Parallel aan dit verhaal is er de geschiedenis van Johnny Truant, een wat schimmige figuur die een kist bezit van ene Zampano, die weer de schrijver van het verhaal over het huis zou zijn. Het geheel is gelardeerd met noten over de meest uiteenlopende onderwerpen. Ook de vormgeving van het boek is opmerkelijk. Er zijn bladzijden waar de spanning wordt opgevoerd met één woord per bladzijde, er zijn stukjes in spiegelschrift, er zijn blauwomrande kadertjes met lijsten termen (van onderdelen die nodig zijn bij het installeren van een centrale verwarming tot alle mogelijke houtsoorten) en achterin staan ook nog brieven van de moeder van Johnny Truant. Een koektrommel vol allerhande. Een van de leukste boeken die we ooit hebben vertaald.

Omdat het in verschillende stijlen was geschreven, omdat we op zoek moesten naar rare woorden voor in de lijsten, omdat er allerlei woordgrapjes in stonden waar we een oplossing voor moesten vinden en omdat we in een reeks vertalingen in allerlei talen van een passage uit de Odyssee de vertaling van de oude Carel Vosmaer konden gebruiken (tot groot onbegrip van de persklaarmaker: ‘Waarom hebben ze zo’n oude vertaling gekozen?’, niet beseffend dat een lid van het vertalersduo familie is van de oude Carel).

Het is een boek dat vooral bij jongere lezers zal aanslaan; je moet bereid zijn op een andere manier te lezen: niet alles wat op een bladzijde staat, maar gewoon het ene verhaal volgen, dan terugbladeren en het andere verhaal weer oppakken, tussendoor wat in de noten en lijsten snuffelen en accepteren dat het boek je vaak voor raadsels stelt.

Overigens, voor de liefhebbers: er ligt net weer een nieuwe editie in de winkels.

Het Vijftig Jaars Zwaard
Na Het Kaartenhuis volgde een nog vreemder boek, Het Vijftig Jaars Zwaard, een soort gruwelsprookje. We hebben een bladzijde hieruit gebruikt voor een workshop tijdens de Vertaaldagen, wat een van de deelnemers de verzuchting ontlokte: ‘Zo’n boek zou ik helemaal niet aannemen.’ Maar afgezien van de typografie, de zelfverzonnen of ietwat ‘verschoven’ woorden, viel het eigenlijk best mee.

Dus toen we tijdens een van de uiterst genoeglijke borrels van De Bezige Bij het volgende boek van Danielewski aangeboden kregen, riepen we volmondig: ‘Ja, natuurlijk!’
‘Het is wel erg vreemd,’ waarschuwde de redacteur nog.
‘Geen probleem, hoe vreemder hoe leuker.’ Ik hoor het ons nog zeggen.

Only Revolutions
Maar toen kregen we, maanden later, het boek onder ogen. Only Revolutions was niet vreemd, het was totaal ongrijpbaar. Onder druk van De Bezige Bij hebben we na enige aarzeling de opdracht aangenomen, waar we al vrij snel veel spijt van kregen. Maar toen zaten we eraan vast. Een vrouw een vrouw een woord een woord…

Het verhaal is eenvoudig: Sam en Hailey, een jong stel van 16, rijdt kriskras door Amerika, komt in allerlei omstandigheden terecht, en aan het einde gaan ze dood. Een soort moderne Romeo en Julia. So far so good. Maar dan komt het: het verhaal beslaat een tijdsspanne van een hele eeuw, terwijl de hoofdpersonen 16 blijven.

Er is het verhaal van Sam dat de ene kant uitgaat, maar als je het boek omdraait, is er het verhaal van Hailey dat de andere kant opgaat. Hun verhalen lijken op elkaar, maar ook weer niet. Elke bladzijde bevat 360 woorden, verdeeld over Sam + een lijst met historische feiten, en Hailey + een lijst historische feiten. Vier keer 90 woorden dus. Daarnaast volgt het verhaal min of meer het taalgebruik van de verschillende tijden waar we doorheen reizen (van 1863 tot 1963 en van 1963 tot 2063). Min of meer, want voor de jaren na 2008 blijft het gokken, natuurlijk.

