Katherine Scholes is geboren in Tanzania en heeft daar tot haar tiende gewoond. Haar vader was arts en missionaris, haar moeder kunstenares. Het gezin trok geregeld naar afgelegen delen van het land, waar haar vader dan vanuit een veldhospitaal werkte. Van die jeugdherinneringen heeft ze gebruikgemaakt voor de roman Kind van de leeuwin.

Kind van de leeuwin is een boek over de relatie tussen moeders en dochters, maar ook over de relatie tussen mens en leeuw. Niet voor niets heeft ze het opgedragen aan George Adamson, de ‘Father of Lions’, die in Kenia een reservaat had opgericht waar hij en zijn vrouw verweesde en gewonde leeuwen verzorgden tot die naar de wildernis konden terugkeren.

Angel
Als de zevenjarige Angel door een gruwelijke samenloop van omstandigheden in de woestijnachtige wildernis van Tanzania haar moeder verliest, moet ze terugvallen op wat ze in haar korte leven van de leden van de inheemse stammen heeft geleerd om te kunnen overleven. Bijvoorbeeld als er een leeuwin met welpen op haar afkomt als ze bij haar dode moeder zit en wanhopig probeert de aasgieren op een afstand te houden.

Kilometers verderop komt de Australische Emma Lindberg aan bij een afgelegen researchcentrum, waar haar moeder jaren geleden heeft gewerkt. Daar ontmoet Emma Daniel Oldeani, een toegewijd researcher die in het haveloze gebouw met de ouderwetse apparatuur verbeten blijft proberen een vaccin te ontwikkelen tegen het dodelijke olambovirus.

Als Emma en Daniel horen dat er in de woestijn een meisje wordt vermist, gaan ze haar onmiddellijk zoeken. Tijdens die zoektocht krijgt Emma steeds meer inzicht in het leven van haar moeder, die vijfentwintig jaar geleden is overleden aan het virus waar Daniel nog steeds onderzoek naar doet.

George
Midden in de jungle is een leeuwenkamp, opgericht door de Engelsman George Lawrence, die ervoor zorgt dat welpen die hun moeder hebben verloren, beschermd kunnen opgroeien tot ze oud genoeg zijn om naar de wildernis terug te gaan. Een van die welpen is Moyo.

De leeuwin Moyo is in zekere zin de hoofdpersoon van deze roman. Op het moment dat ze Angel vindt, is ze met haar twee jonge welpen door de woestijn op weg naar het leeuwenkamp waar ze is opgegroeid, omdat de rest van haar troep door jagers is uitgemoord. Ze neemt Angel onder haar hoede en tezamen zetten ze de lange tocht naar het kamp voort.

De vertaling
Tijdens het vertalen van deze roman werd ik danig afgeleid door het fascinerende verhaal van George Adamson en zijn leeuwen. Ik moet de film Born Free die op zijn werk is gebaseerd, gemist hebben, want dit was mijn eerste kennismaking met de man en zijn werk. Hoe meer ik erover las, hoe meer ik me kon inleven in de wereld van Moyo en Angel.

Ook de informatie over de dodelijke virussen, in het bijzonder het ebolavirus, dat model moet hebben gestaan voor het olambovirus in het boek, was onthutsend en fascinerend tegelijk.

Tot slot was het erg fijn dat er online woordenboeken Swahili-Engels bestaan, waarin ik probleemloos de vertaling vond van woorden als kitenge (doek, lap stof), boma (veekraal), wazungu (blanken) en nog veel meer.

Er zijn films waarin je de heldin van het verhaal knarsetandend volgt omdat jij in je luie stoel ziet wat er om haar heen gebeurt en haar niet even kan aanstoten of door elkaar schudden. Vertrouw me is het equivalent ervan in boekvorm. Het is de tweede roman van de Australische schrijfster Kate Veitch. Haar debuut, Listen, was in 2008 een bestseller in haar moederland en verscheen verder alleen in Duitse vertaling. Haar tweede roman verschijnt nu ook in Nederlandse vertaling.

Je voelt op je klompen aan dat er iets niet goed zit in het ogenschijnlijk perfecte huwelijk van Susanna en Gerry als Susanna in het eerste hoofdstuk bij een partijtje tennis in bijzijn van hun double-partners veel te venijnig door haar man op de vingers wordt getikt als ze een bal misslaat. Susanna laat dergelijke dingen echter van zich af glijden, want ze vindt dat ze reuze geboft heeft met haar knappe, succesvolle echtgenoot. Ze vertrouwt Gerry volkomen, ook als hij in zijn eentje over de hele wereld reist om klanten te werven voor zijn architectenbureau en haar nooit meeneemt omdat hij ‘toch alleen maar zit te werken en er geen tijd is voor sightseeing’. Ze is blij met haar artistieke dochter, die op haar vijftiende al een kleine kledingbusiness heeft opgezet, en trots op haar sportieve zeventienjarige zoon, die een carrière als proftennisser wacht. Ze heeft een uitstekende relatie met haar moeder en is een grote steun voor haar labiele zus, die als ex-verslaafde en alleenstaande moeder moeizaam door het leven strompelt. Het enige wat ze eigenlijk mist, is de mogelijkheid om uiting te geven aan haar eigen creativiteit, waarvoor door haar drukke leven en haar baan als docente op de kunstacademie gewoon geen tijd lijkt te zijn.

Net als ze een gelegenheid krijgt om weer te gaan schilderen en zelfs een tentoonstelling te houden, gebeurt er iets waardoor haar leven en dat van alle mensen die ze liefheeft volkomen op zijn kop wordt gezet. Opeens moet Susanna, de meegaande, goedgelovige, kneedbare Susanna de rots in de branding zijn voor haar kinderen, terwijl haar huwelijk uiteen dreigt te vallen.

