Witteman recenseert… of: de kwelling van de recensent

Een tweet van Sylvia Witteman deed in Vertalië wat stof opwaaien. Toegegeven: noch Sylvia Witteman, noch het medium Twitter leent zich voor veel nuances. Zelfs mét die kanttekening is er wel het een en ander dat ons, vertalers en lezers, in het verkeerde keelgat kan schieten.

De gewraakte tweet van Sylvia Witteman

Allereerst de discussie op Twitter in samenvatting.

Sylvia Witteman @sylviawitteman
Kut. De Nederlandse vertaling van de nieuwe King binnengekomen ipv het origineel. Net zo erg als neuken met cond… douchen met kleren aan.

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@Turiddu ik heb nog nooit een King in het nederlands gelezen en dan is het heel onwennig. Je gaat alles terugvertalen.

Sante B. @Turiddu
@sylviawitteman Dat komt door de slechte vertaling. Fury van Rushdie is in het Engels een heel ander boek dan in NL vertaling

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@Turiddu Ik moet de nieuwe King recenseren. Vandaar.

Sante B. @Turiddu
@sylviawitteman Die neiging om terug te vertalen is een ramp. Je verpest je hele leeslol. Ik doe het ook, het is niet te stoppen.

Sante B. @Turiddu
@sylviawitteman Ja, dan houdt alles op. Lees je hem ook voor je lol?

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@Turiddu jazekers! Hij heeft zeker tien heel goede boeken geschreven.

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@Turiddu Lees dan gewoon in het engels. Na een paar boeken weet je niet beter meer.

Geneviève Waldmann @gwaldmann
@sylviawitteman Rustig maar. Origineel ligt morgen op je mat #joyland #stephenking

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@gwaldmann Ha, gelukkig!

Janet Limonard @janetlimonard
@sylviawitteman Jezus, wat een arrogantie. Janet van der Lee, vertaler

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@janetlimonard dat begrijp ik niet?

Janet Limonard @janetlimonard
@sylviawitteman Hoe erg kan dat zijn, een goede vertaling lezen? Zeg gewoon dat je liever ’t origineel leest, zonder vertalers te beledigen

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@janetlimonard God allemachtig. Waar maak je je druk om? Trouwens, veel vertalingen zijn nu eenmaal erg slecht.

Janet Limonard @janetlimonard
@sylviawitteman En heeeeel veel zijn heeeeel erg goed (en erg handig voor mensen die niet jaren in de VS/UK hebben gewoond).

Sylvia Witteman @sylviawitteman
@janetlimonard mevrouw, ik lees sinds mijn zestiende engels, niet uit snobisme, maar omdat Penguïns veel goedkoper zijn dan ’n vertaling.

Janet Limonard @janetlimonard
@sylviawitteman dat is een heel goede reden. Maar dat mag voor een dame als u geen reden zijn om een hele beroepsgroep te kakken te zetten.

S.T. Hoyinck @HoyinckST
@sylviawitteman @janetlimonard Voor de gemiddelde lezer van recensie wel fijn om oordeel te krijgen over de vertaling. S.Hoyinck vertaler

Recensent en uitgever
Recensenten hebben het vaak niet op ‘de vertaling’, zo blijkt (weer eens) duidelijk uit de tweets van Sylvia Witteman e.a. Dat is natuurlijk haar goed recht, maar het tweet-gesprek tussen haar en Geneviève Waldmann van Luitingh-Sijthoff (degene die de euvele moed had haar niet de brontekst, maar de vertaling toe te (laten) sturen) roept toch een aantal vragen op over de praktijk van het recenseren in het algemeen.

De eerste vraag die zich opdringt, is waarom een recensent denkt dat hij/zij het origineel moet lezen wanneer de aanleiding voor de recensie het verschijnen van de vertaling is. Als je, zoals la Witteman, continu ‘aan het terugvertalen’ gaat wanneer je een vertaling leest, ben je dan wel geschikt om een recensie van een vertaling te schrijven?

In aansluiting daarop: hoe komt het in vredesnaam dat de opdrachtgever van een recensent accepteert dat die de brontaal leest wanneer het om een vertaald boek gaat? Redacties van kranten en tijdschriften, die deze boeken laten recenseren, kunnen er toch niet klakkeloos van uitgaan dat alle mogelijk geïnteresseerde lezers liever ‘het origineel’ lezen?

Want wat is het uiteindelijke doel van een recensie? Een boek bespreken dat onlangs is uitgekomen, het lezerspubliek informeren. Is dat er dan bij gebaat dat een recensent zich baseert op het origineel, in plaats van het boek dat de Nederlandse uitgever uitbrengt? Ook daarover valt het een en ander te zeggen, zoals Marijke Versluys in haar prachtige blogstuk enige tijd geleden heeft gedaan. Of zoals Ercia Feberwee bij het verschijnen van Inferno van Dan Brown in De wereld draait door fijntjes opmerkte tegen Matthijs van Nieuwkerk, die zei dat Brown af en toe wat klunzig schreef: ‘Dan moet je de vertaling maar lezen, Matthijs.’

In het verlengde daarvan viel ons op hoe ongelofelijk snel mevrouw Waldmann regelt dat Witteman de oorspronkelijke, Engelstalige editie van het boek krijgt. Natuurlijk hebben wij er begrip voor dat een uitgeverij afhankelijk is van de goede wil van recensenten voor aandacht voor een nieuwe uitgave. Maar toch. Het gaat om de vertaling. Een uitgeverij heeft die uitgezet en laten maken, gecontroleerd (naar ik aanneem), laten opmaken, laten drukken. Mevrouw Waldmanns reactie (@sylviawitteman Rustig maar. Origineel ligt morgen op je mat #joyland #stephenking) wekt de indruk dat zij niet warm of koud wordt van de – ongefundeerde – sneer over de vertaling.

‘De meeste vertalingen’?
Want laten we even op de vertaling focussen: wie zegt dat hij slecht is? Mevrouw Witteman heeft er geen blik op geworpen, want ze kan geen vertalingen lezen (haar makke). Vervolgens meet ze zich het oordeel aan dat de ‘meeste vertalingen’ slecht zijn. Hoe kom je tot zo’n oordeel, denken wij dan, als je zelf toegeeft geen vertalingen te kunnen lezen?

En stel – stél – dat vertalingen soms wat te wensen overlaten: waar zou dat aan liggen?

Wellicht aan de ongehoorde snelheid die niet-literaire boekvertalers opgelegd krijgen vanwege veel te krappe deadlines? Zouden recensenten eigenlijk wel beseffen dat uitgevers vaak de vertaling met gezwinde spoed willen hebben om mee te kunnen liften op de media-hype rondom het uitkomen van het origineel? Met andere woorden: weten de dames en heren recensenten wel dat het aankopen van de rechten tijd in beslag neemt? Dat er pas vertaald kan worden als het definitieve manuscript er is, in het gunstigste geval? Of dat er vertaald moet worden vanuit een voorlopige tekst en er in tweede, derde en vierde instantie