick Lateur voor Tragedies van Aischylos (Athenaeum – Polak & Van Gennep)
  • Frank Lekens voor De verlossers van William Gaddis (Kievenaar)
  • Jan Sietsma voor De verwarring van een jonge Törless van Robert Musil (Koppernik)

Lees hier waarom de jury deze boeken uitkoos: https://www.tijdschrift-filter.nl/filter-vertaalprijzen/2025/nominaties-filter-vertaalprijs-2025/

Voor de Filter Vertaalprijs 2025 voor kinder- en jeugdboeken zijn deze vijf vertalers en boeken genomineerd:

  • Aleid van Eekelen-Benders voor Het eiland aan de rand van de nacht van Lucy Strange (Gottmer)
  • Henrieke Herber voor De woordredders van Enrico Galiano (Luitingh Sijthoff)
  • Sophie Kuiper voor Het hart van een giraf is ongelooflijk groot van Sofia Chanfreau (Lannoo)
  • Lammie Post-Oostenbrink voor De trein van vier over twaalf van Conny Palmkvist (Kluitman)
  • Bette Westera voor Beloofd is beloofd, kleine panda’s van Rachel Bright (Gottmer)

Lees hier de motivering van de jury: https://www.tijdschrift-filter.nl/filter-vertaalprijzen/2025/nominaties-filter-vertaalprijs-kinder-en-jeugdboeken-2025/.
De bekendmaking van de winnaars, die elk 10.000 euro zullen ontvangen, is op 30 september.

En dit zijn de vier genomineerde boeken voor de Europese Literatuurprijs 2025:

  • Helder – Carys Davies, uit het Engels vertaald door Nicolette Hoekmeijer (Meulenhoff)
  • Ik gaf je ogen en je keek in de duisternis – Irene Solà, uit het Catalaans vertaald door Adri Boon (Cossee)
  • Rechter tussen twee vuren – Ivan Klíma, uit het Tsjechisch vertaald door Irma Pieper (Wereldbibliotheek)
  • Slechte gewoontes – Alana S. Portero, uit het Spaans vertaald door Annet van der Heijden en Alyssia Sebes (Meridiaan)

Aan de prijs is een bedrag van € 10.000 verbonden, voor zowel de schrijver als de vertaler(s). Op 3 september wordt bekend welk van deze vier boeken de Europese Literatuurprijs wint.

Redactief

Hoewel vertalers graag over hen mopperen, komt een boekvertaling niet zonder hen tot stand, de persklaarmakers, correctoren en freelance redacteuren. Schrijvers én vertalers weten dat zij door hen worden behoed voor gemopper van lezers. En elke zichzelf respecterende uitgeverij probeert de beste in te huren.

screenshot van redactief.nl

Tot nu toe moest elke persklaarmaker de eigen boontjes doppen en zelf voor het eigen belang opkomen. Gelukkig heeft een aantal van hen besloten de koppen bij elkaar te steken en een gezamenlijke vakvereniging op te richten: Redactief. Die bestaat officieel sinds 5 februari van dit jaar. En sinds vandaag is de website in de lucht waar je meer te weten kunt komen over de vereniging en meteen lid kunt worden: https://redactief.nl/.

In memoriam Mirjam de Veth

Eind mei is een van de kleurrijkste vertalers Frans overleden. Mirjam de Veth is 72 geworden. Ze heeft rond 2018 noodgedwongen het vertalen opgegeven toen haar wrede ziekte, Primair Progressieve Afasie, het verderwerken met taal onmogelijk maakte, waarna ze zich volledig wijdde aan haar tweede métier, de kunst, de tekenkunst in het bijzonder.

een van Mirjam de Veths zelfportretten

Haar vertaaloeuvre is groot en veelzijdig met een hele stoet aan bekende en minder bekende auteurs. Toen De seizoenen verscheen, haar vertaling van Maurice Pons’ Les saisons, was dat aanleiding haar werk in 2009 te bekronen met de Elly Jafféprijs. Lees hier haar dankwoord: https://vertaalverhaal.nl/project/dankwoord-bij-het-ontvangen-van-de-dr-elly-jaffe-prijs/

Op de site van vertaaltijdschrift Filter verscheen een mooi in memoriam van Désirée Schyns waarin ze veel facetten van de vertaalster, schrijfster, kunstenaar De Veth belicht: https://www.tijdschrift-filter.nl/webfilter/actueel/2025/week-26/im-mirjam-de-veth/

Ook de Groene Amsterdammer stond stil bij haar overlijden: https://www.groene.nl/artikel/mirjam-de-veth-8-mei-1953-30-mei-2025, net als de literatuurnieuwssite Tzum: https://www.tzum.info/2025/05/nieuws-vertaalster-frans-mirjam-de-veth-1953-2025-overleden/

Ze was ook een duidelijk verwoorder van het belang van vertalers om zich te verenigen, getuige deze video van de Vereniging van Letterkundigen, de voorganger van de Auteursbond die ook de vertalersbelangen behartigt.

