Het begint allemaal met een mailtje van Richard Kwakkel. Op 10 mei 2010 is hij druk doende met de oprichting van een werkgroep Algemeen Boekvertalers binnen de Vereniging van Letterkundigen en stuurt hij een oproep naar de boekvertalersgroep van Yahoo: ‘Jeanne Holierhoek heeft [onze werkgroep] namens de Werkgroep Vertalers gevraagd niet-literair boekvertalers dit jaar de kans te geven een stand of podium op de Manuscripta te verzorgen. We hadden het eerder vandaag over een kans om aandacht voor boekvertalers en het vak te vragen, dit is onze kans!’ Een prachtig initiatief van de VvL.

Enkele leden van de mailinglist melden zich, en uiteindelijk zijn het Tracey Drost-Plegt, Erica Feberwee, Yolande Ligterink, Lucy Pijttersen en Jan Mellema die hun stoute actieschoenen aantrekken en de Task Force Manuscripta vormen, gesterkt door senior consultant Martine Vosmaer, die al op Manuscripta 2009 ervaring had opgedaan.

De misvatting
We waren jong en onervaren en dachten de hele wereld van achter een kraam aan te kunnen. Want een kraam, dat was toch een beproefde presentatievorm? In 2008 waren er toch ook al boekvertalers geweest die zich achter een boekenkraam hadden verschanst om de dialoog met het publiek aan te gaan en het vak van boekvertaler meer bekendheid te geven? Leg daaroverheen het plaatje van de presentatie van (deels andere) boekvertalers op Manuscripta 2009 (met praatjes, lichtbeelden en een vertaalwedstrijd), en je snapt hoe het komt dat de TFM al een beeld voor ogen had: een boekenkraam, waar we dan onze eigenhandig vertaalde boeken uitstallen om een dialoog met het publiek vlot te trekken. En de rest zou vanzelf gaan.
Zoals gezegd: we waren jong en onervaren.

De realiteit
We hadden dan wel blij en jeugdig geroepen dat we iets gingen doen op Manuscripta 2010, maar hoe en wat dan precies? De TFM brainstormt. Prachtideeën worden geconcipieerd, bijgeschaafd, aangepast en/of verworpen. Daarbij blijft de boekenkraam als moeder aller presentatievormen in ons collectief bewustzijn rondspoken. Als blijkt dat de Manuscriptapraktijk weerbarstiger is dan we hadden vermoed en een kraam gans niet tot de mogelijkheden behoort, komt het stoere karakter van de TFM boven: na een fikse huilbui wordt het roer omgegooid. Geen kraam? Dan een presentatie! Er worden ons fifteen minutes of fame gegund: een podiumpresentatie van een kwartier. Onder het zingen van ‘TFM gaat nóóit verloren, knoop dat in je oren, van achteren en van voren’ vangt het brainstormen weer aan.

De uitkomst
We gaan een interview doen. Door middel van vraaggesprekjes zullen diverse aspecten van het vertaalvak aan de orde komen. De vertaler als hoogopgeleide, de vertaler als ongeschoolde, de vertaler als einzelgänger, de duovertaler, de beginnende vertaler, de doorgewinterde vertaler, het speedvertalen, het literair vertalen, het niet-literair vertalen: door het heterogene karakter van de TFM kunnen we het vak van verschillende kanten belichten. Ter illustratie zal tijdens de interviews een powerpointpresentatie te zien zijn, met informatie over de geïnterviewden (vertaald werk, opleiding, enzovoort).

Om de Manuscriptabezoeker ook iets tastbaars mee te geven, maken we folders (over het vertaalvak, uiteraard) en boekenleggers met diverse spreuken (‘Wie veel vertaalt, maakt lange reizen’). Folder plus boekenlegger worden in een handig envelopje gevat, met ook daarop een spreuk (‘Vertalers hebben er woorden voor’), en dit fraaie geheel zal niet alleen door óns aan het Manuscriptapubliek worden aangeboden (‘flyeren’), maar ook door uitgeverij Luitingh-Sijthoff, die bereid is gevonden het een en ander in goodybags te stoppen en het als geheel aan hun standbezoekers mee te geven.

De dag
Een paar weken voor die eerste zondag in september meldt Patricia Piolon zich nog aan, waardoor de diversiteit binnen ons clubje alleen maar vergroot wordt, en het is buitengewoon prettig dat ze vlak bij de Westergasfabriek woont – van oudsher de thuisbasis van Manuscripta – want daardoor kunnen we op de dag zelf op haar adres bij elkaar komen om de laatste voorbereidingen te treffen (lees: folders in de enveloppen stoppen, die door Traceys kinderen al van boekenleggers zijn voorzien).

Nadat we deze proeve van teambuilding met glans hebben doorstaan, begeven we ons lopend naar het terrein. We leveren 300 enveloppen met inhoud bij de stand van Luitingh-Sijthoff af, verdelen de overige, en spreken af deze aan de Manuscriptagasten uit te delen, een uurtje voorafgaand aan onze presentatie van kwart voor twee, ook om er nog extra bekendheid aan te geven. Tijdens het flyeren merken we hoe divers het Manuscriptapubliek is, en dat er diverse vertalers en vertalers-in-opleiding rondlopen. Een prettige ervaring.

De presentatie
Manuscripta is een goed georganiseerd evenement, merken we als we naar het podium toegaan. Laptop, beamer en microfoons staan klaar, zodat we zonder problemen kunnen beginnen. Na een korte introductie gaat Jan in gesprek met zijn jongste gast: Patricia, van wie net de eerste vertaling is verschenen en die iets vertelt over haar opleiding tot literair vertaler aan de Vertalersvakschool. Als tweede treedt Martine aan, die al meer dan 25 jaar in het vak zit en uitlegt hoe ze aan haar eerste vertaling is gekomen, waarom ze de voorkeur geeft aan duovertalen, en waarom Omwentelingen van Danielewski zo’n lastig boek was om te vertalen. Een filmpje van de gesprekken met Patricia en Martine vind je hier. Tracey heeft in Maastricht de opleiding tot medisch vertaler afgerond en vertelt over het vertalen van bijsluiters en het belang van bijscholingscursussen. Als laatste praat Yolande over de complexe problematiek rond de meermansvertaling van The Lost Symbol van Dan Brown. Met dank aan Maaike Bijnsdorp voor het maken van de filmpjes. Uiteraard zijn we blij dat er veel belangstellenden (o.a. collega-boekvertalers) bij de presentatie zijn geweest, en we hopen dat we een aantal aspecten van het vertaalvak hebben kunnen uitlichten. ’s Avonds komen we bij elkaar bij Gerda Baardman, een collega die in de buurt van de Westergasfabriek woont.

