J-E-Z-U-S geeft me V-R-E-D-E
Ik leef met hart en ziel voor onze G-O-D
Mijn L-E-V-E-N was behoorlijk K-U-T
Nu juich ik want hij heeft mij G-E-R-E-D.

Aldus de vertaling van een gospelachtige countrysong die de Ierse auteur Joseph O’Connor ooit op de Amerikaanse autoradio hoorde en aanhaalt in zijn (niet in het Nederlands vertaalde) non-fictiewerk Sweet Liberty. De song was onderdeel van een fragment dat door de deelnemers Engels aan de ICLV collectief moest worden vertaald. De bijeenkomst waarop alle drie de collectieve vertalingen werden voorgelezen, vormde het sluitstuk van de cursus en was – zoveel zal duidelijk zijn – bij vlagen hilarisch. Zo leuk kan vertalen zijn, en tot zulke creatieve hoogten kunnen vertalers (in dit geval Kitty Pouwels) stijgen als ze een week worden ondergedompeld in de vertaalsnelkookpan die ICLV heet.

De ICLV is er voor vertalers die overwegen zich in het literaire genre te bekwamen. Wie eraan wil deelnemen, wordt geselecteerd op basis van een proefvertaling en een schriftelijke motivatie.

Dat werpt een drempel op, maar schept ook kansen. Want wie wil meedoen, hoeft niet per se al een literaire tekst te hebben vertaald. Dat criterium geldt wel voor wie zich wil inschrijven voor de workshops van de Literaire Vertaaldagen. Vertalers zonder literaire vertaling op hun naam mopperen daar niet ten onrechte over.

Het criterium geldt dus niet voor toelating tot de ICLV. Motivatie telt, en de kwaliteit van de proefvertaling. Sommige cursisten hadden net een vertaalopleiding afgerond en moesten hun eerste vertaalopdracht nog binnenhalen. Uiteindelijk mochten er voor Engels tien, voor Italiaans zes en voor Noors vijf deelnemers meedoen.

Vertaalateliers
De ICLV vindt verspreid over vijf dagen plaats en telt drie hoofdonderdelen: vertaalateliers (workshops à la de Vertaaldagen), hoorcolleges van topvertalers en het produceren van de collectieve vertaling.

Ter voorbereiding op de vertaalateliers (van in totaal 12 uur) moesten de cursisten twee teksten vertalen, die elk afzonderlijk werden besproken onder leiding van ervaren moderatoren. Voor het Engels waren dat Gerda Baardman en het vertaalduo Harm Damsma en Niek Miedema, voor het Italiaans Frans Denissen en Jan van der Haar en voor het Noors Lucy Pijttersen en Paula Stevens. Bij elke groep was een native speaker met vertaalervaring aanwezig: voor het Engels Susan Massotty, voor het Italiaans Francesco De Nicoló en Laura Pignatti en voor het Noors Eve-Marie Lund. Een enorme luxe, want een native is vaak meer waard dan tien woordenboeken onder handbereik. Hij of zij weet iets heel waardevols wat in een woordenboek ontbreekt: of een woord of uitdrukking in de brontaal heel gewoon of juist ‘raar’ is.

Voor wie niet bekend is met vertaalateliers/workshops: als vertaler steek je er enorm veel van op, hoe vaak je er ook een gevolgd hebt. Je leert elk woord te wegen, hoort vondsten die je zelf niet hebt kunnen bedenken en beseft dat vertalen inhoudt dat je voortdurend op je hoede moet zijn. De ateliers zijn soms confronterend, maar altijd inspirerend.

In ons geval (ik nam deel aan de groep met Engels als brontaal) leverde een van de ateliers ons dankzij onze moderatoren Damsma en Miedema bovendien een handzaam overzicht op van veertien (!) vertaalstrategieën voor cultuurgebonden realia. Dat zijn woorden die verband houden met de cultuur van de brontaal, zoals historische begrippen (‘Founding Fathers’), geografische/topografische begrippen (‘The Big Apple’) en eenheidsbegrippen (‘Square Mile’).

Terug in de collegebanken
Dit jaar maakten vier colleges deel uit van de ICLV, keurig verdeeld over (het vertalen van) poëzie, proza, toneel en dialoog.