Geboden en verboden
Voor de vertaling kregen we een lijst met voorschriften van 10 A4′tjes lang, met inbegrip van een ellenlange lijst boeken die Danielewski zelf had geraadpleegd. Er waren allerlei woorden die niet gebruikt mochten worden, al waren er op elke regel ook een paar uitzonderingen. Zo zijn bijvoorbeeld woorden die met ‘zien’ te maken hebben taboe (look, see, regard, blue, red etc.) met uitzondering van geel en groen (geel staat voor Hailey, groen staat voor Sam), woorden die met religie te maken hebben (god, devil, angel, demon, church) mogen niet, met uitzondering van bishop en pope. Ook had Danielewski uit de geraadpleegde boeken de meest obscure termen gevist voor ballet, of knikkeren of pokeren, en het kostte soms een hele tijd voordat we in de gaten hadden dat het daarover ging. En dan was er nog het ritme, soms rijm, en veel alliteratie.

Argot
Onzeker en angstig begonnen we aan de klus. Aanvankelijk stelden we voortdurend vragen aan de schrijver, maar omdat zijn antwoorden nog meer lagen aan de toch al erg gelaagde tekst toevoegden en we zo helemaal nooit meer tot een vertaling konden komen, besloten we daarmee op te houden.

We hebben ongeveer twee jaar aan het project gewerkt, al gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat we in de tussentijd ook ander werk hebben aangenomen, nadat we al diverse leuke opdrachten aan onze neus voorbij hadden zien gaan. Na ongeveer een jaar ontdekten we dat de Franse vertaler Claro al klaar was (O Révolutions, verschenen bij Denoël). We hebben onmiddellijk het boek gekocht en zagen dat hij heel vrij had vertaald, in een sappig argot, en zich vaak weinig van alle grapjes en spitsvondigheden van Danielewski had aangetrokken. Nu hadden we een dilemma, dat zich op elke bladzij opnieuw aandiende: hoe vrij konden we zijn, hoeveel betekenis konden we laten vallen als we de tekst ook mooi wilden laten klinken? Het Nederlands kent geen argot, zoals het Frans, dus moesten we een eigen taal ontwikkelen. Over het algemeen zijn we vrij dicht bij de oorspronkelijke tekst gebleven, en we hebben geprobeerd zo min mogelijk van de vele betekenissen te laten vallen, maar voor elke keuze die wij hebben gemaakt, waren talloze andere keuzes mogelijk geweest.

Zucht van verlichting
Het boek is nu ingeleverd, met een zucht van verlichting, en het bezorgt waarschijnlijk nu een persklaarmaker vele hoofdbrekens. Dus het verhaal krijgt nog een staartje.

En dan de vraag die vaak gesteld werd als wij weer eens zaten te weeklagen en te jammeren: ‘Maar was het leuk om te doen?’ Ja, het was leuk en uitdagend, en bij vlagen inspirerend, maar ook veel te veel en veel te lang. En eigenlijk een werk dat nooit af zal zijn.

Helaas…
Helaas gaat het lang niet altijd zo. Het gros van de boekvertalers worstelt met slecht geschreven en geredigeerde boeken, met personages zonder enig karakter en slaapverwekkende plots. Al op de eerste bladzijde is duidelijk wie het heeft gedaan of wie elkaar krijgen. Steeds weer herhaalt de auteur zich met zijn hoofdschuddende, schouderophalende, knikkende en zuchtende helden en heldinnen, want die gebaren geven emotie aan, en op een andere manier weet hij die niet te weer te geven. Verder beschrijft hij de handelingen minutieus: de held boog zich voorover, strekte zijn linkerhand uit om het schoteltje te pakken waarop het porseleinen kopje met bloemdecor stond, pakte met zijn rechterhand het zilveren lepeltje beet en roerde daarmee in de richting van de klok de nog dampende thee. Jeetjemina, moet de lezer dat echt allemaal zo precies weten? En waarom buigen die lui voortdurend? Het lijkt echt alsof ze zich voortdurend in bochten wringen, met hun linkerbeen hier, hun rechterarm daar, en in een grimas vertrokken gezicht. En wat doet de held in godsnaam als er staat: he shifted? En dan niet één keer, nee, de held shift voortdurend, al buigend, knikkend, hoofdschuddend, schouderophalend en zuchtend.