De afloop
De TFM vraagt de Yahoo-boekvertalers wie iets zou willen doneren om de gemaakte onkosten met terugwerkende kracht op te vangen, een onverholen bedelactie, waar een overweldigende respons op komt, zodat de kosten ruimschoots gedekt worden.

Naderhand laat de VvL, die het initiatief nam voor onze aanwezigheid op Manuscripta, zich niet onbetuigd en krijgen we de gemaakte onkosten (folders, boekenleggers) vergoed. We zijn zeer verblijd door dit gebaar.
Nu de bedelactie achteraf bezien niet nodig was geweest, bieden we alle donateurs aan hun gulle gaven terug te storten. Na verrekening blijft er een flinke pot over, die we reserveren voor Manuscripta 2011.

Tijdens het afsluitend etentje komen we tot de conclusie dat we het volgend jaar op Manuscripta graag weer willen proberen. Al dan niet met kraam. Hoe dan ook.

Wanneer iemand dr. dr. drs. litt. voor zijn naam heeft staan en de drie regels eronder nodig heeft voor het omschrijven van zijn functies, dan weet je dat je met een briljante geest te maken hebt. Of met een oplichter. In het geval van de neuroloog Émile Vorta geldt dat laatste en dat blijkt wel uit het internetadres dat vier regels onder zijn naam staat: writeaprisoner.com.

Émile Vorta is een verteller zoals Droogstoppel in Max Havelaar. Hij is onbetrouwbaar en machtig, maar hij is vooral nodig om het verhaal aan te zwengelen. Als hoofd van een neurologische kliniek in Montreal is hij dan ook degene die de hoofdpersonen bijeen brengt van The Memory Artists, de tweede briljante roman van Jeffrey Moore.

Kleurrijk
Die personages zijn stuk voor stuk even kleurrijk als de ondeugdelijke dokter. Noel Burun is om Louis Paul Boon maar eens te citeren ‘geniaal, maar met te korte beentjes.’ Hij heeft een absoluut geheugen en – om het vriendelijk te zeggen – een sterk associatieve geest. In de praktijk blijkt dat een schier onoverkomelijke handicap: bij alles wat er gebeurt, bij alles wat hij hoort of ziet, gaan bij Noel Burun alle registers open. Noemt iemand het woord ‘amarant’, dan verdrinkt Noel in een associatieve stroom die via Aesopus en Don Quichot naar Pinokkio en Duizend-en-een-nacht voert – allemaal vindplaatsen van dat ene woord in de onuitputtelijke bibliotheek in zijn hoofd.

Noel lijkt als twee druppels water op zijn beste vriend Norval Xavier Blaquiere. Maar waar Noel afgetobd en door het leven geslagen lijkt, is Norval een en al levenslust, succes en aanzien. Norval is acteur, schrijver, academicus, womanizer, stijlicoon en drugsgebruiker. Norval is Noels evenbeeld en tegelijk zijn tegenvoeter, want waar Noel zichzelf wil overwinnen om een heldendaad te verrichten, tracht Norval zich juist te verliezen in elke denkbare roes.

Het kwartet vrienden wordt gecompleteerd met JJ Yelle, een kinderlijke nerd die zijn eigen ‘rookwaren’ verbouwt, en Samira Darwish, een oosterse schone die lijdt aan een extreem kort geheugen.

De geheugenkunstenaars is een wonder van vertelkunst, stijlmiddelen, eruditie en humor. Het is een omgevallen boeken- en platenkast, gecombineerd met slapstick, tragiek en levenswijsheid. Als via malle voorvallen, dagboeken, medische verslagen en nieuwsberichten uiteindelijk alle draden gesponnen zijn en alle personages geïntroduceerd, voert Noel zijn vrienden mee in een queeste om zijn moeder te genezen van Alzheimer. Al hun gekte en alle neurologische en niet-neurologische middelen die ze kunnen vinden en bedenken zetten ze in om deze Stella haar geheugen terug te bezorgen.

Intellectuele splinterbom
De geheugenkunstenaars is een zeldzaam complexe postmoderne roman. Enerzijds een sprookje, anderzijds een intellectuele splinterbom. Toen ik het boek zes, zeven jaar geleden vertaalde was de Canadese schrijver – zo niet de hele Canadese literatuur – mij onbekend. Mijn eigen moeder gleed in die tijd weg in de duistere poel die Alzheimer heet – en met haar mijn jeugd, mijn bron van herkomst. Het vertalen van Jeffrey Moores roman vergde al mijn kennis en vaardigheden. Het was een hell of a job om te doen. Die totale aanspraak op al mijn faculteiten heeft me geïnspireerd, maar het geschenk dat dit boek wat mij betreft in zich draagt is de vooralsnog valse hoop dat Alzheimer bestreden kan worden.

‘Beter dan Hersenschimmen’, concludeerde Ilja Leonard Pfeijffer. ‘Boek van het jaar,’ vond David Mitchell.

We gaan met bestuursleden van de Werkgroep Vertalers, de VvL en de VSenV rond de tafel zitten om uit te leggen wat we voor niet-literair boekvertalers willen bereiken: respect voor ons werk, dat tot uitdrukking komt in een fatsoenlijk honorarium en behoud van de ons toekomende rechten. We bespreken drie opties: een zelfstandige vereniging, buiten de structuur van de VSenV, een eigen afdeling binnen die structuur, naast de VvL, en ten slotte een aparte werkgroep naast de reeds bestaande VvL-werkgroepen. We krijgen als huiswerk mee aan te tonen de VSenV nodig te hebben om onze belangen te behartigen, en die belangen te vertalen in haalbare doelen.

