in memoriam – Boekvertalers

Marlene Müller-Haas (1948-2025)

Enkele maanden geleden overleed Marlene Müller-Haas, vertaalster Nederlands-Duits. Vanaf begin jaren negentig werkte zij aan een almaar uitdijend, indrukwekkend oeuvre van ruim zestig vertalingen, met onder andere werk van Armando, Maarten Asscher, Adriaan van Dis, Charlotte Mutsaers en Thomas Roosenboom. Op de site van de VdÜ, de vakvereniging van Duitstalige vertalers, schreef collega Ira Wilhelm een in memoriam: https://literaturuebersetzer.de/aktuelles/wir-trauern-um-marlene-mueller-haas/ en dat deed Diete Oudesluijs eveneens voor Filter: https://tijdschrift-filter.nl/webfilter/actueel/2026/week-12/in-memoriam-marlene-muller-haas/.

Marlene Müller-Haas (foto: Hansjörg Haas)

In 2016 publiceerde Maarten Dessing ook een interview met haar op zijn blog. In Filter 10:2 verscheen Het plezier van de vertaler, haar dankwoord bij de aanvaarding van de Else Otten Übersetzerpreis. En op de Duitse Wikipedia is haar lange lijst vertalingen terug te vinden.

Vertalers aan het woord – zomer 2025

Deze zomer werd bekend dat de Martinus Nijhoffprijs, nog altijd de grootste vertaalprijs, naar Mark Leenhouts gaat voor zijn al prachtige vertalingen uit het Chinees, de vreemdste van alle talen waaruit hij kon kiezen, zoals hij zelft zegt in een filmpje bij de uitreiking die inmiddels heeft plaatsgevonden:

Lees het juryrapport of de lofrede van Fresco Sam-sin, beide in pdf.

De winnaars van de Europese Literatuurprijs 2025 zijn inmiddels ook bekend: vertaler Adri Boon en auteur Irene Solà, met haar door hem uit het Catalaans vertaalde Ik gaf je ogen en je keek in de duisternis (Cossee). Lees op de site van het Letterenfonds meer over de toekenning. Toeval of niet, maar Stijn van der Loo publiceerde in de Vertalersgalerij deze zomer een portret van Adri Boon:

Ook op VertaalVerhaal zijn deze zomer nieuwe verhalen verschenen en één daarvan is van Adri Boon:

- Vertalers voor de radio – Kenneth van Zijl in gesprek met Ton Naaijkens, Jeanne Holierhoek, Rudy Kousbroek en Robbert-Jan Henkes.
- Knarsen slanke panden van angst? – Jan Pieter van der Sterre.
- Geur, kleur en klank van Ik gaf je ogen en je keek in de duisternis – Adri Boon.
- Dankwoord bij de aanvaarding van de Aleida Schot-prijs 1983 – Jan Robert Braat.
- Pas op, vertaald door een robot – Sander Becker.
- Mirjam was de beste – Mirjam de Veth, 8 mei 1953 – 30 mei 2025 – Jacqueline Oskamp.
- Lekker weer alleen – Erik Pezarro in gesprek met Jan Fastenau.
- Dankwoord bij de aanvaarding van de Letterenfonds Vertaaltalent Prijs 2025 – Charlotte van Rooden.

Een enkele keer dook hier wel eens een bijdrage op uit Vrijdag Vertaaldag, de ongeveer tweewekelijkse rubriek van vertaaltijdschrift Filter. Vanaf nu proberen we alle afleveringen hier te signaleren. Hieronder vind je de laatste tien. Op de site van Filter zijn nog veel meer afleveringen te vinden.

Week 36: Onno Kosters – Deel 2 van Onno Kosters’ artikel over Byrons gedicht Darkness en de vertaalgeschiedenis ervan.
Week 34: Onno Kosters – Deel 1 van Onno Kosters’ artikel over Darkness en de achtergronden.
Week 31: Laura Molenaar – De vertaler als acteur, het vertalen van acteurs
Week 29: Daan Stoffelsen – Net als ons katje, de perfecte vrijheid in Bette Westera’s vertalingen
Week 27: Bas Belleman – Wisselvallig, met kans op een ja
Week 26: Désirée Schyns – In memoriam Mirjam de Veth, 8 mei 1953-30 mei 2025
Week 24: Katinka Tiemersma – Wisselvallig, met kans op een nieuwe sonnetvertaling
Week 22: Gys-Walt van Egdom – Het Lexicon van Gevoelige Woorden: het o-woord
Week 18: Cees Koster – Altijd weer mei, altijd weer lover
Week 16: Ton Naaijkens – De laatste vertaler

Op 30 september wordt bekend wie de winnaars zijn van de Filter Vertaalprijzen. De uitreiking vindt plaats in Utrecht. Lees meer over de genomineerden en die avond.

In memoriam Mirjam de Veth

Eind mei is een van de kleurrijkste vertalers Frans overleden. Mirjam de Veth is 72 geworden. Ze heeft rond 2018 noodgedwongen het vertalen opgegeven toen haar wrede ziekte, Primair Progressieve Afasie, het verderwerken met taal onmogelijk maakte, waarna ze zich volledig wijdde aan haar tweede métier, de kunst, de tekenkunst in het bijzonder.

