Ik was vroeger dol op sprookjes. De dikste sprookjesboeken sleepte ik uit de bibliotheek naar huis om veilig in mijn warme bed te lezen. Het waren niet zozeer de knappe prinsen en mooie bedelmeisjes die tot me spraken, maar trollen en geesten, draken en gedrochten. Nooit zocht ik naar de moraal van het verhaal, maar naar de huiveringwekkende spanning van dingen die in het normale leven gelukkig nooit konden gebeuren.

Pia, de jonge heldin uit De verdwenen meisjes, is net zo. Dol op sprookjes. Vooral nieuwe sprookjes, die haar worden verteld door Herr Schiller, de vriendelijke oude buurman. Pia woont in het Duitse Bad Münstereifel, een stadje zo pittoresk en vreedzaam dat het onmogelijk lijkt dat daar rampen kunnen gebeuren. Maar toch gebeuren ze. Tijdens de optocht van Sint-Maarten verdwijnt er een tienjarig meisje. En een paar maanden later, als de ontzetting eindelijk wat is gezakt en de ouders hun kinderen weer op straat durven laten spelen, verdwijnt er opnieuw een meisje.

Ontplofte grootmoeder
Terwijl de angst door het stadje waart, worstelt Pia met haar eigen problemen. Sinds haar grootmoeder op een spectaculaire en bijzonder gruwelijke wijze om het leven is gekomen, is ze op school een paria. ‘Mijn leven had heel anders kunnen verlopen als ik niet bekend had gestaan als het meisje met de ontplofte grootmoeder.’ Zo begint het boek, vrij laconiek, in de woorden van Pia zelf, die tien jaar later het verhaal vertelt. Onverschilligheid is haar wapen tegen de gevoelloze klasgenootjes, die elkaar opstoken met het verhaal dat ontploffen erfelijk is, en daarom ver bij Pia uit de buurt blijven. Maar een kind van tien heeft behoefte aan gezelschap, en dat vindt ze bij Herr Schiller en zijn huiveringwekkende sprookjes en legenden over hun stad, het oude kasteel, de ridder die daar woonde, en Koelbloedige Hans, die zich van geen enkel monster iets aantrok. Gezelschap vindt ze ook bij de andere paria van de school, haar klasgenootje Stefan, met wie ze samen op onderzoek uitgaat naar de verdwijning van de meisjes.

Uiteraard spelen de sprookjes van Herr Schiller een rol in het boek. In het begin hebben Pia en Stefan dat nog niet door, evenmin als de lezer, maar gaandeweg verweven de verzonnen verhalen zich steeds meer met wat zich in Bad Münstereifel afspeelt en heeft afgespeeld.

Duits
De originele, Engelstalige versie van het boek bevat nogal wat Duitse woorden. Ten behoeve van de lezer heeft de auteur achterin een lijstje toegevoegd met de vertalingen daarvan. Toen ik aan het vertalen ging, merkte ik dat veel van die woorden voor Nederlanders gewoon bekend zijn of erg op Nederlandse lijken, en dat het een beetje mal zou staan om die gecursiveerd over te nemen. Bijvoorbeeld: Danke, Deine, Tante, Gott, Grossmutter, Guten Morgen, Leberwurst, Pech gehabt, al stonden er ook minder bekende woorden in, zoals Blödsinn en Heckflosse.

Nederlandse uitgevers zijn over het algemeen niet gecharmeerd van veel cursief in de tekst en al helemaal niet van een roman met woorden die de lezer achterin moet opzoeken. Ik heb de redactie van De Kern toen voorgesteld – en dat voorstel is ook aangenomen – om het Duits niet over te nemen, maar alleen de aanspreektitels Herr, Frau en Fräulein te laten staan, alsmede wat krachttermen, zoals ‘Scheisse!’. Dat laatste omdat het een woord is dat Pia graag mag bezigen, in het Duits, tegen haar vervelende Engelse neefjes.

Recensies
Recensenten in binnen- en buitenland zijn het niet met elkaar eens of De verdwenen meisjes een jeugdboek is of een boek voor volwassenen. Naar mijn mening is het geschikt voor iedereen vanaf twaalf jaar. Het is geen sprookjesboek, al spelen sprookjes er een belangrijke rol in. Het is een thriller over een onderwerp dat sterk tot de verbeelding spreekt en dat de laatste jaren regelmatig in het nieuws is geweest.

De Hongaarse roman Kleuren en jaren las ik voor het eerst in de jaren tachtig, toen ik Hongaars studeerde aan de universiteit van Groningen. Ik was onder de indruk van de subtiele manier waarop de schrijfster, Margit Kaffka, de positie van vrouwen in haar tijd, rond 1900, aan de kaak stelt, zonder een politiek pamflet te schrijven, en tevens een schilderachtige beschrijving geeft van het hele tijdperk, in het bijzonder de wereld van de gentry, de Hongaarse lage adel, die gedijt in de halffeodale verhoudingen van de negentiende eeuw maar uiteindelijk gedoemd is ten onder te gaan aan de veranderingen van de moderne tijd. Ik koos deze roman zelfs tot onderwerp van mijn afstudeerscriptie en hij behoort nog steeds tot mijn favorieten. Daarom was ik erg blij toen ik uitgeverij Van Gennep bereid vond het boek in het Nederlands uit te geven.

Pioniersrol
Margit Kaffka (de bijna-overeenkomst in naam met de beroemde Franz berust op toeval) werd in 1880 geboren in de provinciestad Nagykároly (tegenwoordig Carei, Roemenië) in een milieu van lage adel en ambtenaren. Ze studeerde voor onderwijzeres, publiceerde aanvankelijk in plaatselijke bladen, en trok later naar de hoofdstad Boedapest, waar ze bij de kring van het legendarische literaire tijdschrift Nyugat (Het Westen) hoorde. Na enkele jaren lesgeven leefde zij alleen van haar pen. Als schrijvende vrouw vervulde zij een pioniersrol in de Hongaarse literaire wereld (de invloedrijke negentiende-eeuwse criticus Pál Gyulai vond dat ‘op de carrière van schrijvende vrouwen een vloek rustte van de natuur en de maatschappij’); haar voorgangsters beoefenden traditioneel aan vrouwen toebedeelde sentimentele genres en stijlen. Ze trouwde, scheidde, hertrouwde, en kreeg één zoon. Ze stierf in 1918 aan de Spaanse griep.

