Mensen die weten dat ik boeken vertaal, vragen mij geregeld wat ik aan het vertalen ben. De laatste tijd zei ik dan dat ik met een amishdetective bezig was. Dat leverde nogal eens opgetrokken wenkbrauwen en verbaasde blikken op. ‘De amish, dat zijn toch die mensen in Amerika die zeer eenvoudig leven en heel godsdienstig zijn? Van die brave mensen die tegen elke vorm van geweld zijn? En plegen die moorden?’ Blijkbaar wel.

Op een dag verdwijnt de tienjarige amishjongen Jeremiah Miller spoorloos uit zijn omgeving. Een briefje maakt duidelijk dat zijn vader, die is verbannen uit de gemeenschap, hem heeft meegenomen. Bisschop Eli Miller, die zijn kleinzoon opvoedt, is ten einde raad en laat twee buitenstaanders, dominee Troyer en professor Branden, de zaak onderzoeken. Binnen de gesloten en traditionele wereld van de amish stuiten zij op wantrouwen en ze merken tot hun frustratie dat er informatie voor hen wordt verzwegen. Dan wordt de vader van Jeremiah levenloos aangetroffen, gekleed in splinternieuwe amishkleren. Wie zit hierachter? En waar is Jeremiah? Branden en Troyer betrekken de sheriff bij het onderzoek. Ze ontdekken dingen die veel mensen, vooral de bisschop, liever geheim hadden gehouden.

Dialect
Een van de lastige dingen waar ik tegen aanliep, is het dialect van de amish. De amish spreken onderling Pennsylvania-Duits, een variant op het Hoogduitse dialect dat nog steeds gesproken wordt in het gebied waar de meeste voorouders van de amish oorspronkelijk vandaan kwamen. Tegen de Englisch, zoals de amish de niet-amish noemen, wordt Amerikaans gesproken.

In Blood of the Prodigal staan soms zinnen die een mengelmoes zijn van Amerikaans en Pennsylvania-Duits. De Amerikaanse lezers zijn waarschijnlijk redelijk vertrouwd met termen als Gemei (= amishgemeenschap) en Meidung (verbanning uit de amish gemeenschap), want in de lopende zinnen werd zelden uitleg gegeven. Toch wilde ik dat de Nederlandse lezer niet aandoen. Waar het niet al te storend was, heb ik de eerste keer dat een woord voorkwam extra uitleg gegeven. Een voorbeeld: ‘Cal Troyer was niet schtolz, niet trots. Er was eerder sprake van diepe nederigheid.’ Dat ‘niet trots’ heb ik dus aan de tekst toegevoegd. Ook is in de vertaling een woordenlijst opgenomen van woorden in het Pennsylvania-Duits die in het boek voorkomen. Deze woordenlijst stond niet in de Amerikaanse brontekst.

Meedenken
Een boek dat zich afspeelt bij het ‘eenvoudige volk’, zoals de amish ook wel worden genoemd, bleek lang niet altijd eenvoudig om te vertalen. Ik heb heel wat uurtjes zitten zoeken naar de juiste namen voor onderdelen van rijtuigen, kledingstukken en hengels. Dan is het prettig als andere boekvertalers met je meedenken, je soms zelfs doorverwijzen naar mensen uit hun kennissenkring die, bijvoorbeeld, alles van vliegvissen weten. Bij deel twee zal ik ongetwijfeld weer een beroep op hen doen.

Op de mistige vlakten van de Saltmarsh in Norfolk is de tweede thriller van Elly Griffiths geboren, met in de hoofdrol wederom Ruth Galloway, de forensisch archeologe uit Dodencirkel die tegen wil en dank opnieuw bij een politieonderzoek wordt betrokken. Ditmaal speelt het verhaal zich minder af op de Saltmarsh en meer in de heuvels van Norfolk en op een bouwterrein in de stad, waar een oude villa, die ooit als kindertehuis heeft gediend, wordt afgebroken teneinde er een modern complex van luxe flats neer te zetten. Niettemin is het verhaal weer doorspekt met mysterieuze elementen.