Enquête en Verzoek tot toetreding
Om de professionele behoeften van boekvertalers in kaart te brengen, houden we een enquête. De conclusies zijn schrijnend: bijna de helft van de respondenten draagt exploitatierechten over, en de boekvertalers die niet het door VvL en Nederlands Uitgeversverbond (NUV) in hun herenakkoord uitgewerkte modelcontract krijgen, en het bijbehorende ‘redelijke en gangbare tarief’, werken voor tarieven die 20 tot soms wel 50 procent lager liggen.

Eind december 2009 dienen we een Verzoek tot toetreding in bij de VvL. We onderbouwen onze doelen met de resultaten van de enquête, geven middelen aan, onderstrepen de noodzaak van deelname aan het politiek overleg over het auteurscontractenrecht en wijzen op de eigen verantwoordelijkheid van boekvertalers. De conclusie luidt dat niet-literair boekvertalers zich moeten organiseren om verbetering in hun marktpositie te kunnen brengen. Onze voorkeur gaat vanzelfsprekend uit naar aansluiting bij een vereniging die al ruim een eeuw belangen van schrijvers en vertalers behartigt.

VvL-voorstel
Twee maanden later geeft het VvL-bestuur in een voorstel aan onverminderd bereid te zijn met niet-literair boekvertalers in overleg te gaan over een mogelijke vorm van belangenbehartiging. Tijdens een vervolggesprek korte tijd later zetten we gezamenlijk nog een paar puntjes op de i. De VvL wil niet-literair boekvertalers helpen bij pogingen de interne samenhang en onderlinge solidariteit te vergroten en stelt hun vertegenwoordigers in de gelegenheid een jaar lang gebruik te maken van de faciliteiten van de vereniging. Tijdens dat jaar overlegt een afvaardiging van niet-literair boekvertalers met leden van de Werkgroep Vertalers van de VvL intensief over de organisatorische uitwerking van een mogelijke belangenbehartiging.

Hoewel literair en niet-literair vertalers veel gemeenschappelijk hebben, liggen hun belangen op het terrein van arbeidsvoorwaarden te ver uiteen om door de al bestaande werkgroep vertalers te kunnen worden behartigd. De toelatingscriteria zouden naar beneden toe moeten worden bijgesteld, omdat voor veel niet-literair boekvertalers geldt dat er geen ‘literair werk van substantiële omvang onder redelijke voorwaarden is gepubliceerd door een professioneel geleide uitgeverij’, waardoor de verworvenheden van de bestaande leden van de werkgroep op de tocht zouden komen te staan. Onder ‘redelijke voorwaarden’ verstaat de VvL een contract waarmee de vertaler geen exploitatierechten overdraagt, waarin naast een honorarium een royaltyclausule is opgenomen en dat duidelijke beëindigingsmogelijkheden stipuleert.

Toch kan de VvL veel voor algemeen boekvertalers betekenen. Zo is de VvL in samenwerking met de VSenV als geheel en het Platform Makers nauw betrokken bij de ontwikkelingen op het gebied van het auteursrecht, heeft ze regelmatig overleg met uitgevers, biedt ze leden een plek om samen te komen, verstrekt ze informatie op het gebied van belastingen, verzekeringen, pensioenen en juridische zaken, en faciliteert en organiseert ze bijeenkomsten.

De Werkgroep Algemeen Boekvertalers i.o.
De afvaardiging van niet-literair boekvertalers tooit zich met de naam Werkgroep Algemeen Boekvertalers (in oprichting). ‘Werkgroep’ omdat gaande het overleg blijkt dat een werkgroep de meest voor de hand liggende bestuurlijke vorm is om de belangenbehartiging voor niet-literairen in te gieten, ‘algemeen’ om aan te geven dat vertalers van alle genres — spannende boeken, romantische fictie, strips, non-fictie, noem maar op… — welkom zijn, en ‘boekvertalers’ omdat het initiatief tot het project op de gelijknamige Yahoo-mailinglist is geboren en om aan te geven dat de werkgroep alleen de belangen van vertalers van boeken wil behartigen. De Werkgroep Vertalers, die de belangen behartigt van literair vertalers, wordt omgedoopt tot Werkgroep Literair Vertalers.

Janne Rijkers, juridisch vraagbaak van de VSenV en coördinatrice van de VvL, werkt het verzoek tot toetreding verder uit. In februari gaan de leden van de Werkgroep Vertalers akkoord met het verzoek, in maart het VvL-bestuur en op 28 mei geeft uiteindelijk ook de Algemene Ledenvergadering van de VvL aan ‘geen bezwaar’ te hebben: ‘een bijzonder evenwichtige uitkomst die alleen maar lof verdient’, aldus belangenbehartiger van het eerste uur Rien Verhoef.

De Werkgroep Algemeen Boekvertalers
De Vereniging van Letterkundigen telt sinds 28 mei 2011 naast de bestaande werkgroepen Kinder- en Jeugdboeken, Theater, Poëzie, Proza en Literair Vertalers dus ook een Werkgroep Algemeen Boekvertalers. De nieuwe werkgroep hanteert andere lidmaatschapsvoorwaarden dan de Werkgroep Literair Vertalers. Belangrijk is dat op het vertaalde werk in beginsel auteursrecht rust. In dat beginsel schuilt het verschil: moet de literair vertaler om lid te kunnen worden van de Werkgroep Literair Vertalers een contract met ‘redelijke voorwaarden bij een professionele uitgeverij’ overleggen, mag de ‘algemeen boekvertaler’ ook een contract overleggen voor een vertaling waarop in beginsel het auteursrecht rust, maar waarmee het exploitatierecht wordt overgedragen (in plaats van in licentie gegeven).