Het leven van de hoofdpersoon Magda Pórtelky vertoont parallellen met de familiegeschiedenis van de schrijfster. Afkomstig uit een milieu van lage adel groeit ze redelijk gelukkig op in het huis van haar grootmoeder, die haar moeder met drie kinderen opneemt na de dood van Magda’s drankzuchtige vader. Ze trouwt, omdat dat nu eenmaal de bestemming van meisjes van haar klasse is. Haar man Jenő Vodicska is een succesvolle advocaat maar is als partij onder haar stand. Als deze voorbeeldige huisvader na het mislukken van zijn – door zijn eerzuchtige vrouw gevoede – politieke ambities zelfmoord pleegt, wordt zij door familie opgevangen en gaat haar zoontje naar de grootouders om nooit meer bij zijn moeder terug te keren. Na een periode vol onzekerheid hertrouwt zij uiteindelijk met de sinds lang op de achtergrond aanwezige huisvriend en aanbidder Dénes Horváth, een kunstzinnig type. Het huwelijk ontaardt in ruzies, getreiter en eindeloze geldzorgen. Onder die omstandigheden voedt zij haar drie dochters op. Na tientallen jaren huwelijk overlijdt de echtgenoot, de dochters zijn al het huis uit en werken of studeren elders. Vanuit die situatie van absolute eenzaamheid kijkt de vrouw op haar leven terug.

Vrouwen centraal
Voor het eerst in de Hongaarse literatuurgeschiedenis wordt in deze roman het leven van vrouwen centraal gesteld. Magda wordt geplaatst in een opeenvolging van generaties vrouwen: grootmoeder, moeder Klári, Magda en haar dochters. Van generatie op generatie worden de grenzen doorgegeven die aan de bewegingsruimte van vrouwen worden gesteld, maar ook de hele trukendoos waarmee zij zich daarbinnen staande houden. De hoofdpersoon spreekt zelf met heimwee over de galante hofmakerij, de traditionele omgang tussen mannen en vrouwen, waarin de rollen duidelijk zijn. Slechts voorzichtig uit ze haar ontevredenheid. Maar ze wil wel dat haar dochters kansen krijgen die zij niet heeft gehad: zij laat hen studeren, zodat ze op eigen benen kunnen staan en niet van een man afhankelijk zijn. Verschillende personages geven hun visie op hoe vrouwen zijn of zouden moeten zijn, uiteenlopend van opmerkingen van alledaagse vrouwenhaat tot vriendelijke adviezen en theoretische boekenwijsheid.

Opvallend is ook de aandacht voor typische elementen uit de wereld van vrouwen, bijvoorbeeld kleren of bloementuinen. Zo begint het hoofdstuk waarin Magda op de leeftijd van ontluikend jong meisje wordt beschreven: ‘Mijn oude hooggehakte schoentjes met kwikjes en strikjes, mijn florentijnse hoed met lint, mijn eerste grote-meisjes-jurken met corset en tunique… ach, waar blijven de vodden van de oude kleren, de bedrijvigheid van ons vroegere zelf, de sporen van voorbijgevlogen dagen, ongemerkt verstreken uren.’

Vertaalperikelen
De trage, impressionistische stijl van het boek stelde de vertaler voor een niet eenvoudige opgave. Zo worden in de Hongaarse tekst regelmatig adjectieven opeengestapeld op een manier die het Nederlands niet verdraagt. Op elke pagina stuit de eenentwintigste-eeuwse vertaler op slechts vaag of helemaal niet bekende realia uit het Hongarije van die tijd: kledingstukken, voertuigen, woninginrichting, maar ook rangen en standen, met daarbij behorende omgangsvormen. Daarnaast moest ik een toon zien te treffen die geloofwaardig is als vertaling van een tekst uit 1912, maar die uiteraard tegelijk leesbaar is voor de hedendaagse Nederlandse lezer. Ik vond het een van de moeilijkste prozavertalingen die ik ooit heb gemaakt. Niet voor niets was ik er ook lang mee bezig: met onderbrekingen ongeveer een jaar.

In haar nieuwe roman volgt Cusk drie broers en drie generaties Bradshaws, met de nadruk op het leven van Thomas en zijn vrouw Tonie. Zij neemt, na jaren te hebben geschipperd tussen de zorg voor hun dochter en parttimewerk, een zwaardere, fulltimefunctie op zich. Haar echtgenoot wordt een jaar huisman. Na dat jaar, dat dramatisch eindigt, worden de rollen weer omgedraaid.

De titel van het boek verwijst naar de Goldberg-variaties van Bach en telt dan ook 32 hoofdstukken. Het thema van Cusk is vrijheid in gebondenheid, de vele varianten van het huwelijk. Een fragmentje dat mooi de parallel schetst tussen man en vrouw, linkerhand en rechterhand en het samenspel daartussen, of het gebrek daaraan:

Thomas zit aan de piano. Hij studeert de fuga in C-groot uit Das Wohltemperierte Klavier. De prelude is makkelijk, maar de fuga gaat boven zijn macht. Hij kan de linkerhand spelen en hij kan de rechterhand spelen, maar wanneer hij probeert ze samen te voegen blijkt hij ernstig tekort te schieten. De moeilijkheid is dat de partijen gelijkwaardig zijn. In alle andere stukken die Thomas heeft gespeeld domineerde de rechterhand; hij is afhankelijk geworden van het gezag van de rechterhand, is zich ermee gaan identificeren, als met een romanheld. Gewoonlijk is de linkerhand louter ondersteuning, zonder zelf een bepaalde betekenis te hebben. Maar in de fuga is de linkerhand autonoom.

‘Wat een vertoning.’ Tonie staat lachend bij de deur van de woonkamer. Haar lach heeft onzichtbare, harde kanten, als de dossiers in haar tas.