Vertaler-dichter Francis Jones vertelde over onderzoek waarin hij vertalers hardop liet denken en waarmee hij het begrip ‘creativiteit’ probeerde te vangen. Martin de Haan hield een tot nadenken stemmend, didactisch fraai opgebouwd betoog over het vertalen van proza, met als conclusie dat de identiteit van de brontekst niet bestaat. Een eyeopener. Shakespeare-vertaler Frank Albers stond niet alleen uitgebreid stil bij de omstandigheden waaronder de stukken van Shakespeare ontstonden, maar legde ook uit waarom de beroemde regel ‘to be or not to be’ vrijwel altijd verkeerd wordt vertaald. Onno Kosters, tot slot, liet aan de hand van het werk van James Joyce zien wat dialogen zeggen over personages en hoe een dialoog in een literaire tekst wordt voorbereid.

Mijn ervaring was dat de colleges een nuttige, theoretische aanvulling vormden op de vertaalateliers, maar toch zo praktisch waren dat ik vaak met instemming zat te knikken: ze leren je reflecteren op problemen waar je als vertaler in de praktijk vaak tegenaan loopt.

Leiderschap en groepsdynamiek
Het derde onderdeel was de collectieve vertaling: per taal kregen de cursisten een hun onbekende tekst in de brontaal, waar ze samen een vertaling van moesten maken. Ze kregen daar in totaal zes uur de tijd voor, verspreid over drie dagen. Op de laatste dag moesten ze hun vertaling presenteren, waarbij ze iets moesten vertellen over hun aanpak, de vertaling moesten voorlezen en de vertaalproblemen in de tekst moesten bespreken en hun keuzes moesten verantwoorden, eventueel met behulp van alternatieve oplossingen.

Omdat onze groep tien deelnemers telde en het te vertalen fragment maar liefst vier pagina’s lang was, was collectief vertalen voor ons vooral een kwestie van goed organiseren. We besloten de groep op te splitsen in subgroepjes met elk een eigen portie vertaalwerk: de ‘bodytekst’ (twee groepjes deden elk twee pagina’s), de eerder genoemde realia en een lastige dialoog, en, als derde, woordspelingen en de countrysong. Die aanpak werkte: we leverden op tijd maar met enige moeite een vertaling af waar we ons niet voor hoefden te schamen.

Achteraf leek dit onderdeel niet zozeer een oefening in vertalen als wel een oefening in groepsdynamiek en leiderschap. En in het gebruik van de door het ELV ontwikkelde ‘Educatieve Leeromgeving’ (ELO), een digitaal platform waar cursisten en docenten contact met elkaar kunnen onderhouden en hun vertalingen en andere nuttige documenten kunnen uitwisselen.

Rijk programma
Naast de drie hoofdonderdelen had de uitstekende staf van het ELV nog enkele losse programmaonderdelen georganiseerd, waaronder een speeddatingsessie met literaire instellingen als het Nederlands Letterenfonds en het ELV zelf, en een studiemiddag over het Nederlands. De sprekers waren die middag taalpublicist Ewoud Sanders, spellingdeskundige van de Taalunie Rik Schutz, docente Nederlands aan de Vertalersvakschool Liesbeth van Nes en redacteuren van de uitgeverijen Van Oorschot en Athenaeum-Polak. Om de docenten en vertalers, ook die van de verschillende groepen, de gelegenheid te geven elkaar beter te leren kennen – de ICLV is nadrukkelijk ook bedoeld om je netwerk uit te breiden – had het ELV borrels, etentjes en excursies georganiseerd. Alles bij elkaar kende elke dag een boordevol programma. Intensief, inderdaad.

Schijntje
De ICLV is een warm bad voor vertalers die graag de literaire kant op willen. De cursus is pittig, maar zeer leerzaam. Hij is professioneel, doordacht en evenwichtig opgezet en de sfeer is bijzonder aangenaam. De samenstelling van de groepen is een mooie mix van ervaren en minder ervaren vertalers. De moderatoren zijn hartelijk, gepokt en gemazeld, en graag bereid hun kennis en contacten te delen.