We zetten de lidmaatschapsvoorwaarden even op een rij:

1. op het vertaalde werk rust in beginsel auteursrecht;
2. twee contracten bij een professionele uitgeverij — als leidraad kan de ledenlijst van de Groep Algemene Uitgevers van de NUV dienen;
3. een contributie van € 164 per jaar (die in de meeste gevallen fiscaal aftrekbaar is).

We roepen alle algemeen boekvertalers die aan die voorwaarden voldoen dan ook van harte op om lid te worden van de nieuwe werkgroep. Met het aanmeldingsformulier geef je je op als lid van de VSenV. Geef op het formulier aan van welke afdeling en werkgroep je lid wilt worden. Je kunt voor het contributiebedrag van € 164 lid worden van meerdere afdelingen en werkgroepen. Vertaal je niet alleen strips, maar schrijf je ook filmscenario’s, kun je je dus opgeven voor zowel de VvL als het Netwerk Scenarioschrijvers. Vertaal je behalve chicklit ook literatuur tegen de voorwaarden van het modelcontract, zoals voor veel boekvertalers geldt, kun je je binnen de VvL opgeven voor zowel de Werkgroep Literair Vertalers als de Werkgroep Algemeen Boekvertalers.

Hierbij schetsen zij een situatie waarvan de meeste vertalers alleen maar kunnen dromen. Als Riet op een gegeven moment het vertalen karakteriseert als een dienende bezigheid, begint Marlene tegen te sputteren. Zij ervaart het meer als een ‘tweelingschap’. ‘Vaak ontdek ik pas wat ik precies heb geschreven als Riet me vraagt wat ik eigenlijk bedoel. Ik pas regelmatig mijn tekst aan op grond van haar vragen en opmerkingen. Ik gebruik de vertaling om zelf verder te komen.’

Bedevaart
Soms gaan er wel drie of vier verschillende versies heen en weer. ‘Er zijn dingen die ik bij eerste lezing echt niet snap,’ vertelt Riet. ‘Al vertalend en overleggend komt dat begrip vanzelf, en dan moet ik weer terug naar wat ik eerder heb gedaan, om het aan te passen. Vertalen is zo net een bedevaart: drie stappen vooruit, twee stappen achteruit.’

De Nederlandse vertaling komt dus tot stand in intensieve samenspraak met de auteur. Riet is de eerste om toe te geven dat dit een ideale manier van werken is. ‘Als vertaler van Afrikaanse literatuur heb ik het voordeel dat al mijn auteurs nog leven, en dat ze graag meedenken en meelezen. Bovendien hebben de meesten van hen in Nederland gestudeerd, dus zijn ze min of meer in staat mijn vertaling te beoordelen. Min of meer, want die studie ligt in veel gevallen al een paar decennia achter hen, en ze zijn dan ook niet op de hoogte van de modernste ontwikkelingen in het Nederlands. Bovendien blijft het voor hen altijd een vreemde taal.’

Marlene bevestigt dit. Ze spreekt prima Nederlands, maar beheerst naar eigen zeggen de nuance van de taal maar voor veertig procent. ‘Als Riet dus zegt dat iets niet kan, vertrouw ik haar daarin. Diezelfde ervaring heb ik ook met mijn Engelse vertaler. Allebei wrijven ze mijn tekst als het ware tussen de handen en dan komt er iets uit wat ik zelf zo in het Nederlands of Engels niet had kunnen bedenken, maar wat wel erg mooi is en recht doet aan mijn bedoelingen.’

Scheepswerf
Niet elke auteur die Riet vertaalt, is zo meegaand. Zo was er een auteur die erop stond dat het woord werf (‘erf’, vergelijk het Engelse yard) in de Nederlandse vertaling bleef staan. Het kostte heel wat moeite om hem ervan te overtuigen dat de Nederlandse lezer zo de indruk zou krijgen dat elke Zuid-Afrikaan een scheepswerf achter zijn huis heeft. ‘In principe volg je als vertaler altijd de auteur. Je hoofddoel moet zijn, dat de auteur en de tekst recht gedaan wordt. Je hebt echter ook verplichtingen tegenover de lezer. Die heeft recht op een vertaling zonder fouten, en dus moet je bij al te koppige schrijvers je poot stijf houden.’

Dat laatste geldt overigens ook in de relatie met de persklaarmakers, over wie ze zich in weinig vleiende bewoordingen uitlaat. ‘Het werk van Marlene wordt gekenmerkt door vervreemdend taalgebruik, door ongewone constructies en veel registerwisselingen. Het is een hele worsteling dat in de vertaling te laten terugkomen. Niets is dus frustrerender dan een boek van meer dan 500 pagina’s terug te krijgen waarin de pkm alle mooie vondsten naar het alledaagse heeft teruggedraaid. Gelukkig hoef je je daar niets van aan te trekken.’

Vertalen is een ambacht, zeker, maar wel een waarin auteur en vertaler beide heel hun persoonlijkheid meenemen. Marlene’s taalgebruik is diepgaand beïnvloed door de oude Afrikaanse bijbelvertaling, wat haar katholiek opgevoede vertaler nog wel eens voor problemen stelt. ‘Ik lees haar voor de telefoon vaak hele stukken uit de Bijbel voor, om haar die prachtige cadans te laten horen.’ Riet heeft een Vlaamse moeder, en daardoor sluipen er soms Vlaamse woorden en uitdrukkingen haar vertaling binnen. ‘Soms mag dat niet van een uitgever, al beginnen ze het tegenwoordig steeds meer te waarderen.’