Bij de afbraak van de villa wordt onder de drempel van de voordeur een kinderskelet gevonden. Als Ruth erbij wordt gehaald om het uit te graven, blijkt dat de schedel ontbreekt. Inspecteur Nelson laat onmiddellijk alle nog levende priesters en nonnen opsporen die ooit het kindertehuis bestierden, en krijgt te horen dat er in de jaren zeventig twee kinderen, een jongen en een meisje, spoorloos zijn verdwenen. Als Ruth het kinderskelet onderzoekt, wijst koolstofdatering echter uit dat het lijk er al lag voordat het huis in gebruik werd genomen als kindertehuis. Daarmee komt de bal weer op het terrein van Nelson, die nu op zoek gaat naar de familie die er oorspronkelijk woonde.

Om de zaak nog ingewikkelder te maken krijgt de lezer tussen de hoofdstukken door delen van een dagboek te zien, waarin mondjesmaat wordt onthuld hoe iemand zich voorbereidt op een of ander ritueel offer.

Vertaalperikelen
Net als in Dodencirkel staan er nogal wat archeologische begrippen in het boek, maar die waren in naslagwerken allemaal terug te vinden. Verder kwamen bij het onderzoek van de skeletten de nodige medische termen aan bod, die me grotendeels bekend waren dankzij mijn ervaring met medische thrillers. Als ik er niet uitkwam kon ik altijd rekenen op de hulp van een collega-vertaler die arts is.

Nieuw waren de namen van de heidense goden uit het dagboek: Carna, Hercules Custos, Vesta, en nog veel meer. En verder speelt Janus – de god met de twee aangezichten, de god van de doorgangen, de god van de poorten – natuurlijk een belangrijke rol. Gelukkig was over al deze godheden voldoende informatie te vinden op het internet.

Met een achternaam als Vonnegut ligt de eerste vraag voor de hand: nog familie van? Ja, Norbert is familie van. Norb is ook een insider op Wall Street die met dit boek debuteert als thrillerschrijver. Hij hanteert eenzelfde satirische stijl als zijn beroemde naamgenoot en weet aan de hand van een moordonderzoek op oneerbiedig komische wijze de beerput van Wall Street te lichten. Anders gezegd, Vonnegut heet ons welkom in het financiële gesticht dat Wall Street heet.

Naast de thrillerplot rondom de bizarre moord op Charlie Kelemen, een weldoener die in het zeeaquarium van Boston aan flarden wordt gescheurd door haaien, word je als lezer ondergedompeld in het leven van diens beste vriend: Grove O’Rourke, een topproducer op Wall Street. Grove, het hoofdpersonage, werkt zich steeds dieper in de nesten zodra hij op zoek gaat naar wie verantwoordelijk is voor de dood van zijn beste vriend.

Vertaalperikelen
Het vertaalproces pakte hectisch uit, aangezien het voorlopig manuscript waaruit ik vertaalde in het allerlaatste stadium voor driekwart (!) bleek te zijn herschreven. Nadat ik de moed uit mijn schoenen had geraapt, begon ik dus weer van voren af aan. Al moet gezegd dat de thrillerplot er beter op was geworden, maar het is een van de redenen waarom het boek bijna een jaar later verscheen dan gepland. De oorspronkelijke Nederlandse titel Snel geld was in de tussentijd gebruikt door A.W. Bruna voor een thriller van Jens Lapidus, dus heet Norbs debuut nu Goud geld om verwarring te voorkomen.

Als je geen financiële jongen bent, vormt een thriller vol Wall Street-termen een uitdaging, maar het toeval wilde dat tijdens het vertalen de wereldwijde kredietcrisis uitbrak. Wanneer ik beurstermen uitgelegd wilde krijgen, hoefde ik alleen de televisie aan te zetten, waar experts over elkaar heen buitelden om de meest obscure financiële constructies uiteen te zetten. Ook de terminologielijsten van banken als ABN AMRO bleken handig voor een sneller begrip van bepaalde termen. Zo heb ik tijdens het vertalen zitten worstelen met allerlei ondoorzichtige beleggingstechnieken die als couleur locale langskomen, want je wilt als vertaler toch eerst weten hoe zoiets in elkaar steekt voordat je je eraan waagt het in begrijpelijk Nederlands te gieten.

Humoristische stijl
Het plezier van de vertaling zat vooral in Vonneguts zeer beeldende, humorvolle stijl en de scherpe, levendige dialogen. Personages hebben niet zomaar een dik hoofd, maar ‘een vleesgeworden klokkentoren waaruit zelfspot galmt’, spreken alsof ze hun stembanden hebben ‘achtergelaten in een borrelglas’, en de beurshandelaren die elke ochtend vergaderen op het toilet roepen vanaf porseleinen zetels ‘dat iedereen de pot op kan’.