B-film
Dat zou allemaal nog niet zo erg zijn, als het verhaal ook maar een beetje leuk, spannend, boeiend of humoristisch was. Maar nee, het lijkt wel een B-film, made for tv. Been there, done that. Hoopvol vraagt de boekvertaler zich af of er misschien nog een verrassende wending komt, maar helaas, alles was zoals hij al had gedacht, en wanneer hij de laatste punt hardhandig plaatst, springt hij juichend op. Klaar! Wat een opluchting! De wereld lacht hem weer toe. Denkt hij, want het volgende boekwerk, dat hem was aanbevolen als bloedje-spannend, ligt alweer te wachten. Vol goede moed begint hij eraan, maar van dat prettige gevoel blijft weinig over als er weer volop wordt gebogen, schouderopgehaald, met hoofden geschud, geknikt en gezucht. Aargh, daar shift de held, verdomme!

Tegenvaller
Waarom komt deze ellende nooit voorbij op het blog in de rubriek Net Uit? Waarom nooit eens gemeld dat een boek tegenviel, dat het heel veel werk was om er een vlot lezend verhaal van te maken en alle fouten eruit te halen? Waarom niet vertellen dat de vertaler nog nooit een zo houterig geschreven werkje onder handen had gehad, waarom niet vertellen dat dit boek ten zeerste valt af te raden omdat de plot zo doorzichtig is? Waarom niet waarschuwen dat de personages volstrekt uitwisselbaar zijn, dat zelfs de vertaler moeite had hen uit elkaar te houden, of dat de verhaallijn zo warrig was dat hij er zelf ook niets meer van begreep?

Angst
Omdat boekvertalers dat niet durven te melden. De redactie van een uitgeverij zou zomaar kunnen lezen dat hun boek wordt afgekraakt door de vertaler. Dat zou ertoe kunnen leiden dat deze vertaler geen opdrachten meer krijgt, en uit angst daarvoor houdt de boekvertaler maar zijn mond. De vertaler bevindt zich in een te kwetsbare positie om een slechte kritiek op dit blog te posten, en dat verklaart waarom er uitsluitend lovende woorden worden gewijd aan de vertaalde boeken. In het armetierige schulpje van de onderbetaalde boekvertaler moet immers brood op de plank komen, zijn bloedjes van kinderen mogen niet verhongeren. Gelaten ploetert hij dus voort, in de wetenschap dat onder al dit kaf zich ook pareltjes bevinden: de boeken die wél in de rubriek Net Uit kunnen worden besproken door de vertaler.

‘Nrc.next publiceerde [op 5 september 2008] in zijn rubriek Internationaal een samenvatting (ruim de helft) van de toespraak van Sarah Palin, beoogd vice-president van de Republikeinen, met daarbij de vermelding: “Om niets van haar stijl verloren te laten gaan is de tekst in het Engels afgedrukt.” Misschien ook een tip voor Nederlandse literaire uitgeverijen?’

Zelfoverschatting
Dit voorval is tekenend voor de parmantige zelfoverschatting van een generatie Nederlanders. De prijs van de behouden stijl was ongetwijfeld dat grote delen van de tekst veel lezers geheel zullen zijn ontgaan.

Opheffing talenstudies
Overschatten we onze talenkennis of onderschatten we het belang van een grondige kennis van een vreemde taal? Vandaag bereikte me het bericht dat de Universiteit van Amsterdam bezig is de talenstudies op te heffen. In NRC stond hierover op donderdag 25 september al een artikel, maar daarin kwam de ernst van de situatie niet helemaal tot uiting: de aparte opleidingen worden opgeheven en in plaats daarvan komt er een soort algemene bachelor-talenopleiding, waarbij de studenten alleen niet-taalspecifieke vakken als “Inleiding tot de cultuurgeschiedenis” krijgen en slechts ongeveer anderhalf jaar vakken die met de door hen gekozen taal te maken hebben, zoals “De Victoriaanse roman”, “De geschiedenis van het Frans” of “Italiaanse grammatica”.