Het is op dit moment misschien moeilijk voor te stellen, maar er bestaan ook bloedhete zomers. Zomers waarin de hitte maar niet afneemt, waarin het dag en nacht warm blijft, gras en planten verdorren, de aarde uitdroogt, je van hogerhand opdracht krijgt om zuinig te doen met water en het lijkt alsof er nooit meer een druppel regen zal vallen. Zo’n zomer was het in 1976, in Nederland maar ook in Engeland, en in die zomer speelt het verhaal van Het bewijs van liefde zich af.

Op een afgelegen schapenboerderij in het Lake District klopt een vreemde aan, Spencer Little, een wiskundige die op de fiets uit Cambridge is gekomen en die voor de duur van de zomer om werk vraagt, niet voor loon maar in ruil voor kost en inwoning.

Een besloten plattelandsgemeenschap met strikte normen en nauwelijks oog voor de buitenwereld, krijgt te maken met een stille, teruggetrokken buitenstaander en, later, een groep hippies. Daartegenover de wiskundige, die hoopt een vernederende ervaring te ontvluchten en de vereiste concentratie voor zijn wiskunde te hervinden, maar in aanraking komt met mensen en opvattingen die hem tot dan toe vreemd waren, of die juist beangstigend sterk lijken op wat hij wilde ontlopen.

En al die tijd straalt de warmte van de bladzijden.

Inspiratie
In mijn stukje over Catherine Halls eerste boek, Herinneringen aan Grace, schreef ik dat in verschillende recensies had gestaan ‘Daphne Du Maurier meets Sarah Waters’. Een Engelse recensent van The Proof of Love merkt op dat hij op dit boek een sticker met dezelfde tekst aantrof, maar, zegt hij: ‘Dat klopt helemaal niet. Ik werd eerder herinnerd aan stukken van D.H. Lawrence en Thomas Hardy, maar die namen zijn vandaag de dag zeker niet sexy genoeg voor op een boekomslag?’

Sexy of niet, de auteur heeft zich inderdaad door hen laten inspireren. Daar moest ik bij het vertalen wel even in komen, want het betekende dat Hall lange zinnen gebruikt, die ook in het Nederlands goed leesbaar moesten blijven en niet in stukjes gehakt mochten worden.

Een andere inspiratiebron, niet voor de stijl maar voor de namen, bleek Lewis Carroll. Toen ik eenmaal doorkreeg dat het kleine meisje Alice die naam niet zomaar droeg, leverde dat een leuke speurtocht op.

Hulpbronnen
Het is al vele malen gezegd, en voor mij was het nog nooit zo sterk opgegaan als bij dit boek: een vertaler is nergens zonder deskundigen op wie hij een beroep kan doen. Hier kwamen twee werelden samen, met als gevolg dat ik achtergrondinformatie nodig had over wiskunde (dank je wel, Marianne), muziek (dank je wel, Mariella) en schapen (dank je wel, Elly). Ik zeg met opzet ‘achtergrondinformatie’, omdat ik de kennis die ik kreeg soms letterlijk overnam, maar er binnen de context van het verhaal ook wel mijn eigen draai aan moest geven.

Botsing tussen culturen
Ik vond het zelf een bijzonder geslaagde combinatie: de door Hardy en Lawrence geïnspireerde stijl voor een verhaal dat zich afspeelt in de jaren zeventig, verleden tijd maar wel door velen van ons zelf meegemaakt (en nog levendig in ons geheugen). De drang naar vrijheid die voor veel anderen juist een bedreiging vormde. Wat de aanblik van beschilderde busjes vol hippies in een besloten gemeenschap teweegbrengt: ‘Christus nog aan toe, het is 1976 en het lijkt net of wij hier in de jaren vijftig zijn blijven steken. We zien er anders uit dan de rest van de wereld, we praten anders dan de rest. We denken niet eens net als zij. Dat zie je toch zelf, je werkt toch voor Hartley. Je weet dat ik gelijk heb. Mensen als die hippies komen hiernaartoe omdat ze ergens naar op zoek zijn. Ze hebben er de mond van vol hoe verdomd geweldig het is om in contact te komen met de natuur, om vrij te zijn. Nou, probeer maar ‘s hoe het is om hier geboren te zijn. Om niet weg te kunnen.’

Dit alles dus in die oudere stijl en de symboliek die erin doorklinkt, met overkoepelend dat veelzeggende weer: de aanhoudende, alles lam leggende warmte, tot vlak voor de finale het onweer losbarst en de regen met bakken uit de hemel komt.

Toen we dit boek voor het eerst opensloegen, werden we meteen gegrepen door het begin. Twee oudere Australische rechters hebben de hele dag met kunstvliegen op forellen gevist, zitten nu op het terras van het enige hotel in de wijde omtrek en zien een bovenmaatse forel over de brug schuifelen. Ze begrijpen dat daar een kind in moet zitten. En dat klopt: het is het jongetje dat de hoofdrol zal spelen in het grote kerstspel van de dorpsschool. De brug waar hij overheen loopt, overspant de grote, kolkende rivier die door het dorp stroomt en waarin forellen zwemmen die als eitjes uit Engeland zijn geïmporteerd. Het jongetje in de bordkartonnen forel is hun koning. Misschien wordt het dorp de nieuwe hoofdstad van Australië, daar zijn de autoriteiten nog niet helemaal uit. We schrijven 1906.