Motivatie en proefvertaling zijn voorwaarden om te mogen meedoen, maar daar staat dus tegenover dat je geen literair boek hoeft te hebben vertaald. En omdat je je proefvertaling niet onder eigen naam inlevert, kun je meer dan één keer meedoen. (Voor één cursiste was het al de derde keer.) Wat in elk geval geen drempel vormt, is de bespottelijk lage prijs van 150 euro.

Jammer (maar begrijpelijk) is wel dat je je niet elk jaar kunt opgeven. Want het ELV organiseert hem wel elk jaar, maar telkens met andere brontalen. Wie wil weten wanneer ‘zijn’ taal weer aan de beurt is, abonnere zich op de nieuwsbrief van het ELV.

De laatste editie vond nog geen maand geleden plaats, maar sommige deelnemers, onder wie ik, hebben nu al heimwee. Daarom luister ik af en toe even naar de gospelsong (Klik op ‘MP3′ of op ‘Listen (Real Audio)’. Na een verzoek om een financiële bijdrage en het liedje ‘When I wake up’ volgt de gospelsong, ingeleid door een stukje over korter wordende oktoberdagen…)

De eerste zin van het boek luidt: Jasper Jones has come to my window. Simpel zinnetje, toch? ‘Jasper Jones is naar mijn raam gekomen’. Toch klinkt dat om de een of andere reden niet goed, maar waarom niet? Het ritme klopt niet, die zin is te traag. Bovendien gaat het in het Engels vooral om het resultaat, het gaat erom dat Jasper Jones daar nu staat. Misschien: ‘Jasper Jones staat voor mijn raam´.

Maar is dat weer niet te statisch, te weinig actief? Hoe weet de lezer nu dat Jasper Jones daar zelf naartoe is gegaan en niet als een deus ex machina uit de lucht is komen vallen? Dat hij buiten staat, en niet binnen? Moet er toch niet iets van die actie, van die beweging in?

Een bladzijde verderop staat: Jasper Jones is at my window. Leuk, nu kan ik dus niet nog een keer ‘Jasper Jones staat voor mijn raam’ gebruiken, het moeten twee verschillende zinnen worden. In het boek kom ik de zin of een variatie erop nog een paar keer tegen en hij krijgt iets beklemmends, iets van een bezwering. De zin heeft vaak een schokeffect, zoals je in een griezelfilm opeens ergens een gestalte ziet staan. En bij ‘Jasper Jones is naar mijn raam gekomen’ schrikt de lezer niet. Die denkt hooguit lacherig aan het liedje ‘Joepie Joepie is gekomen (heeft mijn meisje meegenomen)’.

In zijn fantastische artikel over vertalen ‘Found in Translation’ schrijft Michael Cunningham onder meer over zulke bedrieglijk eenvoudige zinnetjes aan de hand van de eerste zin van Moby Dick van Herman Melville: Call me Ishmael. Hij zegt dat die zin in de vertaling net zo krachtig en overtuigend moet worden, maar ook muziek moet hebben, hij moet klinken, niet alleen wat betreft ritme, maar als het kan ook wat betreft klank. Dat is wat elke vertaler zal herkennen en moet proberen te bereiken. Of het mij is gelukt? Koopt en leest!

Craig Silvey: Jasper Jones, uitgeverij Cargo.

Dit artikel is eerder verschenen op de site van Boekhandel Athenaeum.

Kluif
Wij vertalers hadden alleen al aan de eerste halve bladzijde een hele kluif (verder zijn we helaas niet gekomen). Een kleine greep uit onze discussie:

• Het verhaal gaat over ett sagans hav, ‘een sprookjeszee’. Maar zou ‘fabelzee’ niet beter zijn? Of ‘een zee uit een sprookje’? Of… Het Zweedse woord saga heeft meer betekenissen dan ‘sprookje’, het betekent o.m. ook sage, verhaaltje (bv. voor het slapengaan), en schijn/fictie.
• De verteller spreekt de luisteraar aan met du, wat te vergelijken is met het Engelse you. Maken we daar ‘u’ van of ‘jij’?
• Vertalen we de namen van de eilanden? De eilanden in het verhaal heten in het Zweeds Öglan (strik, lus) en Snaran (strik, strop).