Een mooi voorbeeld van hoe een vertaling meerwaarde kan bieden ten opzichte van het origineel, en van de vertaaltechniek om iets wat eerder onvermijdelijk verloren is gegaan later te compenseren, is de vertaling van ‘style drift’ met ‘schoenmaker blijf bij je leest’. Voor mij een waar bingo-moment, want laat de hedgefondsmanager wiens stijl ‘drift’ nu uitgerekend de zoon zijn van een schoenlapper.

Het einde van pi is de derde thriller van Franck Thilliez die in Nederland verschijnt. Sijthoff wil de Nederlandse lezer graag kennis laten maken met het werk van dit grote Franse thrillertalent en biedt om die reden met een speciale kortingsactie gelijktijdig de door Anne van der Straaten vertaalde novelle De kleur van het duister aan.

Lucie Henebelle
In Het einde van pi duikt Lucie Henebelle weer op, de rechercheur die in Het gruwelhuis al een hoofdrol speelde. De relatie met haar roodharige collega is op de klippen gelopen, ze is overgeplaatst van Duinkerken naar Lille, maar ze wordt nog steeds geplaagd door een morbide fascinatie voor de hersenkronkels van psychopaten. Ze krijgt ruimschoots de gelegenheid haar dorst naar kennis over de dood in al zijn verschijningsvormen te lessen, wanneer een jonge vrouw met geheugenverlies haar pad kruist en haar op het spoor zet van een seriemoordenaar. Tussen de twee vrouwen groeit een bijzondere band die Lucie ertoe verleidt het raadsel van haar morbide fantasieën te onthullen.

Ingewikkeld
De vertaling was af en toe een behoorlijk ingewikkelde klus. De gemiddelde alfa met pretpakket loopt gillend weg voor alles wat met wiskunde van doen heeft en deze alfa met pretpakket vormt op die regel geen uitzondering. Maar ja, ik had de opdracht al aangenomen en moest er iets mee. En Het einde van pi gaat niet over gewone wiskunde, maar over Hogere Wiskunde: Navier-Stokesvergelijkingen, het zestiende probleem van Hilbert, het vermoeden van Fermat, getallentorens, Millenniumprijsproblemen en alle ins en outs van pi natuurlijk. Bij Thilliez is het altijd goed gruwelen! Het komt de vertaling altijd ten goede als de vertaler op zijn minst een globaal inzicht heeft in de materie die hij vertaalt, maar boekvertalers worden door hun auteurs soms ondergedompeld in de meest bizarre werelden en van ons kan bezwaarlijk worden verwacht dat we op alle denkbare en ondenkbare terreinen deskundig zijn of worden. Maar met de hulp van meer wiskundig onderlegde leden van de lijst Boekvertalers en een zwager ‘in neurale netwerken’ kwam ik er ook uit zonder de vergelijkingen daadwerkelijk op te lossen. Je hoeft tenslotte ook niet te weten hoe een wasmachine werkt om de was te kunnen doen.

Dat Manon Moinet, de wiskundige van dienst, aan een bijzondere vorm van geheugenverlies lijdt, maakte het er niet eenvoudiger op. Thilliez levert bij zijn research geen half werk en legt uitgebreid uit hoe, waar en waarom Manons hersenen niet werken. Daaraan, en aan een consult bij een vertalende huisarts en de inwonende psychiater, is het te danken dat de lezers weten wat Manon moet doen om ondanks een ‘anterograde amnesie door laesie in het hippocampale gebied’ toch een min of meer normaal leven te kunnen leiden.