Cuskiaans
Ook de ouders van de drie broers en de ouders van Tonie zijn cuskiaans neergezet door middel van ijzingwekkende momenten van onbehagen en onbegrip, wat leidt tot schrijnende observaties als: ‘Vroeger mocht ze de kleren van haar moeder nooit aanraken, die van haar vader ook niet. Zo kusten ze haar: over de afgrond van het afscheid heen.’ En: ‘Soms vergeet hij dat ze beiden oud zijn, maar als hij haar ziet weet hij het weer.’

Cusk zet hoog in door in de eerste zin de vraag te stellen: ‘Wat is kunst?’, waarmee ze meteen verwijst naar haar idool Tolstoj, wiens verhaal De Kreutzersonate ook nog aan bod zal komen. Met haar scherpe blik en soms venijnige pen is ze niet altijd even aardig voor haar personages, zodat je soms bijna medelijden met ze zou krijgen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de meningen over Cusk verdeeld zijn, zowel in Engeland als in Nederland, vooral na haar autobiografische relaas over het moederschap. In de eerste Engelse recensies over The Bradshaw Variations is het al niet anders: de ene criticus vindt dat de verteltrant het zicht op het verhaal belemmert en noemt haar pretentieus, de andere prijst haar stijl en verliest zich in haar mooie zinnen.

Hilary Mantel, winnares van de Man Booker Prize 2009, behoort tot de laatsten en schreef in The Guardian: ‘her interiors are as if Virgina Woolf had flitted through; she has an eye, and an ear, for tyrants and manipulators.’ In een interessant interview, eveneens in The Guardian, weet Lynn Barber iets duidelijker te maken waar die boosheid van Cusk vandaan komt.

Vertaalproblemen
Net als bij de vorige boeken die ik van Cusk heb gedaan, zitten de vertaalproblemen vooral in de stijl. In dit geval gebruikt ze nu eens werkwoordloze staccatozinnen, dan weer, vooral in de beschouwende gedeelten, lange, ingewikkelde zinnen. (Ook in dat opzicht maakt ze het de lezer niet altijd gemakkelijk.) Ze hanteert die twee stijlen overigens behendig en efficiënt: de korte zinnen stuwen het verhaal voort, terwijl de lange zinnen tot langzaam lezen en nadenken stemmen.

Natuurlijk klinken er ook lichtere noten: een geheel in dialoog geschreven ‘variatie’ tussen broer Howard en diens echtgenote Claudia (een gemankeerde schilderes), en de intellectualistische Thomas, die amper in staat is een gesprekje te voeren met Olga, de Poolse huurster. Zelfs in het huishouden zit muziek: wanneer Thomas, Tonie en Olga gedrieën hun schoonmaakwoede uitleven, vormt dat een concert van geluiden. Verder is er in het verhaal een niet onbelangrijke rol weggelegd voor een tamelijk neurotisch hondje, waar het niet goed mee afloopt.

Dit is het derde boek van Sarah Hall dat in het Nederlands verschijnt. Haar eerste roman die in Nederland verscheen, was De Michelangelo van Coney Island (in 2005, vertaald door Liesbeth Teixeira de Mattos), een rijke, gelaagde roman over een tatoeagekunstenaar. In 2008 volgde De vrouwen van Carhullan (door mij vertaald), een grimmige feministische toekomstfantasie.

En nu is er dus Portret van een dode man. Het is Halls meest complexe roman tot nu toe, waarin ze blijk geeft van een indrukwekkend compositietalent. Het boek heeft niet minder dan vier hoofdpersonen en een groot aantal bijfiguren, die voor een deel een rol spelen in elkaars verhalen. Het boek doet in die zin enigszins denken aan beroemde ensemblefilms zoals Magnolia van Paul Thomas Anderson en Short Cuts van Robert Altman. Qua detaillering en verwevenheid van de verhaallijnen heeft Hall in ieder geval een formidabele prestatie geleverd, al was het alleen maar omdat haar vier verhalen samen zowat een halve eeuw omspannen (ieder personage leeft in zijn eigen tijd, maar er is wel overlap).

De vier stemmen
De vier hoofdpersonages zijn een Italiaanse schilder die aan het eind van zijn veelbewogen leven is gekomen, een blind meisje dat is opgegroeid in hetzelfde dorpje als de schilder, een Noord-Engelse landschapsschilder die ooit brieven schreef aan de Italiaan, en de dochter van de Engelse schilder, die in Londen een expositie organiseert gewijd aan twintigste-eeuwse Europese meesters… onder wie de Italiaan. In alle verhalen speelt de dood op verschillende manieren een belangrijke rol.

Het meest intens is het verhaal van de dochter die de expositie organiseert: zij worstelt met de recente dood van haar tweelingbroer en verliest zich in een roekeloze buitenechtelijke verhouding. Het bijzondere van deze verhaallijn is bovendien dat hij geheel in de jij-vorm is geschreven, passend bij de onzekerheid van de jonge vrouw over haar identiteit nu de intieme band die haar met haar broer verbond zo plotseling is weggevallen.

De vertaling
Alle vier de hoofdpersonen hebben een eigen stem, en die stemmen zijn in afwisselende, korte hoofdstukjes te horen. Hieronder twee korte fragmenten uit het boek. Dit is een passage over de jonge vrouw wier tweelingbroer is omgekomen:

Je hebt geprobeerd je groot te houden omwille van je ouders. Omwille van je onvrijwillige adem, je hart dat tegen je zin maar door blijft bonzen. In alle praktische opzichten, en naar buiten toe, functioneer je normaal. Je staat ’s morgens op, wast je, loopt naar de galerie en doet je werk. Je ligt niet in je eigen uitwerpselen, je brult op straat niet tegen vreemden. Je accepteert alles. Je hebt zelfs een boek over rouwverwerking gekocht. Vorige week stond je ineens op de afdeling zelfhulpboeken van Waterstone’s en trok je een bleekroze boek van de plank. En voor je het wist haalde de verkoopster het ding langs de kassa, pakte ze je pasje aan en vroeg je het bedrag te controleren en je pincode in te toetsen. Misschien dacht je dat dat boek de sleutel tot je herstel was. Dat het je stap-voor-stap-aanwijzingen zou geven om te rouwen, in een stijl die subtiel genoeg was om jouw specifieke verdriet precies te beschrijven. Je hebt er niet veel aan gehad. Wat erin stond, klonk onecht. Het sloeg nergens op. De woorden trokken voor je ogen langs, maar beschreven je situatie niet. Dus heb je het weggedaan – naar de Oxfam-winkel bij het park gebracht. Wat had je verwacht? Dat je de dood kon bestuderen, alsof het een zwangerschaps- of timmercursus was? Dat je alleen maar het hoofdstuk ‘Dood van een tweelingbroer’ hoefde op te slaan en aantekeningen in de marge hoefde te maken? Dat je er echt mee geholpen zou zijn?

En, het andere uiterste qua stijlregister, een passage uit het dagboek van de oude Italiaanse schilder:

Aan het begin van elke dag is er alleen de wind, die al voordat het licht wordt vanuit het noorden vraagt of hij mag binnenkomen. Het is een hortende, prikkelbare wind, bezig zich op te maken om het continent achter zich te laten. Op sommige ochtenden begeleid ik de wind tot aan de weg boven het dorp. Dat helpt me mijn stijfheid kwijt te raken. Ik heb ischias in mijn benen en mijn ademhaling gaat tegenwoordig nogal moeilijk. Ik kan eigenlijk niet meer dan een beetje kuieren. Het land daar beneden schijnt me vaak een oceaan toe – de heuvel deint door getijden van bladeren, graan, lavendel. Hij bereikt de bergen aan de horizon nooit, maar we kunnen toch blijven hopen. De hitte komt nadat de wind over de bakstenen is gestreken. Dan bloeit er vuur op van de dakpannen van het dorp. De vlammen van de zon doen de blaadjes van de bloemen in de tuinen terugwijken. Het is alsof de aarde ’s nachts gloeiende sintels heeft afgescheiden. Als ik knielde, mijn handen om mijn lippen vouwde en blies, zou de dag misschien te vroeg beginnen.

Het vertalen was een bijzondere, tegelijkertijd aangrijpende en blij stemmende ervaring, en het handhaven van de vier verschillende stemmen een voortdurende uitdaging.

In veel recensies wordt The Hidden van Tobias Hill vergeleken met The Secret History van Donna Tartt, maar Hill is beslist meer dan de zoveelste Tartt-epigoon. Zijn roman staat stevig op eigen benen.

Hills hoofdpersoon is Ben Mercer, een jonge archeoloog uit Oxford. Hij is pas vijfentwintig, maar hij heeft al een huwelijk achter de rug en is vader van een dochtertje. Nog voordat de officiële scheiding erdoor was, is zijn vrouw met een van hun voormalige docenten gaan samenwonen, waardoor Ben zijn dochtertje nog maar af en toe kan zien. Hij is ontdaan, voelt zich vernederd en besluit een paar maanden verlof te nemen en naar Griekenland te gaan, in de hoop dat hij daar de rust vindt om verder te werken aan zijn proefschrift over het oude Sparta.

Hij gaat in een buitenwijk van Athene in een restaurant werken. Daar wandelt tot Bens stomme verbazing op een dag zijn voormalige studiegenoot Eberhard Sauer binnen. Eberhard blijkt betrokken te zijn bij een opgraving bij Sparta, waaraan Ben dolgraag zou willen meedoen, maar Eberhard zegt dat dat niet kan en wil verder nauwelijks iets over het werk loslaten. Geprikkeld door Eberhards geheimzinnigdoenerij reist Ben hem achterna en weet hij uiteindelijk toch door te dringen tot het gezelschap dat het archeologische werk doet. Hun afwisselend onverschillig-afstandelijke en dan weer agressieve opstelling intrigeert hem hevig, en hij probeert hun geheimen te ontraadselen. Ondertussen wordt hij gekweld door herinneringen aan zijn vrouw en dochter.

De vertaling
De vertaling bood een interessante uitdaging, aangezien het boek bestaat uit een afwisseling van archeologische en historische verhandelingen over het oude Griekenland (in de vorm van aantekeningen voor Bens proefschrift in wording) en hoofdstukken over Bens wederwaardigheden in het moderne Griekenland en bij de opgraving. Dat waren totaal verschillende registers, die uiteraard met de bijpassende toon in het Nederlands dienden te worden weergegeven. Ook moest het een en ander worden uitgezocht over de spelling van namen uit de oudheid; de vertaling is daarop nagekeken door een deskundige op dat gebied.

We geven twee voorbeelden. Eerst een fragment uit de aantekeningen voor Bens proefschrift:

Het geschreven woord is onzelfzuchtig. Het geeft zijn geheimen bereidwillig prijs en spreekt gelijkelijk tot vriend en vijand. Om die reden vertrouwden de Spartanen er maar weinig aan toe. Ze waren een terughoudend volk. Ze schreven weinig onverbloemd op, en zelfs van dat weinige is maar een klein deel overgeleverd. De Spartaanse geschriften die in onze tijd nog bekend zijn – Alcmans opgewekte meisjeskoren, Lysanders snoevende inscripties – zijn niet zozeer de ontbrekende stukjes van de puzzel als wel de enige bekende stukjes van een puzzel waarvan het grootste deel ontbreekt, zodat het wezen van de puzzel – het wezen van Sparta – zelf een raadsel is geworden.