Het pakkendste probleem echter vormden de Zweedse werkwoorden sama en skulla in de eerste zin: [...] det hav där det samar och skullar. In de eropvolgende alinea staat dat dit zonderlinge werkwoorden zijn, die allang niet meer in de dagelijkse omgangstaal worden gebruikt. Wij vertalers dachten eerst dat het fantasiewoorden waren. Maar nee. Via het grote online woordenboek van de Zweedse Academie kwamen we erachter dat sama een oud Zweeds dialectwoord is dat ongeveer de betekenis heeft van ‘ijs vormen’. Ook skulla is dialect; het betekent iets als ‘trillend aan de lucht verschijnen’, ‘opdoemen, oprijzen aan de horizon’, ‘zich als een luchtspiegeling vertonen’, bijvoorbeeld bij heiig weer.

Storkelen en hevelen
Beide werkwoorden worden in de Zweedse tekst onpersoonlijk gebruikt, dus met ‘het’. Zoals je in het Nederlands ‘het regent’ kunt zeggen, kon men vroeger in sommige streken in Zweden det samar en det skullar zeggen, als de weersomstandigheden daar aanleiding toe gaven.

Heeft het Nederlands wel woorden voor die specifieke verschijnselen veroorzaakt door het weer? We hebben het nagevraagd bij het KNMI, maar daar wisten ze ons niet wijzer te maken. Gelukkig brachten Het juiste woord, het ouderwetse synoniemenwoordenboek van de Vlaming Dr. L. Brouwers, en de digitale versie van het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) uitkomst. Na een intensieve, associatieve speurtocht doemden daaruit twee werkwoorden op die aan bijna alle eisen voldeden: het waren allebei oude woorden die uit de omgangstaal verdwenen waren én ze hadden de juiste betekenis, nl:

1. storkelen (varianten o.a. ‘sturkelen’, ‘stelken’, ‘stelkeren’) betekent volgens het WNT ‘stollen, stremmen van water, vet enz.’; bijvoorbeeld in: ‘Het water is gesturkeld door den vorst’.
2. hevelen betekent ‘oprijzen’ van dampen, of ook ‘opdoemen’ (van iets wat uit een optrekkende damp tevoorschijn komt). Als voorbeelden geeft het WNT een dichtregel van Tollens ‘Daar hevelt Katwijks duin…’ en een van Ter Haar: ‘Zo hevelt uit de stroomen… eens de kust’.

Oké, da’s opgelost, zou je denken. Alleen… Deze woorden worden in de voorbeelden niet onpersoonlijk gebruikt. Mag de vertaler dat dan wel doen?

Volgens de Algemene Nederlandse Spraakkunst (ANS) zijn werkwoorden die een natuurgebeuren aanduiden altijd of vrijwel altijd onpersoonlijk. Sommige van deze werkwoorden kunnen ook persoonlijk worden gebruikt; neem bijvoorbeeld ‘waaien’. ‘Het waait’ en ‘De bladeren waaien van de bomen’ zijn allebei mogelijk. Over ‘hevelen’ en ‘storkelen’ rept de ANS niet. Maar als je ‘de zee waar het donkert en nevelt’ kunt zeggen (van de werkwoorden ‘donkeren’ en ‘nevelen’), kun je dan niet ook ‘de zee waar het storkelt en hevelt’ zeggen? Wij vertalers vonden dat heel sprookjesachtig en poëtisch klinken. Dat de alliteratie van samar och skullar in de vertaling is weggevallen, wordt deels gecompenseerd door het ritme van de woorden.

Hieronder de uiteindelijke vertaling van ons fragment:

Laat me een verhaal vertellen van de zee, de zee waar het storkelt en hevelt. Een sprookjeszee, met andere woorden. U vraagt zich misschien af waar ik het over heb?

Het woord ‘storkelen’ is allang uit de taal verdwenen. Het heeft de omgangstaal verlaten, is eruit weggeslopen, stil als het verschijnsel waarnaar het verwijst. Storkelen is wat het ijs doet als het een laag vormt. Het brengt het gestage ruisen van de zee tot zwijgen met een nagenoeg geluidloos geknister van miljarden ijskristallen. De kou zet de aanval in vanaf de arctische breedtegraden. Alles verstilt. Dan, opeens, begint het storkelen, dat golven en baren aan banden legt.