‘Chantal, u bent een trut!’
Fransen zijn netter in de omgang dan Nederlanders. Dat wil zeggen: ze vousvoyeren meer. Ze zien er bijvoorbeeld geen been in bekenden die ze al met de voornaam aanspreken toch nog te vousvoyeren. Dat levert in vertaling soms malle situaties op, want tegen mensen die wij met de voornaam aanspreken zeggen wij immers geen ‘u’ meer. Zo spreken Lucie en haar collega’s van de Police judiciaire in Lille elkaar bij de voornaam aan, maar combineren ze dat met een formeel vous. Wat zeggen collega-rechercheurs in Nederland tegen elkaar? En tegen hun chef? Ook als die twintig jaar ouder is? En hoe formeel of informeel gaan artsen en verpleegkundigen met elkaar om? En met hun patiënten? En hoe vaak zeg je tegen iemand met geheugenverlies dat je al hebt afgesproken elkaar met ‘je’ aan te spreken? Het leverde een uitgebreide tutoyeerboekhouding op met een overzicht van wie onder welke omstandigheden en vanaf welk moment en vooral welke pagina wie tutoyeert of vousvoyeert.

Anagram
De sleutel tot de oplossing van het moorddadige raadsel is gelegen in een anagram. Anagrammen zijn altijd een fijne uitdaging voor de vertaler. Zeker als het anagram in de brontaal een betekenisvolle zin oplevert. Dan moet er in het Nederlands ook een zin komen, opgebouwd uit normale woordjes, gevormd met dezelfde letters, die ongeveer dezelfde betekenis overbrengt als die in de brontekst. Geen eenvoudige opgave. Maar wie wil weten welke briljante oplossing collega Bernarda Maagd — een anagram natuurlijk — aanreikte voor eadem mutata resurgo en Si tu aimes l’air, tu redouteras ma rage, zal het boek moeten lezen…

Franck Thilliez vertelt (in het Frans) op zijn eigen website meer over zijn romans, de films die ervan zijn gemaakt en de recensies die her en der verschenen.

Saltmarsh
Dodencirkel is een thriller, maar net even anders dan anders. De hoofdpersoon is een forensisch archeologe, Ruth, die van de politie het verzoek krijgt te helpen bij het onderzoek naar een kinderlijkje dat in een moeras is gevonden. Ruth is een nonchalant type, iets te gezet, een tikje excentriek, een alleenstaande bijna-veertiger die met haar twee katten aan de rand van de Saltmarsh in het Engelse Norfolk woont en aan de universiteit doceert. Een sympathieke en zeer menselijke heldin.

Het verhaal speelt zich geheel af rond de Saltmarsh, een uitgestrekt kustgebied met drijfzand, rietvelden, binnenmeren, vogelkijkhutten en modderpoelen. En overblijfselen uit de oertijd. Onder andere een plek waar ooit een palencirkel was – een soort Stonehenge, maar dan in het water.

Speurwerk
Niet alleen Ruth moet in dit boek voor detective spelen, samen met een stuurse rechercheur, ook ik moest heel wat speurwerk verrichten – naar de aard en het aanzien van de Saltmarsh, teneinde de beschrijvingen ervan zo getrouw mogelijk te kunnen weergeven, en ook naar archeologische termen waarmee in het boek kwistig is gestrooid. Om te beginnen henge. Het is misschien een redelijk vertrouwd begrip, maar geen Nederlands woord. Henge is na een speurtocht op het internet ‘palencirkel’ geworden. Verder heb ik vele internetpagina’s gelezen om van alles te weten te komen over C14-datering, Noorse watergeesten, halsringen uit de ijzertijd die torques genoemd worden, votieve schatten en heirbanen.

Brieven
Een ander hoofdbestanddeel van het boek zijn de brieven die iemand naar de rechercheur stuurt, met raadselachtige verwijzingen naar een meisje dat al tien jaar vermist wordt. De verwijzingen zijn citaten uit Keltische teksten, Bijbelverzen en beschrijvingen van offerrituelen. Dat betekende voor mij opnieuw veel speurwerk, want de woordkeus was uiteraard belangrijk voor de plot, vooral wat de Bijbelteksten betreft. Gelukkig zijn de gangbare Bijbelvertalingen online te vinden, zodat ik ze naast elkaar kon leggen om uit te zoeken wat het beste paste.

Dodencirkel is het eerste boek van Elly Griffiths en binnenkort mag ik haar tweede boek gaan vertalen. Ik kijk er al naar uit.

Who dunnit is in deze psychologische thriller al meteen bekend, want de openingszin luidt: ‘Toen ik achttien was heb ik een man gedood en ik ben ermee weggekomen.’

De Engelse Beth, die op haar achttiende nog Lizzie heette, is schuldig aan een misdrijf. Het hoe en waarom wordt pas duidelijk op de allerlaatste pagina’s, en voordat je daar bent aangekomen, wordt de spanning genadeloos opgevoerd.