Haar vertaaloeuvre is groot en veelzijdig met een hele stoet aan bekende en minder bekende auteurs. Toen De seizoenen verscheen, haar vertaling van Maurice Pons’ Les saisons, was dat aanleiding haar werk in 2009 te bekronen met de Elly Jafféprijs. Lees hier haar dankwoord: https://vertaalverhaal.nl/project/dankwoord-bij-het-ontvangen-van-de-dr-elly-jaffe-prijs/

Op de site van vertaaltijdschrift Filter verscheen een mooi in memoriam van Désirée Schyns waarin ze veel facetten van de vertaalster, schrijfster, kunstenaar De Veth belicht: https://www.tijdschrift-filter.nl/webfilter/actueel/2025/week-26/im-mirjam-de-veth/

Ook de Groene Amsterdammer stond stil bij haar overlijden: https://www.groene.nl/artikel/mirjam-de-veth-8-mei-1953-30-mei-2025, net als de literatuurnieuwssite Tzum: https://www.tzum.info/2025/05/nieuws-vertaalster-frans-mirjam-de-veth-1953-2025-overleden/

Ze was ook een duidelijk verwoorder van het belang van vertalers om zich te verenigen, getuige deze video van de Vereniging van Letterkundigen, de voorganger van de Auteursbond die ook de vertalersbelangen behartigt.

PS Na de eerste plaatsing van het bovenstaande verscheen er ook in de NRC nog een in memoriam: Vertalen is inlijven, vond Mirjam de Veth (1953-2025) – NRC

En Peter Nijssen, uitgever bij De Arbeiderspers, gedenkt haar op zijn blog Nijssen Schrijft met een uitvoerig bericht, getiteld Het sluimeren van de taal.

Murakami, moestuinen en meer

In memoriam Elbrich Fennema (1962 – 2025)

Of de operatie niet kon worden uitgesteld, want eerst moest de nieuwe Murakami nog worden afgerond. ‘Je hebt een tumor in je lijf en toch vind je de vertaling van Murakami belangrijker dan je eigen gezondheid. Gelukkig ging die arts daarin niet mee. Maar het zegt alles over Elbrichs toewijding aan het vak en haar liefde voor Murakami.’ Aldus Jessica Nash, uitgever van Huraki Murakami en van Elbrich Fennema, als vertaler en als auteur, in een artikel uit de Volkskrant bij het overlijden van Fennema.

Toen ze Japans leerde van docenten die geen native speaker waren, vertrok ze naar Japan om zich daar echt onder te dompelen in de taal. Ze werd er correspondent voor onder meer de NOS en NRC, keerde later terug naar Nederland en schreef Hoe Japan werkt voor Atlas die rond dezelfde tijd het werk van Murakami aankocht. Van het een kwam het ander. Ze werd vertaler, Murakami’s vertaler.

‘Ik zie mezelf als de muzikant die de compositie van de schrijver uitvoert,’ is een van haar uitspraken. De taalmuziek bedreef ze steevast halve dagen, de andere helft besteedde ze aan lezen ‘om inspiratie op te doen, invallen te krijgen’. En vermoedelijk ook in haar moestuin, want ze was een gedreven en geestdriftig tuinier, bleek ook uit Het grote moestuinierboek dat in 2020 van haar hand verscheen.

Het eerste dat haar man Pieter de Goede na haar uitvaart volgens de Volkskrant deed, was haar eerste vertaling van Murakami herlezen, Ten zuiden van de grens, want ‘dichter bij Elbrich kan ik niet komen’. Ook dat tekent hoezeer het vertalen haar leven was.

Lees hier Haruki & Murakami, het artikel dat ze in 2019 voor Filter schreef over het vertalen van de Japanse schrijver: https://www.tijdschrift-filter.nl/jaargangen/2019/263/haruki-murakami-11-15/

Arie van der Wal (1954 – 2024)

Vrijdag 20 december verscheen er in de Volkskrant een in memoriam van vertaler Arie van der Wal in de rubriek ‘Het eeuwige leven’ onder de titel ‘Het was de vertaler van Gabriel Garcia Márquez om meer te doen dan alleen de literatuur’. Ondertussen blijkt uit het stuk en zijn vertaaloeuvre wel dat de literatuur hem na aan het hart lag. Hij vertaalde niet alleen bekende schrijvers als die van Honderd jaar eenzaamheid of Het huis met de geesten, maar introduceerde ook meerdere schrijvers bij uitgevers en lezers, zoals Jesús Carrasco en Juan Filloy.

Voor boekhandel Athenaeum vertelde hij bij het verschijnen van zijn vertaling van een nieuwe Vargas Llosa iets over het vertaalvak: ‘Het is allemaal niet erg spectaculair natuurlijk, maar misschien is het ook wel goed om eens te laten zien dat vertalen voor het grootste deel uit dit soort weinig opzienbarende overwegingen bestaat. Prachtige creatieve oplossingen voor moeilijke vertaalproblemen krijgen vaak de meeste aandacht, maar die vormen over het algemeen slechts een klein deel van het hele vertaalproces. De rest is proberen stijl, toon en ritme van het origineel zoveel mogelijk te benaderen.’

Arie van der Wal overleed op 17 november 2024 in Groningen.

Lees het in memoriam uit de krant of Van der Wals eigen uitleg over het vertalen van de openingsbedscène uit het boek van Vargas Llosa: https://www.athenaeum.nl/nieuws/vertalers/2017/de-bedsc%C3%A8ne-uit-mario-vargas-llosas-voor-uw-liefde-vertaald-door-arie-van-der-wal

Willem van Toorn, dichter, prozaïst én vertaler

31 mei 2024 overleed Willem van Toorn in Châteauroux. Hij is 88 geworden, maar was er de man niet naar om op zijn lauweren te rusten. Zo verscheen bijna gelijktijdig met zijn overlijden nog een nieuwe Kafka-vertaling, plus een inleiding op het werk van de grote auteur.

Willem van Toorn, 1982 (Fotopersbureau De Boer)

In de oude media en op social media is hij alom herdacht. Vaak met vermelding van zijn vertalerschap. Cees Koster schreef voor Filter, tijdschrift over vertalen een portret van de vertaler Van Toorn met de nadruk op de vele vertalingen van Kafka’s werk.