Olympische Spelen
Meteen na het idyllische eerste hoofdstuk worden we abrupt naar een veel recenter verleden geslingerd. Sydney is in rep en roer door de naderende Olympiade. Twee werknemers van het Olympisch Comité zijn op zoek naar een bejaarde man of vrouw die op de dag van de openingsceremonie van de Olympiade van het jaar 2000 honderd jaar wordt en dus bij die gelegenheid een eeuw Australische geschiedenis kan vertegenwoordigen. Ze vinden een kandidaat, maar die verkeert in kritieke toestand.

Verslaafd
Het beeld verspringt naar een drugsverslaafd meisje van zesentwintig, moeder van een baby die al snel na de geboorte is gestorven. Ze is op de vlucht voor haar psychotische, eveneens verslaafde ex-vriend, die haar zwanger heeft gemaakt, mishandeld en aan andere mannen verhuurd, en haar nu achtervolgt omdat hij nog steeds in de waan verkeert dat ze uiteindelijk samen gelukkig zullen worden. Hij zal geen middel schuwen om haar terug te krijgen.

Vanaf dat ogenblik komen we in een achtbaan terecht. De bejaarde kandidaat wordt in allerijl per helikopter naar een bewaakt verpleeghuis overgebracht. Het verslaafde meisje blijkt zijn achternicht te zijn. De ex-vriend die jacht op haar maakt, begeeft zich in rampzalige criminele toestanden. De drugsdealer die een verbindende rol tussen de personages speelt, stijgt in een totaal andere, onverwachte rol boven zichzelf uit. Een mislukte radiojournalist die een nachtprogramma presenteert, krijgt last van zijn geweten, met alle gevolgen van dien.

Uitdaging
Voor ons vertalers was deze tekst een prachtige uitdaging. Honderd jaar Australische geschiedenis! Door de vele flashbacks moesten we slalommen tussen twee fins-de siècle: dat van de negentiende en dat van de twintigste eeuw. Enerzijds het idioom van de dorpsbewoners, boeren en natuuronderzoekers anno 1900, anderzijds het taalgebruik van een grote stad in 2000 met zijn verslaafden, reclamejongens, hulpverleners, uitgerangeerde radioverslaggevers en arbeiders. We hopen dat we daarin zijn geslaagd.

Een paar voorbeelden, een uit het begin:

De rechters werden overmand door medelijden met de verhitte, hijgende vis.
‘Kunnen we je ergens mee van dienst zijn?’ informeerde Thorpe, die zijn whisky inmiddels op had.
Door een kieuw klonk een klein, gedempt stemmetje: ‘Nee, dank u, meneer.’
‘Weet je het zeker?’ vroeg Carrington met een gebaar naar een blauw karafje op hun tafel. ‘Een slokje water misschien?’
‘Nee, dank u,’ zei het jongetje, ‘ik moet verder.’
‘Zoals je wilt,’ zei Carrington.
Daarop schuifelde de forel, vaderlijk nagekeken door de beide rechters, verder naar de Imperial Hall, te midden van de krankzinnige, voorbijsnellende maalstroom van planten, vissen, paarden en ouders en het stof onder het doorbuigende snoer met de glazen lampjes. Voor de ingang van de zaal werd Wilfred Lampe geduwd en aangepord, er werd aan zijn schubben gerammeld, kinderen riepen: ‘Forel! Forel! Forel!’ en hij draaide zich aldoor om en om, maar door die dikke fluwelen lippen heen waren de mensen moeilijk te herkennen. In het gele licht konden de rechters nét het bord lezen dat aan de muur van de zaal gespijkerd zat: DE SCHOOL VAN DALGETY PRESENTEERT DE FORELLENOPERA. SLECHTS ÉÉN VOORSTELLING. EEN ONVERGETELIJKE AVOND.

En een uit een later hoofdstuk:

Ze was nu meer dan twee maanden voor hem op de vlucht. Sinds de dag dat ze het plattelandsstadje in de Australische Alpen was ontvlucht met zijn auto, het geld en de mooie ballonnetjes heroïne die ze voor hem had verstopt. Waren het wel Alpen geweest? Lag er sneeuw? Of was het as? Ze herinnerde zich dat er iets — ijs of as — uit de lucht was gevallen, en blauw langs de rand van iemands lippen, een meer, de hese stemmen van schapen, een begraafplaats en de ogen, oren, monden en haren van engelen die onder de aarde zaten. Daarna de vlucht over de snelweg, haar hoofd en de cabine van de auto en de duisternis buiten gevuld met verglijdende lichtkringen, eerst speldgroot, dan zo groot als munten, borden, tunnels, heel snel groeiend en omlijst door regenbogen — achter haar in de achteruitkijkspiegel, op haar af komend uit het donker, boven, binnen en buiten de auto die ervan schudde, en zij worstelend met het stuur, met handen die zelfs nog trilden als haar knokkels helemaal wit waren.
Terwijl de ontbijtcocaïne wegebde in de stille badkamer, hoorde ze een vogel telkens opnieuw dezelfde noot zingen, en ze bleef naar de cilindersloten staren terwijl het water uit haar pony drupte.

Zoals de titel al doet vermoeden, wordt de filosofie in dit boek op luchtige wijze geïntroduceerd. In vijfendertig hoofdstukken bespreekt Peter Cave, in Groot-Brittannië een soort Maarten van Rossem op het gebied van de filosofie, alle belangrijke thema’s van ruim 2500 jaar westerse filosofische traditie.

Een speelse introductie tot de westerse filosofie
Hij doet dit op een bijzondere manier: geen gortdroge bespreking van de verschillende vakken zoals je die tijdens een universitaire filosofiestudie krijgt voorgeschoteld (metafysica, kenleer, politieke filosofie, ethiek enzovoorts), maar een ‘probleemgerichte’ aanpak. Daarbij begint hij steeds vanuit tamelijk alledaagse problemen en geeft vervolgens de filosofische overwegingen of antwoorden.