En hier is een fragment uit de eigenlijke verhaalhandeling:

‘Je moet een beetje uitkijken met wie je omgaat.’
     ‘Hoezo, wat is er dan mis met ze?’
     ‘Dat hangt ervan af aan wie je het vraagt.’
     ‘En hij vroeg het niet aan jou,’ zei Natsuko, maar Jason overstemde haar en begon nadrukkelijk en ritmisch te declameren:
     ‘“Oud zijt gij, Paai Giorgios,” sprak een knaap bijdehand, “en uw baard wordt al helemaal wit. U deed mee aan een oorlog, maar aan welke kant? ’k Vraag me af of u daar niet mee zit?”’
     ‘Wat bedoel je daarmee?’
     ‘Niets,’ zei Eleschen kortaf. ‘Jason doet gewoon idioot, zoals gewoonlijk. Als je hem negeert, houdt hij vanzelf wel op.’ [...]
     ‘Zo oud is hij trouwens niet,’ zei hij koppig in de stilte.
     ‘O nee?’
     ‘Op geen stukken na. Kom op zeg, hij is hoogstens vijftig. Hij was toen nog niet eens geboren.’

Geserreerd
De stijl van het boek is geserreerd en direct, de informatiedichtheid is hoog. Af en toe last Hill als een cineast freeze frames in waarin bepaalde betekenisvolle situaties tot in alle details worden uitgelicht. Lees wat er op een gegeven moment misgaat in de keuken van het restaurant in de buitenwijk:

Hij stond naar de inhoud van de beslagkom te kijken. Een flintertje bloed steeg naar de oppervlakte. Eerst was het maar een barstje in het geel, protserig als een lavalamp. Vervolgens werd het een blaasje dat openbrak en zich verspreidde. Meer bloed dan hij voor mogelijk had gehouden.
     Hij hoorde dat Nikos een kreet slaakte en terugdeinsde. In het kielzog van het bloed steeg nu ook de foetus op. Hij was groot, bijna rijp om geboren te worden, de huid al bedekt met bobbelige, natte veertjes. Hij was door de garde tot een prop rafelig vlees geslagen, alle symmetrie was eruit gebeukt. Het was een ding geworden zonder lijf, zonder kop, zonder onderscheidende kenmerken, protoplasmisch. Getransfigureerd

De plot van het verhaal drijft de arme Ben meedogenloos steeds meer in het nauw. Hij raakt steeds verder van zijn goede voornemens en zichzelf vervreemd, concentreert zich steeds verbetener op de groep en haar geheimen en begeeft zich op voor hem onbekend en gevaarlijk terrein. De parallellen tussen de archeologen en de wrede Spartaanse soldaten van weleer zijn huiveringwekkend. In zijn naïeve wens erbij te horen en voor vol te worden aangezien wordt Ben genadeloos gebruikt en uitgebuit, waarbij de archeologengroep geen middel schuwt. Aan het eind blijft de lezer even ontredderd achter als Ben zelf.

De zo vaak misbruikte term ‘literaire thriller’ is in dit geval nu eens zonder voorbehoud van toepassing.

De eerste 43 pagina’s van het boek zijn te lezen op de site van Ailantus. Klik hier.

Frans Bauer vertelde in een interview dat hij als klein jochie zelf een plaatje had opgenomen en toen het goed en wel was geperst voor de radio ging zitten wachten tot het gedraaid zou worden. Zo voel ik me nu ook ongeveer, nu mijn vertaling uit is van een boek dat ik al een hele poos heel erg goed vind, al lang voordat ik wist dat ik het ooit te vertalen zou krijgen. Nu is het moment daar waarop ook andere mensen in Nederland het kunnen ontdekken en ervan kunnen genieten. En ik zit net zo gespannen als Frans Bauer indertijd, te wachten op een teken dat het boek ook in Nederland zijn publiek heeft gevonden en dat het de lezer aanspreekt.

Klap
De Italiaan is het verhaal van een gewone, hardwerkende Zweed (boer, buschauffeur en automonteur tegelijk), die vanwege zijn donkere uiterlijk de Italiaan wordt genoemd. Hij is een opgewekt en hulpvaardig mens, tevreden met zijn leven. Totdat hij ernstig ziek wordt, en dan schudt niet alleen de grond onder zijn eigen voeten, maar vooral ook onder die van zijn oudste zoon, die een speciale band heeft met zijn vader en doodsbang is dat hij hem zal moeten verliezen.

Uit de beschrijving van Sven Olov Karlsson komt duidelijk naar voren wat de ziekte van de vader voor zijn hele gezin betekent. Als lezer voel je je heel erg betrokken bij dat gezin, bijna alsof je er zelf deel van uitmaakt, en zit je in spanning of het wel goed komt met de Italiaan. Elke klap die het gezin treft, komt ook bij de lezer hard aan. Het lezen van dit boek is een emotionele ervaring, terwijl het boek (gelukkig) totaal niet sentimenteel is, maar zelfs humoristisch. Ik hoop op heel veel lezers die deze ervaring ook zullen opdoen en meeleven met de Italiaan en zijn gezin.

De opkomst en ondergang van een liefdesrelatie, beschreven in de vorm van een veilingcatalogus: dat is Belangrijke voorwerpen… et cetera. Weinig mensen zullen zich er een voorstelling van kunnen maken. En dat is maar al te begrijpelijk, want Belangrijke voorwerpen… is een boek dat enig is in zijn soort.

Belangrijke voorwerpen… is de beschrijving van 1332 kavels met voorwerpen die ooit hebben toebehoord aan (de fictieve) Lenore Doolan, culinair redacteur bij The New York Times, en Harold Morris, veelgevraagd reclamefotograaf. Het betreft cadeaus die ze elkaar hebben gegeven, kleren die ze droegen, boeken die ze al dan niet samen lazen, cd’s, prullaria, theaterprogramma’s, menukaarten, foto’s, brieven en uitdraaien van e-mails die ze elkaar stuurden wanneer Harold weer eens voor een klus naar een verre uithoek van de wereld was gevlogen. Kortom: alle kostuums en rekwisieten uit het drama van hun liefdesleven.

Want een drama is het. In de beschrijving van al die voorwerpen tekent zich langzaam het verhaal af van de liefde tussen Lenore en Harold: hoe ze elkaar hebben leren kennen, hoe hun relatie zich verhevigde, waar en wanneer zich de eerste barstjes vertoonden en hoe hun verhouding langzaam maar onafwendbaar op de klippen liep, met als schrijnend resultaat de ‘uitverkoop’ van alles wat aan hun liefde herinnert, en dat nog wel op 14 februari 2009, Valentijnsdag, bij veilinghuis Strachan & Quinn.