Eenselwige landskap
Elke taal kent zo zijn eigen vertaalproblemen en het Afrikaans is daarop geen uitzondering. Het is poëtischer dan het Nederlands, daarover zijn Marlene en Riet het eens. Het is ook compacter: de Nederlandse tekst neemt tien procent meer ruimte in beslag. Een derde complicatie is dat het zo op het Nederlands lijkt, waardoor de vertaler dubbel op haar hoede moet zijn voor valse vrienden. Riet vertelt dat ze ooit de uitdrukking eenselwige landskap tegenkwam; een prachtig beeld, vond ze – tot ze voor de zekerheid toch maar even in het woordenboek keek en het gewoon ‘saai landschap’ bleek te betekenen. Wat ook voor hoofdbrekens kan zorgen, is dat het Afrikaans de onvoltooid verleden tijd niet kent. Een zin als Ek het gedink jy is weg vertaalt zich vrij soepel in ‘Ik dacht dat je weg was’, maar er zijn ook voorbeelden te bedenken waarbij het lastiger is om het juiste tijdsperspectief over te brengen.

Het kan niet anders of de aanwezigen op het seminar hebben een beter beeld gekregen van het werk van een vertaler. Voor mij als vertaler was het een feest van herkenning, en een stimulans om me weer met enthousiasme op mijn eigen projecten te werpen.

De sneeuwslaper is verschenen bij Querido.

Servet
Onder het genot van een glaasje champagne luisterden we naar een korte toespraak, waarna iedereen kon plaatsnemen aan de lange tafels. Op zowel het bord van de auteur als dat van mij lag een servet bedrukt met de omslag van het boek; een lief gebaar. Alle anderen hadden een servet met de opdruk: Groot Griffeldiner 2010.

Oorkonde
Het allervriendelijkste personeel van Fifteen zette brood en hapjes op tafel en waarschuwde ons voor de pitten in de olijven. De gesprekken kwamen op gang, er werd flink toegetast totdat het tijd was voor nog een toespraak en het uitreiken van de oorkonde voor de Vlag&Wimpel-winnaars. Omdat de redactie het zielig vond voor de auteur om op het podium te staan tussen allemaal mensen van wie hij de taal niet verstond, stuurden ze mij met hem mee. En kreeg ik ineens de oorkonde in handen gedrukt, en werden de camera’s en fototoestellen al gericht. Gauw zei ik dat ik ‘maar’ de vertaler was, en toen werd de oorkonde alsnog in de juiste handen gedrukt en begon het flitsen.

Maar niet voor de vertaler
Zodra we weer rond de dis geschaard zaten, werd het volgende gerecht opgediend, en na een poos was er weer een toespraak en mocht iedere Griffelwinnaar even het woord doen. En dat konden ze goed! Zo ging het nog een hele poos door, en uiteindelijk was het afgelopen. Toen ik wachtte op mijn jas, kreeg ik nog een prachtige bos bloemen, en werd me verteld dat het inderdaad jammer was dat er geen oorkonde voor vertalers bestond.

En dat is inderdaad jammer, want zonder vertaler zou het boek niet zijn ontsloten voor de Nederlandse lezertjes. De Nederlandse kinderen lezen het verhaal niet in de bewoordingen van de oorspronkelijke auteur, maar in de woorden van de vertaler. En aangezien er zo veel woorden in het Nederlands zijn waaruit de vertaler kan kiezen, drukt de vertaler een stempel op het werk door juist dit woord te kiezen en niet dat, door deze uitdrukking te kiezen en niet die andere. Het zou prettig zijn als de CPNB daar notitie van nam, en voortaan de vertaler ook een oorkonde geeft als blijk van waardering, en als herinnering aan de zeer geslaagde avond. Al ben ik ook erg in mijn nopjes met het servet met opdruk.

Het boek waaraan ik een tijdlang had gewerkt, de verhalenbundel Say you’re one of them van de Nigeriaan Uwem Akpan, was in de weken voor de publicatie nogal voortvarend onder de aandacht gebracht. Zo was er een eigen website voor geopend, www.zegdatjebijhenhoort.nl, en waren er drieduizend promotiekaarten verstuurd naar de boekhandels in den lande. Voor die kaarten had ik ook de citaten uit de Amerikaanse pers moeten vertalen en het zweet was me uitgebroken bij alle verwachtingen die daarin werden gewekt. De superlatieven waren niet van de lucht. Een recensent verontschuldigde zich zelfs voor alle superlatieven die hij in de afgelopen jaren had gebruikt, omdat hij er daardoor niet één meer overhad om dit boek adequaat te prijzen.

Van de uitgever hoorde ik dat er al snel na verschijnen een recensie zou komen in het Nederlands Dagblad. Die krant had er overigens al uitgebreid aandacht aan besteed in de boekenbijlage van begin september, waarin volgens traditie een paginagroot artikel wordt gewijd aan alle op stapel staande publicaties van het komende najaar. Daarin stond ook dat de vertaling nogal wat hoofdbrekens had gekost en dat er zelfs een mentor voor de vertaler aan te pas was gekomen.

Vermoedelijk vond de recensent dit een interessant gegeven en zo kwam het dat ik op een gegeven moment een mailtje van haar kreeg. Of ze mij wat vragen mocht stellen over het vertaalproces, want daar wilde ze in een apart kadertje bij de recensie aandacht aan besteden. Blijkbaar zeker van mijn toestemming had ze er alvast wat vragen bij gedaan, zodat ik erover na kon denken. Als ik haar mijn telefoonnummer wilde sturen, zou ze me een dezer dagen bellen.

Uit de vragen bleek dat ze zowel het Engelse als het Nederlandse boek had gelezen. Daardoor was ze nieuwsgierig geworden naar het waarom van bepaalde vertaalkeuzes en ook naar mijn worsteling met het boek als geheel. Ze wilde bijvoorbeeld weten waarom ik het Pidgin-Engels grotendeels wel, en het Patois-Frans meestal niet had vertaald. Ze was ook benieuwd of ik contact had gehad met de auteur en zo ja, hoe dat was verlopen.

Het telefonische interview duurde ruim een kwartier. Voor mijzelf voelde dat heel kort, omdat ik vertelstof had voor minstens drie uur. Het was echter genoeg voor een tweekolommer, niet eens in een kadertje bij de recensie, maar als zelfstandig artikel op de volgende pagina. Het was bovendien ter zake en gaf een goed beeld van hoe ik had gewerkt. Een enorme opsteker!

