De titel
De titel van de Britse editie van het boek – Taking Pictures – leverde meteen al een probleem op: Foto’s maken, Foto’s nemen, Momentopnamen… Allerlei mogelijkheden passeerden de revue, maar op de uitgeverij was men niet enthousiast. Uiteindelijk hebben we gekozen voor Het weer van gisteren, dat ook in Amerika het titelverhaal is geworden (‘Yesterday’s Weather’). Voor het omslag is de afbeelding van de Britse editie gebruikt.

De verhalen en de stemmen
Niet alleen bevatte het boek de gebruikelijke vertaalpuzzels, ook de toon luisterde heel nauw. Enright voert in deze negentien verhalen namelijk achttien vrouwen en één man op, die ieder een heel eigen stem hebben, een eigen taal spreken. En dat betekende dus telkens omschakelen en veel hardop lezen.

De meeste verhalen gaan over heel gewone vrouwen en hun houding tegenover mannen – bijvoorbeeld een Ierse die valt voor een Amerikaan, een jonge moeder die een weekend bij haar schoonfamilie doorbrengt, en een onvergetelijke dagdromende werkster in een operagebouw (‘Wensen’) – maar verwacht van Enright geen geruststellende romantiek. De thema’s zijn onveranderlijk seks en sterven, verlies en verwarring, en dat alles op een laconieke, soms bijna rauwe toon. De figuren zijn dan ook nooit gelukkig, en altijd zoekende.

Het mooiste verhaal is misschien wel ‘De dood van het meisje’ (‘Until the girl died’). Enright heeft het oorspronkelijk geschreven met een bepaalde stem in gedachten, die van Eleanor Methven, voor een serie radioprogramma’s over de zeven doodzonden. Het onderwerp van het verhaal is trots: een bedrogen vrouw probeert haar huwelijk te redden, ook al is ze eigenlijk ontzettend kwaad. De toon is er dan ook een van afwisselend boosheid en berusting – luister maar: http://www.rte.ie/radio1/thetuesdayplay/1088885.html

Vertaalperikelen
Bij de titel van het allereerste verhaal was het al raak: ‘Pale Hands I Loved, Beside the Shalamar’. Het gaat om een citaat uit een gedicht van Laurence Hope – ‘Pale Hands I Loved Beside the Shalimar’ – maar hier was er een komma in geslopen, en bovendien staat er in de Britse editie Shalamar (een popgroep) in plaats van Shalimar (volgens de Encyclopaedia Britannica ‘the magnificent Shālīmār Garden, laid out east of the city [Lahore, red.] in 1642 by Shāh Jahān as a refuge for the royal family. Jahān’s refuge consists of about 80 acres (32 hectares) of terraced, walled gardens, with about 450 fountains.’

Op mijn vraag antwoordde de auteur dat in de Britse editie inderdaad per abuis de naam van de band was gebruikt, en dat de Amerikaanse editie het oorspronkelijke gedicht aanhoudt – wat haar bedoeling was. De komma had ze over het hoofd gezien. Gelukkig heb ik het haar kunnen vragen, want ik had van alles achter die komma gezocht: wordt er misschien bedoeld dat de vrouw in het bewuste verhaal niet alleen van die bleke handen hield maar óók van de muziek van de Shalamar? Een vertaler kan immers niet argwanend genoeg zijn.

Op diezelfde eerste pagina wenst een man een vrouw welterusten met de woorden ‘Do not go gentle’, waarop het antwoord luidt: ‘Goodnight…’ – voor veel Engelssprekenden een herkenbare verwijzing naar het beroemde gedicht van Dylan Thomas, ‘Do not go gentle into that good night’. Dat heb ik maar opgelost door de woorden van de man, ‘Geef je niet zomaar over aan de goede nacht’, als een citaat tussen aanhalingstekens te zetten, zodat de vrouw kan antwoorden: ‘Goedenacht.’ Niet helemaal bevredigend, maar ik troost me met de gedachte dat ook niet iedere Engelstalige de dichtregel zal herkennen…

Neil Gaiman, Alles is breekbaar, in de vertaling van Emmy van Beest en Josephine Ruitenberg (en ‘The Monarch of the Glen’: Hugo Kuipers) verschenen bij Luitingh. (Oorspronkelijke titel: Fragile Things)