Brad Pitt
Hoe je Belangrijke voorwerpen… ook aan iemand probeert te beschrijven, overtuigen doet zo’n beschrijving nooit, heb ik als vertaler van het boek helaas ondervonden. (Of misschien schort er iets aan mijn redenaarstalent.) Overtuigen doet alleen het boek zelf. Je moet het in handen hebben, erin bladeren en lezen om te begrijpen wat het is, hoe ingenieus het in elkaar steekt en er, ten slotte, voor te vallen. Zien is geloven. Maar wie eenmaal gelooft, krijgt al snel last van zendingsdrang en daarmee een aandeel in het olievlekeffect waarmee de bekendheid en de populariteit zich tot nu toe hebben verbreid. Met als gevolg dat de rechten voor de verfilming van het boek (met, naar verluidt, Brad Pitt en Natalie Portman in de hoofdrollen) inmiddels zijn verkocht.

Unieke vertaalervaring
Werken aan Belangrijke voorwerpen… is even uniek als het boek zelf. Het is soms alsof je dagen achtereen aan een inventaris zit te werken. Een groot deel van de tekst bestaat immers uit feitelijke, gortdroge beschrijvingen en opsommingen van voorwerpen, bijvoorbeeld:

LOT 1147
Een verzameling grijze dameskleding
Twee jersey T-shirts zonder merkjes. Een grijze broek met smalle pijpen, met op het merkje ‘Sixes’, maat 40. Een grijs T-shirt met lange mouwen, met op het merkje ‘Rick Owens’. Een grijs, zijden topje, met op het merkje ‘Balenciaga’, maat 38. En een donkergrijs T-shirt met lange mouwen, met op het merkje ‘Rick Owens’, maat 40.
$10-30

En dan heb ik het nog niet eens over de beschrijving van achttien verschillende soorten beha’s, achttien T-shirts, zes peper-en-zoutstellen, veertig fotografieboeken, de complete inhoud van twee toilettassen (‘een lippenstift van Chanel, met opschrift “Sweet Nature”; een camoufleerstift “Neutral Fair” van Clinique; een tube Rose-dagcrème van Dr. Hauschka; een tube vochtinbrengende crème “Kiss My Face”; een lippenstift van Dr. Hauschka’), om maar wat te noemen. Het betekent allemaal dat je als vertaler veel zitvlees moet hebben, alles moet opzoeken (ook Nederlandse citaten van al vertaalde boeken, bijvoorbeeld van Françoise Sagan, Robert Lowell en Graham Greene) en regelmatig iets moet navragen bij deskundigen. In een boek met een culinair recensente als personage gaat het natuurlijk veel over eten, en daarom riep ik de hulp in van gerespecteerd kookboekenvertaalster Henja Schneider.

Yummie!
Gelukkig is niet alles aan het boek even prozaïsch. De faxberichtjes, briefjes met aantekeningen en kattebelletjes zijn soms hartverscheurend. Neem bijvoorbeeld een briefje bij een cadeautje van Harold voor Lenore: ‘Botermop, Je klonk zo ziekjes aan de telefoon dat ik je thee stuur voor je keel en een feloranje sjaal voor om je nek. En ook nog iets kleins van Agent Provocateur… x.’ Ook valt er heel wat te (glim)lachen en kent het boek een paar echte vertaaluitdagingen. Zo heeft Lenore een column in The New York Times over het bakken van taart, koek en allerlei andere zoete lekkernijen. Bijna elk van die columns heeft een woordspelige titel, zoals ‘Genoese, If You Please’, ‘Cake for Tea Break’s Sake’, ‘Throw Me a Crumb’ (over taart met zanddeeg), ‘A Frown Turned Upside Down’ (tarte tatin van ananas) en ‘All About Stout’ (Guinness-taart). In vertaling werden dat: ‘Génoise, doe me verbazen’, ‘Thee en ’t ander’, ‘Zand eronder’, ‘Van zuur naar zoet in een handomdraai’ en ‘Zoet plezier met donker bier’. Een boek om trek van te krijgen! En nu maar wachten wat Portman Pitt gaat voorzetten.

Met een achternaam als Vonnegut ligt de eerste vraag voor de hand: nog familie van? Ja, Norbert is familie van. Norb is ook een insider op Wall Street die met dit boek debuteert als thrillerschrijver. Hij hanteert eenzelfde satirische stijl als zijn beroemde naamgenoot en weet aan de hand van een moordonderzoek op oneerbiedig komische wijze de beerput van Wall Street te lichten. Anders gezegd, Vonnegut heet ons welkom in het financiële gesticht dat Wall Street heet.

Naast de thrillerplot rondom de bizarre moord op Charlie Kelemen, een weldoener die in het zeeaquarium van Boston aan flarden wordt gescheurd door haaien, word je als lezer ondergedompeld in het leven van diens beste vriend: Grove O’Rourke, een topproducer op Wall Street. Grove, het hoofdpersonage, werkt zich steeds dieper in de nesten zodra hij op zoek gaat naar wie verantwoordelijk is voor de dood van zijn beste vriend.

Vertaalperikelen
Het vertaalproces pakte hectisch uit, aangezien het voorlopig manuscript waaruit ik vertaalde in het allerlaatste stadium voor driekwart (!) bleek te zijn herschreven. Nadat ik de moed uit mijn schoenen had geraapt, begon ik dus weer van voren af aan. Al moet gezegd dat de thrillerplot er beter op was geworden, maar het is een van de redenen waarom het boek bijna een jaar later verscheen dan gepland. De oorspronkelijke Nederlandse titel Snel geld was in de tussentijd gebruikt door A.W. Bruna voor een thriller van Jens Lapidus, dus heet Norbs debuut nu Goud geld om verwarring te voorkomen.