Wat gebeurt er als het ‘hevelt’? O, dat is wanneer eilanden op reis gaan. Ze trekken erop uit, gaan in zeestraten en vaarroutes liggen, spetteren een poosje rond alsof ze uitgelaten zeehonden zijn.

De wetenschap heeft natuurlijk een verstandige verklaring voor dit verschijnsel. Het is een kwestie van optisch bedrog. Eilanden kunnen niet reizen! Ze zitten vast aan het oergesteente! Maar wie ooit aan de grond is gelopen omdat er een heel nieuw eiland, een vreemd eiland, een bezoeker, midden in de kort tevoren nog bekende vaarroute is gaan liggen, die staat voor altijd sceptisch tegenover de optica.

Zo’n scepsis heerste er op Strik, een eiland in de scherenzee, de zee van het storkelen en hevelen, waar het volgende verhaal zich afspeelt.

Is dat niet spannend? Jammer dat we de rest van het verhaal niet hebben vertaald.

(Dit stuk is een bewerking van een artikel eerder verschenen in Nieuwsbrief Werkgroep Vertalers VvL, nr. 23, maart 2002, en op Kophieps, 10 augustus 2010)

Svallis (foto: Helena Karlsson/NWT)

Soms kom ik in een Zweeds boek dat ik zit te vertalen een woord tegen dat ik nog nooit eerder heb gezien. Zoals svallis. Misschien ben ik wel een van de weinigen die het woord niet kennen en zijn er anderen die zeggen: ‘Svallis, natuurlijk, wat is daarmee?’ Nou, niets eigenlijk, maar ik kende het niet en kwam het tegen in een episode waarin een schoolklas in september het laatste uitstapje van het seizoen maakt. Als de klas over loopplanken een moeras oversteekt, valt het een leraar op dat er svallis op de planken ligt. Maar hij heeft een verbandtrommel bij zich en is op alles voorbereid.

Dagsmeja
Svall-is, een soort ijs dus, maar wat voor ijs? Op internet is het antwoord te vinden en ik val rechtstreeks een actueel krantenbericht binnen. Ook op dit moment hebben de Zweden namelijk last van dat svallis en het is uitkijken geblazen met dat spul, want ze kunnen er niet tegen strooien. De technische reden daarvoor wordt ook in de krant genoemd, maar die laat ik hier maar achterwege. Svallis is ijs dat ontstaat als ontdooid ijs opnieuw bevriest, waardoor je verschillende lagen ijs op elkaar krijgt. Maar niet gewoon zomaar ontdooid ijs, nee, het ijs dat overdag smelt in de zon terwijl de temperatuur in de schaduw nog steeds onder nul is. En die omstandigheid heet dagsmeja. Alweer een nieuw woord geleerd!

Woord zoekt vertaling
Maar wat moet nu de vertaling worden in mijn boek? Eh… ijs? Ja, dan heb je het idee dat je iets geleerd hebt, en je schiet er qua vertaling niks mee op. Alleen omdat wij geen vergelijkbaar woord hebben. Tenminste niet dat ik weet. Mocht het wel bestaan, dan hou ik me aanbevolen. Wat betreft het nut van het nazoeken van zo’n woord hou ik het er maar op dat het toch leuk is om te weten. Bovendien kan ik nu, als ik in het geschikte seizoen naar Zweden ga, zeggen: ‘Uitkijken mensen, svallis!’

Vloeken en graffiti
Onderscheid dient te worden gemaakt tussen vloeken en graffiti. Als er gevloekt wordt, heb je meestal een vrij ruime keuze aan verwensingen, of die nu ouderwets of gloednieuw moeten zijn. De ene keer kun je volstaan met ‘Verdorie nog aan toe! Laat me met rust!’, terwijl een andere keer een ‘Godverdomme, teringwijf, lazer toch op!’ echt noodzakelijk is. En voor het allround werk heb je altijd nog het te pas en te onpas gebruikte ‘fuck’ en ‘shit’.