In deze bundel geeft Neil Gaiman blijk van zijn veelzijdigheid door de lezer een staalkaart aan verhalen en gedichten in diverse stijlen te bieden. Zo is er een verhaal waarin de wereld van Sherlock Holmes die van H.P. Lovecraft ontmoet (met het bijbehorende archaïsche taalgebruik), een waarin Harlekijn uit de commedia dell’arte in het hedendaagse Amerika rondloopt en daar zijn beoogde Colombina het hof maakt door haar letterlijk zijn hart te schenken (hij spijkert het aan haar voordeur), en zijn er diverse raamvertellingen, zoals die waarin de maanden van het jaar rond een kampvuur zitten en elkaar verhalen vertellen. Ook is er in de bundel een lang verhaal opgenomen, bijna een novelle, in een vertaling van Hugo Kuipers die al eerder werd gepubliceerd in de verzamelbundel Mythen (Luitingh-Sijthoff, 2004).

Het is niet eenvoudig het boek in een bepaald genre in te delen. Etiketten als ‘sciencefiction’ of ‘fantasy’ zijn eigenlijk te beperkt. Misschien moeten we het ‘fantastische vertellingen’ noemen. Of gewoon sprookjes, maar dan voor volwassenen omdat ze soms erg grimmig zijn. Overigens heeft Neil Gaiman ook kinderboeken geschreven, waarvan het bekendste Coraline is.

Omgekeerde schepping
Afgezien van de drieëntwintig verhalen bevat de bundel ook nog acht gedichten, waarvan – gelukkig voor ons – slechts één rijmend gedicht met een strak metrum, ‘De elfendans’. Wat zo’n bundel erg leuk maakt om te vertalen is de enorme afwisseling. Het kortste stuk beslaat maar één pagina en gaat over een ‘omgekeerde schepping’, waarin Adam en Eva de appel terugbrengen naar het paradijs, hun kleren afleggen en geen kennis meer hebben van goed en kwaad. Het langste verhaal is de bovengenoemde novelle.

Die afwisseling maakte het vertalen echter ook tot een tijdrovende klus. Elk verhaal of gedicht had andersoortige moeilijkheden. Soms zaten die in de stijl: het archaïsche taalgebruik uit de pastiche op Sherlock Holmes of het barokke van een gothic-verhaal. Soms waren het de verwijzingen waar Gaiman zo dol op is en die hij onopvallend door zijn teksten weeft: namen van schrijvers en kunstenaars, titels van boeken, films, toneelstukken, strips en popsongs.

Eigenlijk moet je de hele tijd bedacht zijn op dubbele bodems. ‘How Do You Think It Feels’ luidde bijvoorbeeld de titel van een verhaal, en we konden die titel niet lezen zonder in gedachten een nummer van Lou Reed te horen. Even zoeken op de website van Neil Gaiman leerde ons dat hij een groot fan is van Lou Reed en in zijn tienerjaren Berlin, de lp waar het betreffende nummer op staat, grijs heeft gedraaid. In dit geval was de titel van het verhaal tevens een zin die door een van de personages wordt uitgesproken en hebben we ervoor gekozen de titel maar gewoon te vertalen en daarmee de verwijzing te laten vervallen. Voor de Engelse lezer doet het er immers niet veel toe of hij de verwijzing oppikt of niet, maar het overgrote deel van de Nederlandse lezers zou niet begrijpen waarom de titel niet was vertaald, was onze inschatting.

Hypochondrische kroep
Een heel lastig verhaal om te vertalen, gelukkig maar drie pagina’s lang, was ‘De hypochondrische kroep’. De verteller is iemand die lijdt aan de fictieve ziekte dat hij zich een niet-bestaande ziekte inbeeldt. Helaas houdt die niet-bestaande ziekte onder andere in dat de patiënt ‘elke normale gedachtegang of beschrijving onderbreekt met opmerkingen over echte of ingebeelde ziekten en over onzinnige, maar ogenschijnlijk zinnige remedies’. Dit leidt ertoe dat het verhaal steeds meer ontspoort en uiteindelijk ontaardt in wartaal. Dan blijkt plotseling hoezeer je als vertaler leunt op de betekenis van een mededeling, en hoe lastig het is om onzin met onzin te vertalen en je ertoe te zetten ongrammaticale, doodlopende zinnen te produceren omdat die er in het origineel ook staan.

Laten we maar niet alle verhalen en gedichten uitputtend bespreken. Het is aan de lezer om te beoordelen of het ons is gelukt aan Gaimans humor en rijke fantasie recht te doen.

Zie ook de website van Neil Gaiman.