Als je geen financiële jongen bent, vormt een thriller vol Wall Street-termen een uitdaging, maar het toeval wilde dat tijdens het vertalen de wereldwijde kredietcrisis uitbrak. Wanneer ik beurstermen uitgelegd wilde krijgen, hoefde ik alleen de televisie aan te zetten, waar experts over elkaar heen buitelden om de meest obscure financiële constructies uiteen te zetten. Ook de terminologielijsten van banken als ABN AMRO bleken handig voor een sneller begrip van bepaalde termen. Zo heb ik tijdens het vertalen zitten worstelen met allerlei ondoorzichtige beleggingstechnieken die als couleur locale langskomen, want je wilt als vertaler toch eerst weten hoe zoiets in elkaar steekt voordat je je eraan waagt het in begrijpelijk Nederlands te gieten.

Humoristische stijl
Het plezier van de vertaling zat vooral in Vonneguts zeer beeldende, humorvolle stijl en de scherpe, levendige dialogen. Personages hebben niet zomaar een dik hoofd, maar ‘een vleesgeworden klokkentoren waaruit zelfspot galmt’, spreken alsof ze hun stembanden hebben ‘achtergelaten in een borrelglas’, en de beurshandelaren die elke ochtend vergaderen op het toilet roepen vanaf porseleinen zetels ‘dat iedereen de pot op kan’.

Een mooi voorbeeld van hoe een vertaling meerwaarde kan bieden ten opzichte van het origineel, en van de vertaaltechniek om iets wat eerder onvermijdelijk verloren is gegaan later te compenseren, is de vertaling van ‘style drift’ met ‘schoenmaker blijf bij je leest’. Voor mij een waar bingo-moment, want laat de hedgefondsmanager wiens stijl ‘drift’ nu uitgerekend de zoon zijn van een schoenlapper.

De meeste mensen denken bij Albert Einstein onmiddelijk aan de foto’s van een beminnelijke man met piekend wit haar, maar het is lang onbekend gebleven dat de beroemde natuurkundige ook erg onaangename kanten had. Schrijver en historicus Philip Sington besloot zich in de persoon Einstein te verdiepen toen zijn broer een documentaire over hem maakte. Sington bofte dat er net rond die tijd nieuwe feiten over Einsteins privéleven naar buiten kwamen die na de dood van de wetenschapper tientallen jaren waren verzwegen.

Brieven
Het idee voor het Einsteinmeisje ontstond toen Sington brieven onder ogen kreeg van Einstein en zijn eerste vrouw, de Servische wiskundige Mileva Marić. Die brieven onthulden een geheim dat ze ondanks hun scheiding uit alle macht voor de wereld verborgen wilden houden. In zijn roman wilde Sington iets van die schaduw over Einsteins leven laten zien, maar het was ook zijn bedoeling om iets van Einsteins baanbrekende werk tot uiting te laten komen.

Geheugenverlies
Het boek begint een paar maanden voordat Hitler aan de macht komt. In een Berlijnse kliniek heeft psychiater Martin Kirsch het voortdurend aan de stok met zijn superieuren. Kirsch, een voormalig legerchirurg die na een oorlogstrauma noodgedwongen van werkterrein is veranderd, kan zich niet vinden in de behandelmethodes van zijn collega’s en heeft kritiek op hun classificatiesysteem voor psychische afwijkingen.

Hij komt weer in conflict met zijn collega’s als hij zich ontfermt over een jonge vrouw die in de bossen bij Berlijn is gevonden. De vrouw, die door de pers ‘het Einsteinmeisje’ wordt genoemd omdat ze alleen maar een strooibiljet over een lezing van Albert Einstein bij zich heeft, blijkt aan geheugenverlies te lijden. Als Kirsch ontdekt dat ze persoonlijke brieven van Albert Einsteins eerste vrouw in haar bezit heeft, denkt hij te weten wat de link tussen haar en Einstein is. Hij is vastbesloten haar identiteit te achterhalen en is zelfs bereid zijn carrière ervoor op het spel te zetten.

Terwijl de politieke sfeer in Duitsland steeds grimmiger wordt, reist Kirsch van een Servisch boerendorpje en Einsteins buitenhuis in Caputh naar een psychiatrische inrichting in Zürich, waar Einsteins jongste zoon, Eduard, een boek schrijft dat zijn vaders reputatie bedreigt. Ondertussen trekt Kirsch’ kritiek op zijn vakgenoten de aandacht van arts, antropoloog en nazi-aanhanger Eugen Fischer, die om eugenetische redenen zeer geïnteresseerd is in een beter classificatiesysteem voor psychische afwijkingen. Hij zoekt Kirsch op en doet hem een voorstel dat de psychiater bijna niet kan weigeren.

Onthullend
Een onthullend portret van Einstein, een sfeerbeschrijving van de aanloop naar het Derde Rijk, een thriller, een kijkje op de psychiatrie van tachtig jaar geleden, een liefdesgeschiedenis – dit boek is het allemaal. De mengeling van waargebeurde en verzonnen elementen zet de lezer regelmatig op het verkeerde been, maar op de allerlaatste bladzijde, als alle verhaallijnen bij elkaar komen, wordt pas duidelijk hoeveel lagen deze roman eigenlijk heeft. Tijdens het vertalen heb ik erg genoten van de mooie historische setting en Singtons oog voor detail. De korte passages over Einsteins kwantumtheorie waren niet altijd even eenvoudig, maar gelukkig was collega-boekvertaler en wiskundige Marianne Kalsbeek zo aardig om die stukjes kritisch met een rode pen na te lopen.

Geïnteresseerden kunnen een boektrailer bekijken op de website van Philip Sington.