Graffiti eist een andere aanpak. Graffiti spuiten staat niet gelijk aan vloeken, dus kun je een routineus godverdomme, tering-dit of klote-dat niet gebruiken. Het gaat ofwel om wat we vroeger schuttingwoorden noemden, of om een leus waarmee de dader bijvoorbeeld een onrecht aan de kaak probeert te stellen. Ik laat hier de graffitischilderingen als kunstvorm uiteraard buiten beschouwing.

Schuttingtaal dus, bedoeld om te choqueren. Maar hoe vertaal je die? Als het dan ook nog door een auteur en passant wordt gebruikt voor de sfeertekening van een stad of een wijk, zonder dat het betrekking heeft op een bepaald facet van het verhaal, is het voor de vertaler aan de ene kant moeilijk in te schatten hoe hij het moet overzetten, terwijl het aan de andere kant juist mogelijkheden biedt voor een vrije interpretatie.

Bollocks
Ik kan het illustreren met een voorbeeld uit een van mijn vertalingen. In een slaperig Engels dorp hebben onbekenden zomaar opeens het woord bollocks op de muur van de begraafplaats gespoten. Het is een terzijde van de auteur. Er wordt niets over uitgelegd, alleen dat de bevolking erdoor geschokt is. Een letterlijke vertaling heeft niet zoveel zin. Bollocks betekent ‘kloten’, zeg maar ‘klote’, maar dat is zo op zichzelf staand geen lekker graffitiwoord. ‘Klote’ is juist iets voor dialogen: ‘Hou je bek, klotehufter!’ Voor graffiti zou een woord als ‘kut’ beter zijn. Dat is een kreet waarmee je je woede, frustratie of verveling goed kunt uiten. De vraag is hoeveel gewicht de auteur in het woord wilde leggen en welke gevoelswaarde het voor Engelstaligen heeft. Je hoort Hugh Grant het om de haverklap zeggen, dus zo heel erg voos kan het niet zijn. Ik koos wat aarzelend voor ‘kut’, omdat dit schuttingwoord voor volwassen Nederlanders nog wel schokkend is, maar bij de jeugd veel aan schokwaarde heeft verloren, maar toen het eenmaal in mijn zin stond, bedacht ik dat er op een Engelse muur nooit ‘kut’ zou staan, en je juist bij het lezen van het boek een duidelijk beeld van die muur met dat schuttingwoord krijgt. En daarmee was ik beland in een van de bekende twijfelsituaties van ‘to translate or not to translate’. Ik besloot not to translate, of liever gezegd, om het niet zo bekende bollocks om te zetten in een bekendere Engelstalige verwensing, namelijk fuck. Een mooi graffitiwoord dat zowel op Engelse als Nederlandse muren gezien mag worden. Bij wijze van spreken.

1. a method of carrying a resisting person in which each limb is held by one person and the victim is carried horizontally and face downwards

2. any method of making a resisting person move forward against his will

Andere woordenboeken geven soortgelijke beschrijvingen.

Van Dale Engels-Nederlands heeft er geen Nederlands woord voor, alleen een omschrijving:

1. (met vier man) bij de armen en benen pakken en voortslepen

2. bij de armen pakken en voortduwen

Is het woord ‘afmarcheren’ synoniem aan to frogmarch? Dat werd geopperd door collega’s, maar als je ‘afmarcheren’ in woordenboeken en naslagwerken opzoekt, vind je alleen de definitie: heengaan, inrukken, wegtrekken. Kortom, een legerterm die niet lijkt te duiden op het onder dwang meenemen van iemand die zich verzet.

Wat is dan wél een adequate vertaling voor to frogmarch, het voortduwen of meetrekken van een tegenstribbelende verdachte door twee agenten, of het bij armen en benen vastpakken en wegdragen van een opstandige demonstrant?

Is er een woord voor? Of zullen we het in het Nederlands altijd met een wat langere beschrijving moeten doen?

Fatherhood had become a series of negotiations he suspected he was losing.

Als ik voorzichtig een eerste vertaling intik, zie ik dat het venijn niet alleen in de staart zit, maar dat er aan álle zinsdelen wel iets te schaven valt.