Analytische traditie
Een dergelijke probleemgerichte aanpak verklaart tegelijk wel de achtergrond van deze man: in de moderne westerse filosofie laten zich grofweg twee hoofdrichtingen onderscheiden, namelijk de Angelsaksische, analytische traditie, die sterk hecht aan logica en erg ‘oplosserig’ is, en de continentale filosofie, die wat abstracter is en meer aandacht heeft voor vragen zoals die naar ‘het zijn van het zijn’. Voor de meeste moderne Nederlandstalige lezers is het waarschijnlijk gunstig dat Cave van de Angelsaksische school is.

Licht absurdistisch
Als je de inhoudsopgave bekijkt, zou je niet direct denken dat het een probleemgericht boek is, eerder een licht absurdistisch werk. ‘Hoe je je staande houdt op een hellend vlak’, ‘Hoe je verklaart dat je geen mensen eet’ of ‘Hoe voorkom je dat jij op de kleren moet passen’: het ziet er allemaal wat merkwaardig uit. Het is dan ook geen opzoekboek maar een leesboek, en hoewel de vorm waarin het gedrukt is doet vermoeden dat het voor tieners is, is niets minder waar. Dit boek is echt bedoeld voor mensen die de cultuurbijlage van de betere kranten lezen, maar misschien gewoon niet zo thuis zijn in de filosofie. Je pakt zo nu en dan eens een hoofdstukje (nooit meer dan 5-6 pagina’s) en steekt ontzettend veel op.

Leve de Koninklijke Bibliotheek!
Deze opdracht belandde op mijn bureau omdat ik al eerder filosofische en theologische teksten had vertaald. Het vinden van de juiste terminologie was dus geen probleem, maar de vele citaten uit filosofische klassiekers wel! Als je filosofie en theologie vertaalt, ga je vanzelfsprekend eerst op zoek naar eventuele bestaande vertalingen van het betreffende geciteerde fragment. Van het merendeel waren die gelukkig te vinden in de Koninklijke Bibliotheek, en de twee gevallen waarvan geen vertaling bestond, waren gelukkig van oorsprong Engels en Duits, dus na enig zoeken kon ik ook die Duitse passage uit het origineel vertalen.

IJverige persklaarmaker, oplettende redacteur
De ijverige persklaarmaker, die vanwege de haast (het zal ook eens niet) carte blanche had, was helaas niet vertrouwd met de gewoonte citaten over te nemen en bracht daarin doodleuk ‘stijlverbeteringen’ aan. Gelukkig had de redacteur door dat dit niet de bedoeling was en werd alles teruggedraaid.

Reeks
Dit boekje maakt deel uit van een reeks, waarin Afineke de Vries Hoe blijf je eeuwig leven van Alok Jha vertaalde. In het voorjaar verschijnen nog twee deeltjes over respectievelijk natuurkunde en wiskunde, waar ik momenteel nog aan vertaal.

Deze opdracht – mijn eerste literaire vertaling – kreeg ik in de schoot geworpen, dat gebeurt soms dus echt. Collegavertaalster Charlotte Koopmans, medestudente aan de Vertalersvakschool, was gepolst door Yond Boeke of ze er voor voelde een boek van Ascanio Celestini, schrijver/acteur/performer/filmer uit Rome, te vertalen. Charlotte had tijdens de opleiding een presentatie over Celestini verzorgd. Zij wilde graag een boek van hem vertalen maar liever niet alleen. Zo begon onze samenwerking onder mentoraat van Yond Boeke, en met het vertrouwen dat redacteur Frederike Doppenberg van Uitgeverij Athenaeum ons gaf.

Groeiende bekendheid
De populariteit van Celestini groeit. In Italië heeft hij een flinke schare fans, in Frankrijk zijn enkele boeken van hem vertaald, in Brussel trad hij ook al op en ik las dat hij binnenkort ook Stockholm aandoet. In Nederland is hij nog nagenoeg onbekend. Om een indruk van Celestini te geven daarom dit filmpje. Een razendsnel uitgesproken, onafgebroken woordenstroom, vol grappen, woordspelingen, herhalingen en verwijzingen naar de actualiteit, waarbij hij voortdurend met alles de draak steekt en tegelijkertijd ongezouten maatschappijkritiek levert. Daarmee staat hij in de Italiaanse traditie van de door Dario Fo herontdekte commedia dell’arte. Een strijdbare verhalenverteller die compassie toont met de mensen die door het lot zijn benadeeld.

Een ingenieus bouwwerk
Maar Celestini is dus niet alleen performer, hij is ook schrijver. Het barbiehuis gaat over vier jonge mensen die zich in het hedendaagse Rome proberen staande te houden. Elk personage heeft een eigen hoofdstuk: Salvatore, Marinella, Nicola en Patrizia. De gebeurtenissen in hun leven overlappen elkaar deels en elk vertelt daarover vanuit zijn of haar, soms vervormde of verdraaide perspectief, zodat voor de lezer langzaam maar zeker de ‘verhaalflarden’ op hun plaats vallen (maar toch niet helemaal). Celestini schrijft compact. Veel fragmenten en zelfs zinnen hebben een extra betekenis of lading, verwijzen vooruit naar andere fragmenten of grijpen daar juist op terug, maar nooit één-op-één, en dat maakt Het barbiehuis tot een ingenieus bouwwerk.