Recensie en interview zijn te lezen op de al eerder genoemde webpagina.

Op een symposium over vertaling van Chinese literatuur, bezocht door tientallen sinologen, vertalers en schrijvers, liet schrijver Liu Zhenyun de verzuchting optekenen dat buitenlandse literatuur wel haar weg heeft gevonden naar China, maar dat Chinese schrijvers nog steeds moeite hebben voet aan de grond te krijgen in andere delen van de wereld. Chinese literatuur kleeft nog altijd het etiket ‘propaganda’ aan. Volgens Julia Lovell, vertaalster, docent Chinese geschiedenis aan de University of London en schrijfster van The Politics of Cultural Capital: China’s Quest for a Nobel Prize in Literature (2006), is dit een overblijfsel uit de Koude Oorlog, toen het stereotiepe beeld van Chinese literatuur als ‘politiek correct’ en ‘saai propagandistisch’ werd gevestigd. Haar literaire zusje uit buurland en kersverse westerse bondgenoot Japan kreeg een veel warmer onthaal in (met name) de Engelstalige wereld.

Tie Ning, schrijfster en voorzitster van de Chinese Vereniging van Schrijvers, gaat geen zee te hoog om vertalers te helpen problemen met auteursrecht en beurzen op te lossen: ‘Zonder de wijsheid en toewijding van vertalers blijven lezers als ik blind voor de wereldliteratuur.’

Bron: the Literary Saloon

Een persklaarmaker, dacht ik in eerste instantie, maar uit de lezing bleek dat de bemoeienis van Anne Elligers met het vertaalproject veel intensiever was geweest dan wat de gemiddelde persklaarmaker in de Nederlandse praktijk doet, en dat zij ook veel eerder bij het vertaalproces betrokken werd dan helemaal aan het eind, zoals bij ons gebruikelijk is.

Luid geprezen
Het was een boeiende lezing. Tove Bakke, die in de Noorse pers luid geprezen werd voor haar vertaling van Gavalda’ s boek, begon met duidelijk te maken dat zij een belabberde tekst zou hebben afgeleverd als Anne Elligers haar niet behoed zou hebben voor talloze blunders en haar ongelukkige formuleringen niet zou hebben bijgeschaafd. Anne Elligers verklaarde op haar beurt dat haar rol maar marginaal was geweest en dat Bakkes prachtige vertaling en originele vondsten er ook wel op eigen kracht hadden kunnen komen. Ze had niet meer gedaan dan wat een zorgvuldige schooljuffrouw zou doen. Vervolgens vertelden beiden om de beurt, elkaar af en toe plagerig in de rede vallend of elkaar aanvullend, hoe de samenwerking bij dit vertaalproject was geweest. Het was een manier van werken die wij in Nederland eigenlijk alleen kennen bij co-vertalingen: Tove Bakke stuurde Anne Elligers met enige regelmaat een stuk vertaalde tekst toe, dat Elligers vervolgens nauwgezet met de Franse tekst vergeleek en van uitvoerig commentaar voorzag, waarna Bakke dat verwerkte en een volgend stuk stuurde. Het grote verschil met een Nederlandse co-vertaling was dat Elligers zelf geen vertaling maakte die door Bakke werd nagekeken. Opvallend was ook dat Elligers vooral op de vertaling lette en niet op het Noors, de doeltaal. Dat had overigens een praktische reden: het Noors kent twee taalvarianten, het bokmål en het nynorsk, en Elligers beheerste het nynorsk niet voldoende om het taalgebruik van nynorskspreker Bakke te corrigeren. Ook dat is opmerkelijk: in Nederland wordt door persklaarmakers vooral op de doeltaal gelet, het Nederlands.

Een språkvasker is met andere woorden iemand die wat taken betreft tussen een persklaarmaker en een co-vertaler in zit. Voor zover ik weet, werkt in Nederland alleen een groep Scandinavische vertalers (met name uit het Noors, in mindere mate uit het Deens en Zweeds) op deze manier. Zij laten hun vertaling op brontaal nakijken door een collega alvorens ze de vertaling naar de uitgeverij sturen, waarna een persklaarmaker de laatste oneffenheden wegpoetst. En ze betalen die collega voor dat corrigeren (uit eigen zak en niet door de uitgeverij, zoals bij Bakke en Elligers het geval was). Bij de Boekvertalers is het fenomeen ‘meelezer’ bekend, een collega die een vertaling van een ander leest voordat die naar de uitgever wordt gestuurd, maar dat gaat voor zover ik weet met gesloten portemonnee, en het meelezen is dan ook lang niet zo intensief als het werk dat de Scandinavische taalwassers doen.

Neutrale blik
Is dat nu allemaal nodig, zo’n extra correctieronde? Het kost uiteindelijk wel meer tijd en geld. Vanuit de Noorse optiek is het niet alleen nodig, maar zelfs essentieel. Bakke vertelde dat zij, toen ze door de uitgeverij benaderd werd om dit boek te vertalen, erop had gestaan dat Elligers haar språkvasker zou worden. Ze had het project anders niet aangedurfd. Was Bakke dan zo’n slechte vertaler dat zij het niet zonder een goede corrector aandurfde? Dat is zeker niet het geval. Ik zou zelfs het omgekeerde willen beweren: Bakke is zo’n goede vertaler omdat ze weet dat ze fouten zal maken en zich bewust is van de talloze keuzemomenten waar je als vertaler voor komt te staan. Haar onzekerheid komt voort uit het besef dat er naast haar interpretatie van een tekst andere interpretaties mogelijk zijn die even goed of misschien zelfs beter zijn. Een tweede, neutrale blik helpt bij het maken van de beste keuzes.