1 Het vaderschap was veranderd in een reeks onderhandelingen en hij had het vermoeden dat hij niet de winnende partij zou zijn.

Ik neem de kaasschaaf ter hand en begin vol goede moed. ‘Het vaderschap was veranderd in’ is bij nader inzien niet mooi. Als we daar nu eens van maken: ‘Het vaderschap was uitgemond in’, of: ‘uitgelopen op’. Als ik verder ga, stuit ik op ‘een reeks onderhandelingen’. Zo staat het er letterlijk, maar als je bedenkt dat de vader elke dag voor nieuwe onderhandelingen komt te staan, en die elkaar dus almaar opvolgen, kun je ook kiezen voor ‘een aaneenschakeling van onderhandelingen’. Vervolgens buig ik me over het eind van de zin: ‘en hij had het vermoeden dat hij niet de winnende partij zou zijn.’ Dat moet beslist korter, als ik de beknopte stijl van de auteur wil handhaven. ‘Hij had het vermoeden’ is sowieso niet mooi. Eens kijken wat we daarvan kunnen maken:

2 Het vaderschap was uitgemond in een aaneenschakeling van onderhandelingen die hij die niet altijd zou winnen.

Of zal ik de zin afsluiten met: ‘die hij niet zou winnen’, of zelfs: ‘die hij nooit zou winnen’? En mag ik van to lose zomaar ‘winnen’ maken? Als ik de schrijver trouw volg en mijn ‘winnen’ weer inruil voor ‘verliezen’ krijg ik: ‘die hij vermoedelijk ging verliezen’, of: ‘die hij waarschijnlijk ging verliezen’. Of zal ik er kortweg ‘die hij zou verliezen’ van maken? Nee, want dan blijft er van suspected niets meer over.

Een collega van de lijst Boekvertalers spreekt het verlossende woord: ‘die hij dreigde te verliezen.’

Yesss!

3 Het vaderschap was uitgelopen op een aaneenschakeling van onderhandelingen die hij dreigde te verliezen.

Nee, wacht! Die hij vréésde te verliezen! Dan zit de onzekerheid van suspect erin die bij de vader over het verloop van de onderhandelingen leeft.

4 Het vaderschap was uitgelopen op een aaneenschakeling van onderhandelingen die hij vreesde te verliezen.

Dat is ‘m helemaal!

Zo kan één zin je als vertaler een aaneenschakeling van onderhandelingen met jezelf en je collega’s bezorgen.

Maar ik moet toegeven dat je er lang over kunt redetwisten, vooral als vooraanstaande Nederlandse woordenboeken en naslagwerken beide opties bieden. Dit zijn de definities van ‘gijzelaar’:

Van Dale (2005):

1. iemand die gegijzeld wordt, syn. gegijzelde; (…) 4. terrorist, misdadiger die iemand gijzelt om bepaalde eisen af te dwingen, syn. gijzelhouder, gijzelnemer, kaper.

Van Dale Hedendaags Nederlands, 2006):

1. gegijzelde; 2. gijzelhouder.

Het Witte Woordenboek (2007):

Iemand die met zijn persoon borg blijft voor het vervullen van zekere beloften, eisen of voorwaarden.

Koenen (1999):

Iemand die gevangen wordt gehouden (en met de dood bedreigd) om bepaalde eisen ingewilligd te krijgen.

Verschueren (1996):

1. (…) gegijzelde; 2. ten onrechte soms: gijzelhouder.

Als een vertaler hostage taker en hostage tegenkomt in zijn boek, mag hij daarvoor dus respectievelijk ‘gijzelaar’ en ‘gegijzelde’ kiezen, maar ook ‘gijzelnemer’ of ‘gijzelhouder’ en ‘gijzelaar’.