Vertaalstrategie
We hebben elk twee hoofdstukken vertaald en onze vertalige keuzes steeds op elkaar afgestemd. Omdat de personages geen eenduidige eigen stem hebben en je steeds Celestini ‘hoort’, was het overleg heel intensief. We becommentarieerden elkaars stukken en deden ons voordeel met het grondige, altijd verrijkende commentaar van Yond. Het was hard werken dus, en een forse tijdsinvestering. Maar wat hebben we veel geleerd van het gepuzzel. En wat hebben we veel gegrinnikt om de absurde en hilarische uitweidingen en overgangen die Celestini voortdurend maakt, en waardoor zelfs de tragische episodes draaglijk worden.

Klassenstrijd in het barbiehuis
Op verzoek van redacteur Frederike dachten we mee over een andere titel dan de in het Nederlands nogal zware, al te serieus klinkende titel Klassenstrijd. Italiaanse lezers, bekend met Celestini, zullen in deze titel ongetwijfeld Celestini’s ironie herkennen, maar diezelfde titel kan Nederlandse lezers, die immers nog niet bekend zijn met deze schrijver, afschrikken of op het verkeerde been zetten. En dat zou jammer zijn. We zijn dan ook blij dat de uitgever gekozen heeft voor de door ons voorgestelde titel Het barbiehuis, een titel die volgens ons ook heel goed de lading dekt en samen met het prachtige omslag nieuwsgierigheid opwekt en hopelijk tot lezen verleidt.

Mensen die weten dat ik boeken vertaal, vragen mij geregeld wat ik aan het vertalen ben. De laatste tijd zei ik dan dat ik met een amishdetective bezig was. Dat leverde nogal eens opgetrokken wenkbrauwen en verbaasde blikken op. ‘De amish, dat zijn toch die mensen in Amerika die zeer eenvoudig leven en heel godsdienstig zijn? Van die brave mensen die tegen elke vorm van geweld zijn? En plegen die moorden?’ Blijkbaar wel.

Op een dag verdwijnt de tienjarige amishjongen Jeremiah Miller spoorloos uit zijn omgeving. Een briefje maakt duidelijk dat zijn vader, die is verbannen uit de gemeenschap, hem heeft meegenomen. Bisschop Eli Miller, die zijn kleinzoon opvoedt, is ten einde raad en laat twee buitenstaanders, dominee Troyer en professor Branden, de zaak onderzoeken. Binnen de gesloten en traditionele wereld van de amish stuiten zij op wantrouwen en ze merken tot hun frustratie dat er informatie voor hen wordt verzwegen. Dan wordt de vader van Jeremiah levenloos aangetroffen, gekleed in splinternieuwe amishkleren. Wie zit hierachter? En waar is Jeremiah? Branden en Troyer betrekken de sheriff bij het onderzoek. Ze ontdekken dingen die veel mensen, vooral de bisschop, liever geheim hadden gehouden.

Dialect
Een van de lastige dingen waar ik tegen aanliep, is het dialect van de amish. De amish spreken onderling Pennsylvania-Duits, een variant op het Hoogduitse dialect dat nog steeds gesproken wordt in het gebied waar de meeste voorouders van de amish oorspronkelijk vandaan kwamen. Tegen de Englisch, zoals de amish de niet-amish noemen, wordt Amerikaans gesproken.

In Blood of the Prodigal staan soms zinnen die een mengelmoes zijn van Amerikaans en Pennsylvania-Duits. De Amerikaanse lezers zijn waarschijnlijk redelijk vertrouwd met termen als Gemei (= amishgemeenschap) en Meidung (verbanning uit de amish gemeenschap), want in de lopende zinnen werd zelden uitleg gegeven. Toch wilde ik dat de Nederlandse lezer niet aandoen. Waar het niet al te storend was, heb ik de eerste keer dat een woord voorkwam extra uitleg gegeven. Een voorbeeld: ‘Cal Troyer was niet schtolz, niet trots. Er was eerder sprake van diepe nederigheid.’ Dat ‘niet trots’ heb ik dus aan de tekst toegevoegd. Ook is in de vertaling een woordenlijst opgenomen van woorden in het Pennsylvania-Duits die in het boek voorkomen. Deze woordenlijst stond niet in de Amerikaanse brontekst.

Meedenken
Een boek dat zich afspeelt bij het ‘eenvoudige volk’, zoals de amish ook wel worden genoemd, bleek lang niet altijd eenvoudig om te vertalen. Ik heb heel wat uurtjes zitten zoeken naar de juiste namen voor onderdelen van rijtuigen, kledingstukken en hengels. Dan is het prettig als andere boekvertalers met je meedenken, je soms zelfs doorverwijzen naar mensen uit hun kennissenkring die, bijvoorbeeld, alles van vliegvissen weten. Bij deel twee zal ik ongetwijfeld weer een beroep op hen doen.

What’s in a name
Omdat de personages bijna allemaal een naam dragen met een betekenis of associatie die de jonge Nederlandse lezers zou kunnen ontgaan, moest ik ook de namen vertalen. Dat was een heel gepuzzel, maar het was erg leuk om te doen, vooral omdat de personages daardoor wat vertrouwder voor me werden – het was alsof ik ze een beetje mee had helpen scheppen door een Nederlandse naam voor ze te verzinnen.