Dat het inschakelen van een een språkvasker bij dit project zijn vruchten heeft afgeworpen, blijkt wel uit het succes dat Bakkes vertaling in Noorwegen heeft gehad. Haar vertaling was in het nynorsk, de taal die een aanzienlijke meerderheid van de Noren niet actief beheerst. Desondanks belandde haar vertaling in de top van de Noorse bestsellerlijst, wat voor een boek in het nynorsk een unicum mag worden genoemd. Er waren zelfs lezers die dankzij Bakkes vertaling het nynorsk herondekten. Bakkes uitgeverij mag zich gelukkig prijzen met zo’n goede vertaler, en het geld dat zij aan de intensieve samenwerking met een språkvasker hebben besteed, is dubbel en dwars terugverdiend.

Misschien geen gek idee om eens serieus te gaan nadenken over het invoeren van een taalwasser in onze Nederlandse vertaalpraktijk.

Herstel level playing field
Over het algemeen zijn makers, waaronder schrijvers en vertalers, te spreken over het wetsontwerp. Het getuigt van een gezonde kijk op het auteursrecht: een auteursrecht waarin de maker centraal staat.

Het wetsontwerp auteurscontractenrecht beoogt de onderhandelingspositie van auteurs ten opzichte van de exploitanten van hun werk te verbeteren. Helaas is dat hard nodig. Er zijn buitengewoon veel contracten in omloop die een overheidsingrijpen rechtvaardigen. Het gaat hier niet om een bescherming gelijk aan die voor werknemers, zoals Kamiel Koelman in zijn artikel betoogt. Het gaat om een poging tot herstel van een level playing field, het betreft immers ondernemers onderling. Zo’n level playing field ontbreekt in de praktijk en daar is dit wetsontwerp op geschreven. De individuele auteur heeft steun in de rug nodig als hij tegenover zijn steeds groter groeiende exploitant zit.

Het auteurscontractenrecht regelt de manier waarop een maker van een auteursrechtelijk beschermd werk exploitatiebevoegdheid verleent aan een derde (de exploitant).

In het voorontwerp wordt onder andere voorgesteld om auteurs, schrijvers, zangers en componisten mogelijkheid te geven om na verloop van tijd opnieuw te beslissen over de exploitatie van hun werken. Het auteursrecht wordt verder pas overdraagbaar ná het overlijden van de maker. De bijzondere band tussen de maker en zijn werk wordt daarmee sterker benadrukt.

Het kabinet wil de positie van de natuurlijke maker ten opzichte van de exploitant versterken omdat de onderhandelingspositie van auteurs en uitvoerend kunstenaars in veel gevallen structureel zwakker is door de toenemende mediaconcentratie.

Het voorontwerp regelt verder de invoering van het wettelijk recht van de maker op een billijke vergoeding bij een exclusieve licentie, de invoering van de disproportionaliteitsregel (de maker kan de rechter verzoeken de vergoeding te verhogen als deze niet in verhouding staat tot de opbrengst van de exploitatie van het werk) en de invoering van de non ususregel (ontbinding van de licentieovereenkomst is mogelijk als de exploitant het auteursrecht niet of onvoldoende exploiteert).

Bron: rijksoverheid.nl

Literaire schrijvers en vertalers hebben het nog niet zo slecht in vergelijking met veel andere makers van auteursrechtelijk beschermd werk (componisten, ontwerpers, fotografen). Dat komt met name door het bestaan van de modelcontracten als resultaat van onderhandelingen tussen de Literaire Uitgevers Groep en de VvL. De wetgever wil met het wetsontwerp de totstandkoming van meer modelcontracten, binnen en buiten het boekenvak, stimuleren. De kans op een eerlijkere overeenkomst tussen partijen is groter als representatieve verenigingen, die expertise in huis kunnen halen, met elkaar in onderhandeling treden.

Billijkheidsbeginsel
Een van de voorstellen (artikel 25c) luidt dat een gezamenlijk gedragen voorstel tot vergoeding voor auteursrecht, zoals dat bij de modelcontracten altijd gebeurde, door OCenW kan worden bestempeld als ‘billijk’. Deze maatregel komt – deels – tegemoet aan een probleem waar de schrijvers en uitgevers een paar jaar geleden tegenaan liepen: de NMa achtte het vertaaltarief in strijd met de Mededingingswet. Met het voorstel wordt het probleem helaas maar ten dele opgelost. Zo blijven adviezen over honoraria bijvoorbeeld onmogelijk, en er is geen oplossing voor de situatie waarin partijen geen overeenstemming bereiken of voor wanneer er überhaupt geen onderhandelingspartner is.

1.Artikel 25 c
1. De maker heeft recht op een billijke vergoeding voor het verlenen van een exclusieve licentie voor het geheel of een gedeelte van het auteursrecht.
2. Een vergoeding wordt geacht billijk te zijn indien de hoogte daarvan is vastgesteld door Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap na overleg met Onze Minister van Justitie. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld in verband met de vaststelling van de billijke vergoeding.
3. Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gaat alleen over tot vaststelling als bedoeld in het tweede lid op gezamenlijk verzoek van een in de desbetreffende branche bestaande vereniging van makers van werken van wetenschap, letterkunde en kunst en een exploitant of een vereniging van exploitanten van deze werken. Het verzoek bevat een gezamenlijk gedragen advies inzake de billijke vergoeding. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld in verband met de indiening van het verzoek.
4. Een vereniging als bedoeld in het derde lid is representatief en onafhankelijk. Uit de statuten van de vereniging blijkt dat zij tot doel heeft Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een advies als bedoeld in het derde lid uit te brengen.

Bron: overheid.nl (pdf)

Maar de twee meest in het oog springende artikelen uit het wetsontwerp zijn de onoverdraagbaarheid van het auteursrecht bij het leven van de auteur (artikel 2) en de tijdelijke licentie die daarvoor in de plaats komt (artikel 25b). Niets schokkends voor het boekenvak overigens, want daar is deze praktijk volstrekt gangbaar. Althans, wanneer het modelcontract wordt gebruikt. Bij jeugdboekenschrijvers en vertalers (van werk dat niet literair wordt geacht) kom ik nog regelmatig overdrachtscontracten tegen. De positie van deze groepen zou zeker verbeteren door de onoverdraagbaarheid.