Dit zal leiden tot een grote verarming van de talenstudies en een ernstig gebrek aan talenkennis bij de afgestudeerden, want die laatsten zijn dan maar anderhalf à twee jaar met hun hoofdvak bezig geweest op een totale studieduur van drie jaar. Ter vergelijking: in de jaren tachtig kon een aanstaand eerstegraads leraar of vertaler zich minimaal vijf jaar in de taal van zijn of haar keuze bekwamen.

Alarmerend
Als dit plan doorgaat, heeft nrc.next over een tijdje geen keus meer. De krant moet zo’n redevoering dan wel in de oorspronkelijke taal afdrukken omdat niemand meer in staat is de tekst te vertalen, maar ook niemand kan de aldus ‘niet verloren gegane’ stijl meer op zijn merites beoordelen of zelfs de inhoud begrijpen.

Op www.reddetalen.nl staat meer informatie over het alarmerende plan en een petitie die iedereen kan ondertekenen.

In De monsters van Templeton, het debuut van de Amerikaanse Lauren Groff, keert de jonge, veelbelovende promovenda Wilhelmina ‘Sunshine’ Upton zwanger en vernederd terug naar het huis van haar moeder in Templeton, het dorp dat meer dan tweehonderd jaar geleden door een van haar voorvaderen is gesticht. Hier wil ze zich op haar situatie beraden. Maar Templeton blijkt niet langer de veilige haven uit haar kinderjaren.

In het meer waaraan het dorp ligt, wordt een zeventien meter lang, dood prehistorisch monster aangetroffen. De vondst wekt veel opschudding en cameraploegen en wetenschappers uit het hele land stromen toe. Terwijl de geleerden aan hun onderzoek beginnen, bekent Wilhelmina’s moeder dat het wilde verhaal dat ze haar dochter over haar afstamming op de mouw had gespeld niet waar is. Ze blijkt echter niet van plan te onthullen wie dan wél Wilhelmina’s vader is: dat moet zij zelf maar uitzoeken. Zo begint Wilhelmina aan een Vatersuche die haar terugvoert tot aan de stichting van Templeton en waarbij ze ontdekt dat het prehistorische dier niet het enige monster van Templeton was.

Vertaalproblemen
Het deel van het verhaal dat zich in het heden afspeelt bracht geen bijzondere vertaalmoeilijkheden met zich mee. Dat lag anders met de documenten waarop Wilhelmina in de loop van haar onderzoek stuit: geschriften van de stichter van het dorp en diens familie, de correspondentie van twee hartsvriendinnen uit het midden van de negentiende eeuw, een lang krantenartikel uit 1789, een onhandig opgeschreven verklaring vol spelfouten van een tienjarig jongetje uit dezelfde periode en dagboekfragmenten van een getroebleerde jongedame uit de jaren twintig van de twintigste eeuw.

Omdat Gerda Baardman al een ruime ervaring had met het vertalen van teksten uit vroeger eeuwen, heeft zij zich specifiek met de betreffende passages beziggehouden. Voor stijl en spelling van het krantenartikel putte ze dankbaar uit de gedigitaliseerde krantenarchieven die diverse dagbladen, o.a. de Leeuwarder Courant, onlangs online toegankelijk hebben gemaakt. Die bewezen ook goede diensten bij de verklaring van het jongetje, vooral de kleine annonces, die blijkbaar vaak letterlijk werden overgenomen uit de tekst die de niet altijd even ontwikkelde adverteerders aanleverden – dat gaf een indicatie van de woorden waar men destijds blijkbaar moeite mee had. Bij het vertalen van de geschriften van de stichter en zijn verwanten werd gebruikgemaakt van het werk van Rhijnvis Feith, Gerrit Paape en Pieter van Woensel.