De namen van sommige personages waren niet zo moeilijk te vertalen, zoals het kindermeisje dat later de pleegmoeder van Muis wordt, Ma Foster (Moe Pleegsma); de landloper Wayland (Doolaard); Shankbone, de kok in de kille kelders van de kostschool (Schenkelbeen); Charley Punchman (Klaas de Poppenspeler, want Jan Klaassen en Katrijn heten in Engeland Punch and Judy); Smudge, de nare portier van het Londense theater (DeSmet); Captain Marriner, de kapitein die de ouders van Muis redt (kapitein Bootsma); sergeant Trudgewell (brigadier Sloffermans); Mr Spangle van Spangle’s Emporium (meneer Paillet), en ga zo maar door. Sommige namen waren lastiger, zoals de naam van de kostschooldirecteur, Bulloughby, waarbij ik twijfelde tussen Kwelder en Buldersma. Het werd Buldersma, omdat Kwelder te veel aan Billy Turf doet denken, en de man bovendien meer buldert dan kwelt. Zijn zoon Grindle is wel een ontzettend akelige kwelgeest. Hij deed me denken aan Grendel, het monster uit Beowulf, hoewel hij nu ook weer niet zó bloeddorstig is. In mijn vertaling heet hij Grindel. De gemene oom, Uncle Scrope, werd Oom Kregel, nadat ik allerlei alternatieven had bedacht en verworpen. De naam Scrope deed mij denken aan Scrooge, maar namen als Schraap, Knieper of Kneep vielen af omdat ik ze te bedacht vond klinken en Scrope een bestaande oude Engelse naam is. Bovendien is de oom vooral erg geïrriteerd en boos.

Mailwisseling
Over de namen van de twee kostschoolvriendjes van Muis, Niddle en Pyeberry, heb ik overlegd met de auteur, die me uitlegde welke associaties ze bij de namen had:

The name Niddle perhaps sprung from NODDLE or head (as in an old phrase “Use your noddle”). The word Niddle is a name that has a sound that makes me laugh or smile. (We have a River Nidd near here whose name makes visitors laugh, and I think Nidd was used as a funny word in a very old Monty Python scene.) It’s just the mix of sounds really. He is not quick-witted or clever, but he is very loyal to his friends. Though neither Niddle or Pyeberry would be fat or large, Niddle, I think, likes food, so he might round out if he ever got a chance.

PYEBERRY. Again, no obvious meaning other than as a contrast to Niddle, and a longer run of syllables. He is musical, fond of word patterns and gathering knowledge.

Dit tweetal werd in mijn vertaling Kanis en Pykebol. Kanis omdat ook dat een mooi ouderwets woord is voor hoofd, en omdat hij van kanen houdt (waar hij op de kostschool weinig kans toe krijgt) en Pykebol omdat hij veel denkt en piekert, en omdat Pyke ook als afzonderlijke naam te gebruiken is, dit met het oog op een volgend boek waaraan Dolan werkt en waarin Pyeberry terugkeert als Pye.

Slot Droevestein
Roseberry Farm, de boerderij waar Muis opgroeit, werd de Rozenhoeve; Murkstone Hall, de akelige kostschool (waarvan de naam associaties oproept met Mr Murdstone, de nare stiefvader van David Copperfield) werd Slot Droevestein; Spinster’s Yard, waar de twee kostuumnaaisters tante Violet en tante Indigo wonen, werd de Ouwewijvensteeg, en het kasteel waar Muis opgroeit, Epton Towers, werd de Schuylenborgh. Dat moest namelijk een naam met een S worden, omdat MOUSE een acroniem bleek te zijn van Marcus Octavius Ulysses Septimus Epton. Muis heeft in het Nederlands een letter minder, dus ik vond het ritmisch beter om er nog een naam aan vast te plakken (en een dubbele naam doet het natuurlijk altijd goed). Muis heet nu in Nederland: Marcus Ulrich Icarus Sloet van Schuylenborgh. De naam Icarus vanwege… nou ja, dat merk je wel als je het boek (voor)leest!

Vergeten geschiedenis?
Inmiddels is er alweer zoveel oorlogsgeweld over Europa en de wereld geraasd dat je het bijna zou vergeten: over drie jaar is het een eeuw geleden dat de Eerste Wereldoorlog begon. Een oorlog die in het destijds neutrale Nederland nauwelijks sporen heeft nagelaten, maar in andere landen wel degelijk nog leeft. In Vlaanderen bijvoorbeeld wordt de wapenstilstand op 11 november nog volop herdacht. Dat is niet voor niets; zo staat de Westhoek nog steeds bekend als ‘de verwoeste gewesten’. De grootste afzetmarkt voor Nederlandstalige boeken over WOI ligt dan ook in Vlaanderen.

Het komt nooit meer goed
Maar de meeste militaire slachtoffers waren natuurlijk Engelsen, of liever: ingezetenen van het destijds enorme Britse Rijk. Verzet en eendracht (dat in het Engels de prachtige titel To End All Wars droeg) vertelt het verhaal van het einde van dat Rijk, en van een aantal vriendschaps- en familiebanden in het Groot-Brittannië van vlak voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog die ernstig door de gebeurtenissen werden beproefd en soms onherstelbaar werden beschadigd, soms alles wonderbaarlijk genoeg doorstonden.

Wat je niet zou verwachten van een non-fictieboek over de Eerste Wereldoorlog: het oorlogsgeweld speelt een ondergeschikte rol. Als de auteur veel aandacht besteedt aan het machinegeweer en het gifgas is dat niet uit sensatiezucht, maar om de enorme cultuurschok te illustreren die de Eerste Wereldoorlog zou blijken te zijn. Machinegeweren waren tot dan toe prima om mee op ‘inboorlingen’ te schieten, maar dat beschaafde westerlingen elkaar ermee zouden beschieten, daar had niemand aan gedacht. En gifgas? Het getuigde toch zeker van verregaande laaghartigheid om iemand van kilometers afstand aan te vallen en hem niet eens een kans te geven zich fatsoenlijk te verdedigen. Het resultaat: Europa verloor in die vier jaar definitief de naïeve, optimistische kijk op de wereld waarmee het onbezorgd de rest van de wereld onder de voet had gelopen.