Het boek van Max Berg is een roman van 600 bladzijden uit het zogenaamde cross-overgenre, wat wil zeggen dat het zowel jongeren als volwassenen zal aanspreken. Toen een collega ons vroeg of we belangstelling hadden om dit boek te vertalen, keken we direct op internet voor informatie over boek en schrijver. Daar werden we niet meteen veel wijzer van: uitgevers plegen hun boeken vaak met slogans aan te prijzen, maar voor een pil van deze omvang is elke slogan per definitie ontoereikend. En de schrijver, de Noor Aleksander Melli, was voor ons een onbekende: hij was Italiaan van oorsprong en had nog maar een paar boeken geschreven. Uit de Noorse boekrecensies maakten we op dat we aan een soort combinatie van Lord of the Flies en Big Brother moesten denken: twintig kinderen die vijftig dagen lang op een eiland worden afgezonderd onder het toeziend oog van duizend camera’s. Al iets concreter, maar ook nog niet voldoende om een echt goed beeld van het boek te hebben. Wel was duidelijk dat het boek geprezen werd door de critici en dat het bovendien bekroond was met de Noorse Riksmålpris, voor het rijke en verzorgde taalgebruik. We namen contact op met de uitgever met de mededeling dat we dit boek graag zouden willen vertalen. Tenslotte hadden we wel voor hetere vuren gestaan, dachten we.

Realityshow
Toen we het boek opgestuurd hadden gekregen, konden we het zelf gaan lezen. We beseften direct dat het een uitdaging was: woordspelletjes, raps en fantasietaal om maar wat te noemen. Zoals gebruikelijk maakten we voor we begonnen duidelijke werkafspraken: we zetten een paar data voor overleg en uitwisseling op papier, bespraken van tevoren wat we zouden doen bij bekende struikelblokken als iedere/elke, iets/wat/een beetje en had gevonden/gevonden had, en bepaalden met welke frequentie we de terminologielijstjes zouden uitwisselen. Dat soort dingen is zo langzamerhand pure routine.

Maar het vertalen zelf is nooit routine, dat bleek al op de allereerste bladzijde. Centraal in het boek staat een Big Brotherachtige realityshow voor kinderen. De naam van die show, Barneregjeringen, wordt op de eerste bladzijde aangekondigd. Op dat moment is het Max, de hoofdpersoon, nog niet duidelijk dat het om een realityshow gaat. Hij vraagt zich af wat het woord betekent en bedenkt allerlei woorden die ook met een b beginnen, zoals boezemvriend, bullshit, zijn eigen achternaam Berg, de wijk Bislet waar hij woont, Brutus, de naam van zijn kat en namen als George Bush en Tony Blair, bestaande personen die verderop in het boek regelmatig terugkomen. En daar zaten we dus meteen al met een probleem. Want het Noorse woord mag dan wel met een b beginnen, de Nederlandse vertaling ervan (‘De Kinderregering’) niet. Dan sta je voor een dilemma: ga je voor een zo letterlijk mogelijke vertaling of kies je ervoor de b als beginletter te handhaven, waarmee je de letterlijke betekenis van het woord moet loslaten?

Struikelblokken
Het wikken en wegen viel ten slotte uit in het voordeel van de letter b. De naam van de show werd Baluba Experiment (het woord ‘Baluba’ speelt verderop in het boek een bijzondere rol). Achteraf waren we daar erg blij mee, want de letter b kwam voortdurend terug in het verhaal, er werd zelfs een ‘b-groet’ gebracht, waarbij de kinderen hun vingers in de vorm van een (kleine) letter b plooiden, een motief dat ook op de omslag van het boek prijkt. De k-groet zou een stuk lastiger zijn geweest!

Toen die hobbel genomen was, bleken er nog veel meer struikelblokken te zijn. Bij eerste lezing waren ons de lange ritmische en rijmende raps al opgevallen, net als de slogans en de fantasietaal van een van de hoofdpersonen, maar die bleken lang niet het enige probleem. Het is eigenlijk merkwaardig dat de echte problemen niet bij eerste lezing boven water komen en pas optreden als je daadwerkelijk aan het vertalen bent. Misschien is er in je hoofd wel een soort schakelaar die wisselt tussen ‘lezen’ en ‘vertalen’, en moet je eerst het boek als geheel tot je genomen hebben voor de knop om kan. De frequentie waarmee we de lijstjes met probleemgevallen uitwisselden nam gestaag toe, en een mailtje in de trant van: ‘Ik weet dat we voor woord x oplossing y hadden bedacht, maar dat moet toch anders. Kijk maar op blz…’ werd een constante. Gelukkig konden we met de schrijver mailen. Voor bepaalde woorden en met name de fantasietaal was dat wel een uitkomst. Die fantasietaal bestond overigens uit een beetje Latijn, een beetje Noors, wat Azteeks en hier en daar een Maldivisch woordje, maar voor een deel ook uit onzin.

Waarheid erger dan fictie
Een halfjaar hadden we voor de vertaling gekregen. Dat was geen overbodige luxe; we hebben die tijd er echt voor nodig gehad. Op een gegeven moment was de vertaling klaar en konden we afstand nemen van de tekst. Eigenlijk ga je dan pas over de inhoud nadenken, over het fenomeen van de steeds verder oprukkende camera’s in onze maatschappij en over de gevolgen die dat heeft voor je manier van denken. Over de toenemende camerageilheid in alle sectoren van de samenleving en de oppervlakkigheid die dat tot gevolg heeft. De thematiek is beangstigend actueel. Zoiets gebeurt natuurlijk nooit in het echt, dachten we nog, maar uit een bericht in de Elsevier maakten we tot onze schrik op dat het in het echt nog veel erger kan zijn. We lazen dat er in Engeland beroering was ontstaan over de televisieshow Boys and Girls Alone van de Britse zender Channel 4. Twee weken lang werden kinderen met een verschillende achtergrond achtergelaten in vakantiehuisjes met slechts de camera als toezichthouder. Dat liep volstrekt uit de hand: zonder supervisie en regels werden de kinderen al snel oncontroleerbaar. Huilbuien, vechtpartijen en pesterijen waren aan de orde van de dag. Daarbij vergeleken was de gekte die in Het boek van Max Berg toeslaat nog mild te noemen.

Het boek van Max Berg is een roman die tot nadenken stemt en is niet alleen geschikt voor jongeren, maar ook voor volwassenen. Vanwege het bijzondere taalgebruik en de vele woordgrapjes was het een uitdaging om eraan te werken. We zijn blij dat we in de gelegenheid zijn gesteld om zo’n bijzonder boek te vertalen.