Van negentiende-eeuwse damescorrespondentie waren in de Nederlandse literatuur voorbeelden te over. Afgezien van wat Baardman zelf van o.a. Van Lennep, Hildebrand, Bosboom-Toussaint en de jonge Couperus in de kast heeft staan, was ook de schat aan materiaal van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) een rijke bron. Het meisje uit de jaren twintig ontleent veel aan de latere Ina Boudier-Bakker, Top Naeff en Nico van Suchtelen, en ook aan oude brieven van eigen oudtantes en grootmoeders.

De spelling
Bij de langere stukken, zoals de geschriften van de stichter cum suis, de vele bladzijden beslaande correspondentie van de negentiende-eeuwse vriendinnen en de dagboekfragmenten van de vroeg-twintigste-eeuwse jongedame, is de huidige spelling toegepast, omdat een contemporaine spelling voor de gemiddelde eenentwintigste-eeuwse lezer erg vermoeiend zou zijn. Voor kortere fragmenten daarentegen – het achttiende-eeuwse krantenartikel en de verklaring van het achttiende-eeuwse jongetje – is omwille van de couleur historique de spelling gebruikt die destijds hier te lande gebruikelijk was.

Op 4 juni 2008 overhandigde een delegatie van de boekvertalers de opbrengst aan de Stichting Info Buitenland Oud-West in Amsterdam. De cadeaucheque en een bos bloemen werden namens alle medewerkers in ontvangst genomen door coördinator Madeleine de Jong. Daarna gaf Madeleine een rondleiding in het pand en een toelichting bij de methodes en leermiddelen.

De Stichting wil graag kennismaken met vrijwilligers die bereid en in staat zijn (geduld is belangrijk!) les te geven aan mensen die willen leren lezen en schrijven en/of Nederlands als tweede taal willen leren. Ook bij dat laatste is lezen en schrijven een belangrijk onderdeel. Een vrijwilliger die af en toe de website kan bijwerken zou eveneens zeer welkom zijn. Belangstellenden kunnen zich telefonisch (020 6850515) aanmelden op woensdag en donderdag van 16.30 tot 20.30, op vrijdag van 12.30 tot 14.30 en op zondag van 12.30 tot 18.30.

Van de donatie zullen leermiddelen worden aangeschaft.

Bekijk een video van ons bezoek aan de Stichting Info Buitenland Oud-West.

Lexicograaf en taalpublicist Rik Schutz heeft in Brekend nieuws honderden van zulke letterlijk uit het Engels vertaalde uitdrukkingen verzameld. Translaties noemt hij ze – leenvertalingen of calques, zouden vertaalwetenschappers zeggen.

In het midden van nergens, niet mijn ding, het spel is over: volgens het boek zijn zulke uitdrukkingen inmiddels al zo gewoon dat ze nauwelijks meer opvallen. Als de trend doorzet, hebben vertalers uit het Engels straks niets meer te doen. Of zou hun werk er juist alleen maar moeilijker op worden?

Over translaties schreef Rik Schutz eerder een artikel voor het tijdschrift Onze Taal.

Als een vertaler zo’n zin zou produceren, kun je ervan uitgaan dat het rode potlood van de persklaarmaker erdoorheen gaat, of dat er minstens kringeltjes en vraagtekens verschijnen. Sommige schrijvers lappen eigenhandig bestaande taalconventies aan hun laars. Als dat mooi gebeurt, noemen we het literatuur. Er moet dan natuurlijk wel een zekere eensgezindheid bestaan over het antwoord op de vraag welke van die doe-het-zelfconventies voldoende hoogstaand zijn om niet als kwaakspraak te worden versleten.

Met dank aan Dennis Keesmaat, Marijke Versluys en Gert van Santen.

‘Bij overdracht in smadelijke toepassing op aanhoudend, eentonig gesnap of luid gepraat van menschen of op ‘t uitslaan van onnutten, mallen klap, vaak voor beiden tegelijk. In dezen zin soms bedrijvend.’

Met dank aan Dennis Keesmaat voor het signaleren