Meerfrontenoorlog
Groot-Brittannië had daarbij vooraan gestaan. Christianity and commerce zouden de wereld beschaven, maar eind negentiende eeuw begon dat ideaal al barsten te vertonen. Daar start Hochschild dan ook zijn verhaal, bij de Boerenoorlog in Zuid-Afrika. In de strijd om de goudmijnen werden voor het eerst ook andere blanken aangevallen, en voor het eerst begon de oorlogsvoering industriële trekken te vertonen. Ook de belangrijkste figuren uit het Britse kamp verschenen in Zuid-Afrika op het toneel.

In die tijd was het nog heel gewoon dat de adellijke families minstens één zoon leverden die officier werd, het liefst in de cavalerie. De cavalerie was het wapen van de toekomst, zo dacht men, en menige jonge edelman waande zich een ridder toen de Eerste Wereldoorlog eindelijk begon. Maar de paarden konden op stal blijven, en al snel sneuvelden de ridders te midden van het lage voetvolk ergens in de modder van Vlaanderen of Noord-Frankrijk, getroffen door een regen van kogels, afgevuurd door een tegenstander die ze vaak niet eens te zien kregen. En een nieuw front tegen die inferieure Turken bleek al gauw ook niet de kruistocht die men zich ervan had voorgesteld.

Ondertussen raakte Groot-Brittannië verscheurd door de tegenstellingen tussen de gevestigde politiek en de nieuwkomers: socialisten, vredesduiven, haviken en voor- en tegenstanders van het vrouwenkiesrecht. Sommige suffragettes speelden een dubieuze rol en wisselden bij aanvang van de oorlog zonder scrupules van kamp, maar ook tal van beroemde auteurs sloten achter de schermen onfrisse allianties voor propagandistische doeleinden. Met succes: ze zouden meer dan twee miljoen rekruten op de been brengen – waarna de dienstplicht alsnog werd ingevoerd.

Een flinke kluif voor twee vertalers
Hochschild maakt veel gebruik van de briefwisselingen tussen zijn hoofdpersonen, en zo ontstaat een duidelijk contrast tussen zijn moderne Amerikaanse stijl en die van de Engelse upper class van de vroege twintigste eeuw. Dat is een leuke uitdaging, maar als extra verrassing is de tekst bovendien doorspekt met liedjes, gedichten en pakkende propagandateksten uit die tijd. Ineens ben je als voornamelijk non-fictievertaler een gedicht van Rudyard Kipling aan het vertalen!

“Have you news of my boy Jack?” Not this tide.
“When d’you think that he’ll come back?” Not with this wind blowing, and this tide.
“Has any one else had word of him?” Not this tide.
For what is sunk will hardly swim,
Not with this wind blowing, and this tide. [...]

[‘Hebt u iets van onze Jack vernomen?’ Niet bij dit getij.
‘Denkt u dat hij snel terug zal komen?’ Niet bij deze wind en dit getij.
‘Kan iemand ons zijn lot beschrijven?’ Niet bij dit getij.
Want wat ooit zonk blijft heus niet drijven,
Niet bij deze wind en dit getij. [...]]

Gelukkig is je co-vertaler veel beter thuis in het literaire genre, en kan ze je helpen. Maar als hoofdzakelijk literair vertaler weet je niet direct dat er sword staat, maar ‘sabel’ bedoeld wordt, bijvoorbeeld. Gelukkig heb je dan een van huis uit technische co-vertaler.

We hebben veel plezier aan elkaar gehad, niet alleen vanwege dat technische onderscheid, maar ook omdat we elkaars typische taaleigen wat hebben kunnen bijsturen. De tegenstelling lijkt voor de hand te liggen: we grapten dat Huub de tekst van Leen kon ‘deflameren’, maar meer dan eens moest Leen de tekst van Huub ‘ontsaksen’, want ook een Oost-Nederlandse afkomst verloochent zich niet. Uiteindelijk zijn we de schrijver nog het meest dankbaar, die met zijn compacte stijl weliswaar veel vergt van zijn lezer, maar ook zo moeiteloos elegant en interessant schrijft dat je als vertaler zo snel mogelijk verder wilt om te weten wat voor historische curiosa hij nu weer uit zijn mouw schudt.

Als uitsmijter een wrange limerick die de soldaten na een paar zompige oorlogswinters zongen:

I’ve a little wet home in a trench,
Where the rainstorms continually drench,
There’s a dead cow close by
With her feet towards the sky
And she gives off a horrible stench.

[In onze vertaling: Ik woon in een loopgraaf in ’t land / Het regent er vrijwel constant / ernaast ligt een koe / met d’r oogjes stijf toe / je valt hier haast om van de stank]

‘Vissen’ is een charmant goed-gevoelboek over een elfjarige jongen die de hulp van de hemel inroept om de scheiding van zijn vader en moeder te verhinderen en dan hulp krijgt van almachtige weergoden. Het verhaal speelt zich af in twee weken rond de jaarwisseling van 1997 en 1998 en is gesitueerd in een wijk van de Québecse hoofdstad Montréal, die in die periode wordt geteisterd door enorme ijsregens en ijzel. Het ontwrichtende weer brengt iedereen samen die in het boek een hoofdrol speelt: een homopaar, een voormalig singer-songwriter, zijn Mexicaanse ex-vrouw en hun kwajongen van een zoon, boezemvriend van de hoofdrolspeler, de ouders van de naamloos door het boek gaande elfjarige, een Russisch ijshockeytalent dat — in een hilarische scène — door een reus van het team uit Alberta tegen de boarding in de knop wordt gebroken en zich vervolgens als wiskundige wijdt aan het bewijs van de hypothese uit de titel, een rokkenjagende tweeling van achter in de zeventig, een stripteasedanseres met een prettig voorkomen en een hart van goud en ga zo maar door. Szalowski laveert vakkundig om de surrealistische, fantasyeske, kinderlijke of melodramatische valkuilen waarmee het thema en de door hem gekozen uitwerking zijn pad ondermijnen. Ik heb het boek met een grijns van oor tot oor van kaft tot kaft gelezen en vertaald.