Wat andere deskundigen ervan zeggen
De Nederlandse Taalunie adviseert op haar site Taaldadvies voor de ‘gegijzelde’ de term ‘gijzelaar’ te gebruiken. Volgens de samenstellers van Taaladvies is de gijzelaar, net als de martelaar, degene die wordt gegijzeld, respectievelijk gemarteld. Deze twee woorden zijn de enige uitzonderingen op de regel dat het achtervoegsel –aar aanduidt dat het gaat om iemand die de betreffende handeling verricht, zoals ‘onderhandelaar’ en ‘bemiddelaar’, om maar even in de gijzelingssfeer te blijven. Het artikel meldt verder:

De hedendaagse woordenboeken geven bij martelaar bijna allemaal alleen de betekenis ‘iemand die kwellingen verduurt’. Het WNT, de Grote Van Dale en Kramers geven als tweede betekenis ook ‘iemand die kwelt’. Deze laatste betekenis is zeker niet gangbaar; volgens WNT en Van Dale zou martelaar dan vooral gezegd worden van een ‘dierenplager’.

De woordenboekensamenstellers zijn het dus niet met elkaar eens, maar duidelijk is in ieder geval dat het woord ‘gijzelaar’ in modern Nederlands in twee tegengestelde betekenissen wordt gebruikt, wat behoorlijk verwarrend is.

Nauw verwant met waggle is wiggle: ‘De jongetjes zaten op de pier en wiggled their toes.’ De vertaling ‘wriemelen’ is hier niet van toepassing. Dit wiggle heeft niet dezelfde betekenis als ‘aan of met iets wriemelen’. De jongetjes bewegen hun tenen alleen maar op en neer. Hebben wij daar een adequaat woord voor?

Een ander struikelblok: She cocked her hip. Ze zakt door haar ene heup, waardoor de andere een beetje naar voren steekt. Maar hoe zeg je dat beknopt? Hier helpt het om te proberen je het beeld voor de geest te halen dat de auteur vermoedelijk in gedachten had. Bij She cocked her hip zie je iemand die een nogal uitdagende houding aanneemt, en om dat uit te drukken kun je in het Nederlands eventueel de heup helemaal weglaten en kiezen voor: ‘Uitdagend zette ze haar handen in haar zij.’

Ogen
Ogen kunnen ook heel veel in het Engels: Their eyes locked. Drie woordjes. Hoe vertaal je het net zo bondig? In het Nederlands komen we tot zinnen als: ‘Ze keken elkaar indringend aan,’ maar daarmee geef je misschien een gevoelswaarde aan het zinnetje die de auteur niet heeft bedoeld.

Of neem het zinnetje He rolled his eyes. Ook al zijn er vertalers die het niet fout vinden om dat te vertalen met ‘Hij rolde (met) zijn ogen,’ er zijn er waarschijnlijk meer die het zullen vertalen met: ‘Hij sloeg zijn ogen ten hemel.’ Je kunt het ook in een heel andere hoek zoeken door alleen de essentie uit te drukken: ‘Hij zuchtte ostentatief’ of: ‘Hij trok een gezicht alsof hij wilde zeggen: Je kunt me nog meer vertellen!’ Oké, die zijn nogal overdreven, maar de bedoeling is duidelijk. Je zou hier kunnen werken met toevoegingen als ‘vertwijfeld’, ‘verveeld’ of ‘ongeduldig’, al naar gelang de context: ‘Hij trok een verveeld gezicht.’

Nog iets. Moet je eyes altijd vertalen met ‘ogen’, of is ‘blik’ beter? His eyes swerved from one to the other. ‘Zijn ogen gleden van de een naar de ander?’ Dan liever: ‘Hij liet zijn blik van de een naar de ander dwalen.’ Het kan ook dubbelop. In een zin als: Her eyes became steely, krijg je in het Nederlands zowel de ogen als de blik: ‘Ze kreeg een ijzige blik in haar ogen.’

Kiezen is in dit soort gevallen moeilijk. Maar het helpt om de keuzemogelijkheden in te perken door je als vertaler een voorstelling van het gebaar, de houding of de oogopslag in kwestie te maken. Wie vertaalt weet dat, en het zou me daarom niets verbazen als veel vertalers een (liefst grote) spiegel naast hun bureau hebben staan om allerlei gebaren et cetera uit te proberen voordat ze een vertaling kiezen.

Heel eigenaardig, en ook lastig, want pool houses, al dan niet als twee woorden geschreven, komen regelmatig voor in de boeken die ik vertaal, en het zou fijn zijn als er een Nederlands woord voor werd bedacht.