Zeventien jaar lang heeft Beth met moeite en pijn een nieuw, bijna anoniem bestaan opgebouwd. De extraverte Lizzie, die actrice had willen worden, is nu de introverte Beth: een grijze muis, een lerares Engels die geen vriendschappen durft te sluiten en geen relaties durft aan te gaan uit angst dat haar geheim zal worden ontsluierd. Als ze na zeventien jaar besluit eindelijk weer een beetje te gaan leven, ontmoet ze de uitbundige Zoey, een Amerikaanse stand-upcomedian die in Londen probeert door te breken. Maar net als ze zover is dat ze weer naar buiten durft te treden, laat iemand opeens overal dreigbriefjes voor haar achter, op school, thuis en zelfs op de ruit van haar auto: Vergeet nooit dat ik je in de gaten houd. Wie houdt haar in de gaten? Wie heeft haar geheim ontdekt?

De vertaling
Het was een genot om dit spannende boek te vertalen. Zoals altijd heb ik veel gehad aan het internet, zowel voor plattegronden van Londen en Edinburgh als voor informatie over The Fringe, het grootste kunstfestival ter wereld. Wel heb ik enorm op mijn woorden moeten passen. Dat kun je natuurlijk zeggen van de vertaling van elke psychologische thriller, maar in dit boek telt echt ieder woord mee: van de sfeerbepalende openingszin en de briefjes die worden achtergelaten tot en met de dialogen, vooral tussen Beth en Zoey.

Alweer de zestiende misdaadroman van Faye Kellerman met Peter Decker en Rina Lazaris in de hoofdrollen. In tegenstelling tot de vorige romans, waarin meestal één misdaad werd onderzocht, zijn in Het verbrande huis twee verschillende verhalen knap met elkaar verweven.

Op een rustige Californische winterochtend stort een vliegtuig neer op een flatgebouw in Los Angeles. Hoewel men na 9/11 bij zo’n gebeurtenis allereerst aan terreur denkt, vormt dit ongeluk slechts de achtergrond voor een misdaadverhaal pur sang. De vraag naar de oorzaak van de ramp – terreur of een technische storing – verdwijnt al snel naar de achtergrond wanneer blijkt dat het stoffelijk overschot van een stewardess ontbreekt. Decker en zijn team stuiten bij het onderzoek naar haar verdwijning niet alleen op onwil bij de vliegtuigmaatschappij om informatie vrij te geven, maar moeten ook het hoofd bieden aan de frustraties van de ouders van de jonge vrouw, die de politie dagelijks bombarderen met vragen over het onderzoek. Bij het wroeten in het leven van de stewardess en tussen de brokstukken van het door de ramp verbrande gebouw komt er een geheel andere verdwijning aan het licht, die de hoofdpersonen in het drama op een eigenaardige manier met elkaar lijkt te verbinden.

Zevende hemel door James Patterson en Maxine Paetro, vertaald door Daniëlle Stensen (oorspronkelijke titel: Seventh Heaven), uitgeverij De Bezige Bij.

Dit is het zevende boek in de reeks ‘The Women’s Murder Club’, waarin vier vriendinnen misdaden in San Francisco oplossen. Van de reeks is een televisieserie gemaakt, die nu in Nederland te zien is.

In Zevende hemel worden de vrouwen geconfronteerd met een reeks branden in woningen waarbij de slachtoffers (welgestelde echtparen) op gruwelijke wijze omkomen. De aanwijzingen in het Latijn die worden achtergelaten leiden stapje voor stapje naar de daders. Intussen heeft officier van justitie Yuki ook nog haar handen vol aan een dame van lichte zeden, die ervan wordt verdacht een zieke jongen te hebben omgebracht, en moet ze zich een levensgevaarlijke journalist van het lijf houden.

De hoofdpersoon van het verhaal zoekt woonruimte. En hoe bestaat het, de jongeman vindt onmiddellijk een appartement op de Ferdinand Bol! Ongelooflijk! Vervolgens koopt hij vier flessen whisky bij… Albert Heijn. Huh? Whisky bij AH? Voorts vindt een rechtszaak plaats. Maar in ons land maken we daarbij toch geen gebruik van een jury?