Frans-Canadees
Vertaald uit het Canadees-Frans, staat er boven dit stukje. Dat staat er met opzet, want het vormde een van de uitdagingen bij het vertalen. Szalowski wilde een typisch Québecse sfeer oproepen en lardeerde het verhaal met québeccismen. (Er is zelfs een vertaling in het Frans-Frans uitgegeven, die de schrijver me opstuurde omdat hij had gemerkt dat andere vertalers met hetzelfde probleem hadden gekampt.) Zo gebruiken Québeccers krachttermen die niemand anders gebruikt, erfenissen uit een rijk katholiek verleden. De hosties, tabernacs, crisse de fif d’en hauts, varianten daarop en combinaties ervan zijn niet van de lucht. Die vertalen met ‘potverdriedubbeltjes’, ‘-pielepap’ of ‘-blomme’ was geen optie en dus heb ik voor de broodnodige couleur locale de herkenbaarste overgenomen waar de context geen twijfel toeliet over hun functie als krachtterm. Voor andere québeccismen als être tanné (ergens de neus vol van hebben), un bollé (bolleboos), piasse (dollar), se faire chicaner (op je kop krijgen), niaiser quelqu’un (een loopje met iemand nemen), baveux (arrogant), un blond (vriendje), bobettes (slipje), pétard (knappe vent), zocht (en vond) ik mijn heil in de talloze woordenboeken Québécois op het internet.

‘Ik ben geen schrijver, ik ben iemand die een boek heeft geschreven. Dat is niet per se hetzelfde.’
Szalowski is een duizendpoot. Hij is en was persfotograaf, journalist, hoofdredacteur van een boksblad, vicepresident van game-ontwikkelaar Ubisoft, communicatieadviseur, artistiek directeur, scenarist en nu dus ook schrijver. Geen kwestie van twaalf beroepen en dertien ongelukken, maar het resultaat van zijn streven om elke dag uit bed te stappen voor een mooie dag, een dag zonder verveling, zoals hij zegt in een interview ter gelegenheid van het literair festival America in Vincennes, dat in een klein kwartier een goed beeld schetst (overigens wel in het Frans) van Szalowski de schrijver en Vissen het boek. ‘La vie se doit d’être un éternel combat, sinon elle n’est qu’une ennuyeuse passivité,’ schreef hij in antwoord op een van mijn vragen. ‘Het leven hoort een eeuwigdurende strijd te zijn, anders is het niets dan lijdzame verveling.’

De evolutie van Vissen
Dat was ook de reden dat hij aan een boek begon dat zijn leven eigenlijk als film startte. Vissen moest een film worden, maar kreeg gaande de voorbereiding de vorm van een roman. Niet dat hij als schrijver een gefrustreerd scenarist is, maar het probleem met een filmscenario is dat er altijd één is die kan schrijven en dat de rest van de crew meeleest en er ook iets over te zeggen heeft; iedereen bemoeit zich ertegenaan. Een scenarist moet rekening houden met de vertaling van zijn woorden in beelden, en bovendien met kleine budgetten. Het is een ‘écriture de contraintes’, schrijven met beperkingen. ‘Dan schrijf ik duizend keer liever een roman.’ In een roman kun je honderden figuranten laten opdraven, in een roman kan het sneeuwen en regenen, in een roman kan de hoofdrolspeler zijn liefje in Guatamala opzoeken, de creatieve mogelijkheden zijn veel groter. ‘Bovendien behoor ik tot de groep mensen die altijd riepen: “Ooit schrijf ik een boek”.’ Sommigen roepen dat alleen maar, een paar beginnen eraan, een enkeling schrijft ook het slot, en alleen de zondagskinderen worden uitgegeven. Zijn eerste film, Ma fille, mon ange, was zo’n teleurstelling voor hemzelf dat hij besloot het verhaal van Vissen in boekvorm te gieten, om te ontsnappen aan het keurslijf waarin de omstandigheden de scenarist snoeren. Door het succes van de film had hij de financiële armslag dat ook daadwerkelijk te doen. Om het zichzelf onmogelijk te maken terug te krabbelen, riep hij tegen iedereen die het wilde horen dat het nu echt zover was: ‘Ik ga een boek schrijven’, en schreef hij het in een kroeg waar de stamgasten hem elke dag naar zijn vorderingen zouden vragen.

Iets leuks
Hij wilde over geluk schrijven. Leed en verdriet worden al zo uitvergroot, terwijl ze voor Szalowski niet de essentie van het leven vormen. ‘In een synoniemenboek staan tweehonderd woorden voor “verdriet” en maar honderd voor “geluk”. Dat maakt de keus een stuk eenvoudiger. Kijk ook naar de definitie van “vriend”. Dat is iemand die je kunt bellen als je niet lekker in je vel zit, terwijl ik een goede vriend bel als ik wil dat het beter met me gaat, als ik iets leuks wil delen.’ Vissen is een uiterst geslaagde, hartverwarmende poging dat leuks met zijn lezers te delen.

Szalowski komt eind augustus naar Nederland en vertelt op zaterdag 27 augustus 2011 tussen halftwee en twee in het Literair Café van de Uitmarkt in Amsterdam alles over Vissen.