Artikel 2
1. Het auteursrecht gaat over bij erfopvolging en is, behoudens in de bij wet bepaalde gevallen, eerst na het overlijden van de maker vatbaar voor gehele of gedeeltelijke overdracht. Het auteursrecht van maker als bedoeld in artikel 7 en artikel 8 Auteurswet is vatbaar voor gehele of gedeeltelijke overdracht.
2. De maker, of zijn rechtverkrijgende, kan aan een derde een licentie verlenen voor het geheel of een gedeelte van het auteursrecht.
3. Het verlenen van een exclusieve licentie, alsmede de levering vereist voor gehele of gedeeltelijke overdracht geschiedt bij een daartoe bestemde akte. De exclusieve licentie of overdracht omvat alleen die bevoegdheden die in de akte staan vermeld of die uit de aard en de strekking van de licentie of titel noodzakelijkerwijs voortvloeien. De laatste volzin is niet van toepassing op een maker als bedoeld in artikel 7 en 8 Auteurswet.
4. Het auteursrecht dat toekomt aan de maker van een werk, alsmede, na het overlijden van de maker, het auteursrecht op niet openbaar gemaakte werken, dat toekomt aan degene die het als erfgenaam of legataris van de maker heeft verkregen, is niet vatbaar voor beslag.

Artikel 25b
1. De overeenkomst waarbij een exclusieve licentie is verleend voor een periode van meer dan vijf jaar, is opzegbaar door de licentiegever tegen het einde van elk vijfde jaar binnen die periode. De opzegging geschiedt uiterlijk zes maanden voor het verstrijken van de periode van vijf jaar.
2. De termijn voor de periodieke opzegbaarheid en de termijn van opzegging kan slechts worden verlengd bij overeenkomst tussen een vereniging van makers en een exploitant of vereniging van exploitanten. Artikel 25c lid 4 is van overeenkomstige toepassing.
3. Indien door de licentienemer is bedongen dat de overeenkomst tussentijds kan worden opgezegd, geldt, onverminderd het eerste lid, onder gelijkluidende voorwaarden deze bevoegdheid ook voor de licentiegever.
4.Tenzij schriftelijk anders is overeengekomen, heeft de exclusieve licentienemer het recht de uit artikel 26d tot en met artikel 29b Aw voortvloeiende bevoegdheden uit te oefenen, voor zover deze strekken tot bescherming van de rechten waarvan de uitoefening hem is toegestaan.

Bron: overheid.nl (pdf)

Flexibiliteit
Een veelgehoorde vrees is dat uitgevers als reactie op deze maatregel auteurs in dienst zullen gaan nemen, om via die weg alsnog het (werkgevers)auteursrecht in handen te krijgen. Ik geloof dat die kans miniem is. Ten eerste omdat auteurs zeer gesteld zijn op hun zelfstandigheid en niet zomaar in dienst zullen treden bij een uitgever, en ten tweede omdat uitgevers daarop helemaal niet zijn ingericht. Welke uitgever zit te wachten op een rits aan tijdelijke dienstverbanden met bijbehorende arbeidsrechtelijke zorgen?

Wat wel nieuw is, ook in het boekenvak, is de in artikel 25b genoemde licentietermijn van vijf jaar. Maar ook zo’n termijn is eigenlijk niet ongebruikelijk voor boeken. Met het vaststellen van een termijn wordt een uitgever gestimuleerd om binnen die tijd een goede exploitatie te verrichten.

Doet hij dat, dan zal geen auteur reden zien om op te zeggen.

De wetgever stuurt met zo’n termijn aan op meer innovatie binnen het boekenvak. Door meer flexibiliteit te creëren, zal een auteur – hopelijk – beter per soort exploitatie (digitaal, papier, bewerking) kunnen bekijken wie het meest geschikt is om die op zich te nemen.

Over het algemeen zijn makers, waaronder schrijvers en vertalers, te spreken over het wetsontwerp. Het getuigt van een gezonde kijk op het auteursrecht: een auteursrecht waarin de maker centraal staat.

Dit artikel verscheen eerder in Boekblad 2010:14
Op 8 juni 2010 schilderde Richard Kwakkel in een reactie de contouren van het conceptwetsvoorstel. De consultatieperiode is verlengd tot eind september. De overheid nodigt belangstellenden uit op het voorontwerp te reageren. Dat kan online, of door een tekstdocument (doc, docx, odt of pdf) op te laden. Reacties worden na afloop van de consultatieperiode alleen met goedkeuring van de inzender gepubliceerd. De overheid houdt bezoekers die een reactie achterlaten op de hoogte van het verloop van de procedure.

Die Frau mit den fünf Elefanten (CH/D 2009, 93 min., regie: Vadim Jendreyko, taal: Duits met Engelse ondertiteling) is een documentair portret van de zesentachtigjarige, van oorsprong Oekraïense Svetlana Geier, die haar leven in dienst stelt van het vertalen van Russische literatuur in het Duits. De laatste twintig jaar houdt ze zich vooral bezig met de vijf grote romans van Dostojevski. Tegenover haar nauwgezette intellectuele arbeid, die ze samen met een aantal gepensioneerde vrienden verricht, plaatst de film Geiers dagelijkse bezigheden in en om het huis: appels schillen, thee zetten en de kinderen en kleinkinderen ontvangen. Wanneer ze voor een gastdocentschap in Kiev wordt uitgenodigd, keert ze voor het eerst sinds vijfenzestig jaar terug naar haar geboortegrond. De film is genomineerd als beste documentaire bij de European Film Awards in december 2009.

Plaats: Filmhuis Lumen, Doelenplein 5, Delft
Tijd: donderdag 23 september 2010, 19:30 uur
Toegang: EUR 8,00 / met korting: EUR 6,00
Reserveren: 015 214 02 26

Links:
Filmrecensie van de Neue Zürcher Zeitung
Goethe-Institut Niederlande
Duitsland Instituut Amsterdam
Het Ketelhuis
Filmhuis Lumen