PS Na de eerste plaatsing van het bovenstaande verscheen er ook in de NRC nog een in memoriam: Vertalen is inlijven, vond Mirjam de Veth (1953-2025) – NRC

En Peter Nijssen, uitgever bij De Arbeiderspers, gedenkt haar op zijn blog Nijssen Schrijft met een uitvoerig bericht, getiteld Het sluimeren van de taal.

Hoe om te lieg en hoe omme storie te vetel

Vertalers aan het woord in april

Onlangs verscheen Het paardenleger, Arie van der Ents vertaling van Isaak Babels verhalencyclus. Voor de gelegenheid was Van der Ent, die in Oekraïne woont, even in Nederland en verscheen er ook een interview met hem bij Rijnmond en de NOS, waarin hij onder andere vertelt hoe het is om nu in dat geplaagde land te wonen en waarom hij als vertaler Russisch veel Russische schrijvers niet meer vertaalt: https://nos.nl/regio/zh-rijnmond/artikel/626562-arie-van-der-ent-dichter-in-oorlogstijd-ik-wil-oekraine-uit-schaduw-van-rusland-halen

Arie van der Ent en zijn vrouw Juliette Gasilo in Hermanivka, het dorp onder Kyiv waar zij wonen (foto uit privécollectie)

Bij SKUT, ‘digitaal platform voor literatuur, kritiek en dialoog, dat middels brieven, essays, verhalend proza en poëzie het engagement opzoekt’, verscheen in een vertaling van Tommy van Avermaete en Yi Fong Au een interessant stuk uit Zuid-Afrika. Striptekenaar, illustrator, columnist, dichter én vertaler Nathan Trantaal schrijft over de aard van vertalen en wie wie kan vertalen: Verloren en gevonden in vertaling. Hij eindigt met een eigen gedicht in het Kaaps en zijn eigen vertaling in het Engels. Dit zijn de laatste regels in het Kaaps, de taal waarin hij meestal schrijft en waarover hij in het stuk ook meer vertelt:

My ma gloe in niks én sy gloe in alles
en jy sal nooit wiet of sy liegie.
Syt vi my gelee hoe om te lieg
en hoe omme storie te vetel
en hoe om te worry:
die secret is om te gan slaap.

Jy worry bieter as jy ytgerus is.

Op VertaalVerhaal verschenen deze maand vier verhalen:

Longlist Europese Literatuurprijs

Op 10 april is de longlist bekend gemaakt van de Europese Literatuurprijs die de beste hedendaagse Europese roman bekroont die het voorgaande jaar is verschenen in Nederlandse vertaling. De prijs gaat naar de auteur én de vertaler.

de twaalf genomineerde boeken

Hierboven zie je de ruggen van de twaalf uitverkoren boeken uit 2024. Dit zijn ze op dezelfde alfabetische titelvolgorde:

  • De A van Asta – Tine Høeg, uit het Deens vertaald door Adriaan van der Hoeven en Edith Koenders  (Koppernik)
  • De engel van het verdwijnen – Slobodan Šnajder, uit het Kroatisch vertaald door Roel Schuyt (Wereldbibliotheek)
  • Er stromen rivieren in de lucht – Elif Shafak, vertaald uit het Engels door Manon Smits (Wereldbibliotheek)
  • Helder – Carys Davies, uit het Engels vertaald door Nicolette Hoekmeijer (Meulenhoff)
  • Ik gaf je ogen en je keek in de duisternis – Irene Solà, vertaald uit het Catalaans door Adri Boon (Cossee)
  • In orbit – Samantha Harvey, vertaald uit het Engels door Kitty Pouwels (De Bezige Bij)
  • Lichtspel – Daniel Kehlmann, uit het Duits vertaald door Josephine Rijnaarts (Querido)
  • Lied van de profeet – Paul Lynch, uit het Engels vertaald door Lidwien Biekmann & Tjadine Stheeman (Prometheus)
  • Rechter tussen twee vuren – Ivan Klíma, uit het Tsjechisch vertaald door Irma Pieper (Wereldbibliotheek)
  • Slechte gewoontes – Alana S. Portero, uit het Spaans vertaald door Annet van der Heijden en Alyssia Sebes (Meridiaan)
  • Tegenlicht – Pirkko Saisio, uit het Fins vertaald door Annemarie Raas (De Geus)
  • Waak over haar – Jean-Baptiste Andrea, vertaald uit het Frans door Martine Woudt (Oevers)

Aan de prijs is ook de Vertalersgelukstoernee gekoppeld: een aantal van de genomineerde vertalers trekt in mei en juni langs boekhandels in heel het land om meer over hun vertaling te vertellen. Meer daarover (binnenkort) en over de prijs zelf lees je op www.europeseliteratuurprijs.nl.