Gaandeweg kom je tot de ontdekking dat het verhaal zich in een heel ander land afspeelt dan je dacht. En zodra je dat in de gaten hebt, komen de gebeurtenissen in Nessers boek in een heel ander licht te staan. Je wordt je ervan bewust dat je een sprookje aan het lezen bent – wat bij Nesser betekent: een boosaardig sprookje.

Wat mij nu speciaal opviel in dit eerste verhaal uit Barins Triangel was het volgende. De hoofdpersoon is vertaler. Hij doet het een en ander uit de doeken over zijn werk, bijvoorbeeld hoe hij met een literaire tekst aan de slag gaat. Dat onderwerp had uiteraard mijn warme belangstelling. Eigenaardig genoeg bleef het verhaal ook wat dit aanging net een sprookje. Of vindt u het volgende soms niet sprookjesachtig:

Nog voordat de vertaler ook maar één woord heeft vertaald, biedt zijn uitgever hem een verblijf van zes maanden in de stad A. aan – op kosten van de uitgeverij. Dit om de couleur locale van de stad te leren kennen, wat hem zal helpen een goede vertaling te produceren. Dat is nog niet alles: als de hoofdpersoon klaar is met zijn vertaling en het ernaar uitziet dat het boek een commercieel succes gaat worden, biedt de uitgever hem geheel uit eigen beweging een royale gratificatie aan. Het is gewoon niet te geloven! Waar in de werkelijkheid kunnen we zulke uitgevers aantreffen!

Nu wil ik hiermee natuurlijk beslist niet zeggen dat Håkan Nesser een slechte schrijver is. Integendeel, hij is goed, en hij zou zo gauw mogelijk in het Nederlands moeten worden vertaald – als hij dat niet al was.

Voorzover ik weet is Barins Triangel nog niet vertaald. Een stuk of acht andere thrillers van Nesser, met commissaris Van Veeteren in de hoofdrol, zijn wel in het Nederlands verkrijgbaar. De boeken, vertaald door Clementine Luijten, Ydelet Westra en Edith Sybesma, zijn verschenen bij uitgeverij De Geus.

Jonathan Santlofer, Wraakkunst, in de vertaling van Monique Eggermont verschenen bij Luitingh (oorspronkelijke titel The Killing Art).

Wraakkunst is de derde titel in een serie thrillers met inspecteur Kate McKinnon in de hoofdrol. Is het hoogstaande literatuur? Nee, maar wel een lekker (ont)spannend boek voor een zomerse avond. Santlofer is behalve auteur ook kunstschilder, en daar kun je in zijn boeken dan ook niet omheen. Dit verleent er wel een eigen sfeer aan. Er worden schilderijen verminkt en bloederige moorden gepleegd. De dader is steevast behoorlijk gestoord, en de oorzaak daarvan is terug te vinden in zijn of haar jeugd. Dit laatste deel, Wraakkunst, is zelfs verlucht met afbeeldingen van al dan niet verminkte schilderijen. De titel vond ik niet zo fraai, maar helaas, die lag al vast op het moment dat ik zelf een paar alternatieven had bedacht. De namen van de meeste kunstwerken waren terug te vinden op het internet, en ik vond het leuk om daar iets van ‘mee te nemen’. Al kostte het vertalen op die manier wel wat meer tijd!

Michael Byrnes, Het volmaakte relikwie, in een Nederlandse vertaling van Ellis Post Uiterweer verschenen bij Luitingh (oorspronkelijke titel: The Sacred Bones)

Een culturele thriller, zoals dat tegenwoordig heet, dat wil zeggen: spanning en cultuur. Er wordt iets uit een crypte onder de Tempelberg geroofd, en bij die roof komen Israëlische soldaten om het leven. Moslims vinden dat de Rotskoepel is geschonden. Ondertussen is de geroofde waar overgebracht naar een geheim laboratorium in Vaticaanstad. De archeologische vondst blijkt te bestaan uit gebeente van ongeveer 2000 jaar oud. Het gebeente van een gekruisigde! Uiteraard zijn er ook nog allemaal politieke verwikkelingen.

Het frappante is dat terwijl ik aan het vertalen was, er inderdaad relletjes uitbraken bij de Tempelberg om soortgelijke redenen als in het verhaal, en dat een archeoloog melding maakte van een soortgelijk gebeente dat hij had gevonden. Je zou bijna denken dat de auteur in een kristallen bol heeft gekeken.