Katherine Scholes is geboren in Tanzania en heeft daar tot haar tiende gewoond. Haar vader was arts en missionaris, haar moeder kunstenares. Het gezin trok geregeld naar afgelegen delen van het land, waar haar vader dan vanuit een veldhospitaal werkte. Van die jeugdherinneringen heeft ze gebruikgemaakt voor de roman Kind van de leeuwin.

Kind van de leeuwin is een boek over de relatie tussen moeders en dochters, maar ook over de relatie tussen mens en leeuw. Niet voor niets heeft ze het opgedragen aan George Adamson, de ‘Father of Lions’, die in Kenia een reservaat had opgericht waar hij en zijn vrouw verweesde en gewonde leeuwen verzorgden tot die naar de wildernis konden terugkeren.

Angel
Als de zevenjarige Angel door een gruwelijke samenloop van omstandigheden in de woestijnachtige wildernis van Tanzania haar moeder verliest, moet ze terugvallen op wat ze in haar korte leven van de leden van de inheemse stammen heeft geleerd om te kunnen overleven. Bijvoorbeeld als er een leeuwin met welpen op haar afkomt als ze bij haar dode moeder zit en wanhopig probeert de aasgieren op een afstand te houden.

Kilometers verderop komt de Australische Emma Lindberg aan bij een afgelegen researchcentrum, waar haar moeder jaren geleden heeft gewerkt. Daar ontmoet Emma Daniel Oldeani, een toegewijd researcher die in het haveloze gebouw met de ouderwetse apparatuur verbeten blijft proberen een vaccin te ontwikkelen tegen het dodelijke olambovirus.

Als Emma en Daniel horen dat er in de woestijn een meisje wordt vermist, gaan ze haar onmiddellijk zoeken. Tijdens die zoektocht krijgt Emma steeds meer inzicht in het leven van haar moeder, die vijfentwintig jaar geleden is overleden aan het virus waar Daniel nog steeds onderzoek naar doet.

George
Midden in de jungle is een leeuwenkamp, opgericht door de Engelsman George Lawrence, die ervoor zorgt dat welpen die hun moeder hebben verloren, beschermd kunnen opgroeien tot ze oud genoeg zijn om naar de wildernis terug te gaan. Een van die welpen is Moyo.

De leeuwin Moyo is in zekere zin de hoofdpersoon van deze roman. Op het moment dat ze Angel vindt, is ze met haar twee jonge welpen door de woestijn op weg naar het leeuwenkamp waar ze is opgegroeid, omdat de rest van haar troep door jagers is uitgemoord. Ze neemt Angel onder haar hoede en tezamen zetten ze de lange tocht naar het kamp voort.

De vertaling
Tijdens het vertalen van deze roman werd ik danig afgeleid door het fascinerende verhaal van George Adamson en zijn leeuwen. Ik moet de film Born Free die op zijn werk is gebaseerd, gemist hebben, want dit was mijn eerste kennismaking met de man en zijn werk. Hoe meer ik erover las, hoe meer ik me kon inleven in de wereld van Moyo en Angel.

Ook de informatie over de dodelijke virussen, in het bijzonder het ebolavirus, dat model moet hebben gestaan voor het olambovirus in het boek, was onthutsend en fascinerend tegelijk.

Tot slot was het erg fijn dat er online woordenboeken Swahili-Engels bestaan, waarin ik probleemloos de vertaling vond van woorden als kitenge (doek, lap stof), boma (veekraal), wazungu (blanken) en nog veel meer.

Het is op dit moment misschien moeilijk voor te stellen, maar er bestaan ook bloedhete zomers. Zomers waarin de hitte maar niet afneemt, waarin het dag en nacht warm blijft, gras en planten verdorren, de aarde uitdroogt, je van hogerhand opdracht krijgt om zuinig te doen met water en het lijkt alsof er nooit meer een druppel regen zal vallen. Zo’n zomer was het in 1976, in Nederland maar ook in Engeland, en in die zomer speelt het verhaal van Het bewijs van liefde zich af.

Op een afgelegen schapenboerderij in het Lake District klopt een vreemde aan, Spencer Little, een wiskundige die op de fiets uit Cambridge is gekomen en die voor de duur van de zomer om werk vraagt, niet voor loon maar in ruil voor kost en inwoning.

Een besloten plattelandsgemeenschap met strikte normen en nauwelijks oog voor de buitenwereld, krijgt te maken met een stille, teruggetrokken buitenstaander en, later, een groep hippies. Daartegenover de wiskundige, die hoopt een vernederende ervaring te ontvluchten en de vereiste concentratie voor zijn wiskunde te hervinden, maar in aanraking komt met mensen en opvattingen die hem tot dan toe vreemd waren, of die juist beangstigend sterk lijken op wat hij wilde ontlopen.

En al die tijd straalt de warmte van de bladzijden.

Inspiratie
In mijn stukje over Catherine Halls eerste boek, Herinneringen aan Grace, schreef ik dat in verschillende recensies had gestaan ‘Daphne Du Maurier meets Sarah Waters’. Een Engelse recensent van The Proof of Love merkt op dat hij op dit boek een sticker met dezelfde tekst aantrof, maar, zegt hij: ‘Dat klopt helemaal niet. Ik werd eerder herinnerd aan stukken van D.H. Lawrence en Thomas Hardy, maar die namen zijn vandaag de dag zeker niet sexy genoeg voor op een boekomslag?’

Sexy of niet, de auteur heeft zich inderdaad door hen laten inspireren. Daar moest ik bij het vertalen wel even in komen, want het betekende dat Hall lange zinnen gebruikt, die ook in het Nederlands goed leesbaar moesten blijven en niet in stukjes gehakt mochten worden.

Een andere inspiratiebron, niet voor de stijl maar voor de namen, bleek Lewis Carroll. Toen ik eenmaal doorkreeg dat het kleine meisje Alice die naam niet zomaar droeg, leverde dat een leuke speurtocht op.

Hulpbronnen
Het is al vele malen gezegd, en voor mij was het nog nooit zo sterk opgegaan als bij dit boek: een vertaler is nergens zonder deskundigen op wie hij een beroep kan doen. Hier kwamen twee werelden samen, met als gevolg dat ik achtergrondinformatie nodig had over wiskunde (dank je wel, Marianne), muziek (dank je wel, Mariella) en schapen (dank je wel, Elly). Ik zeg met opzet ‘achtergrondinformatie’, omdat ik de kennis die ik kreeg soms letterlijk overnam, maar er binnen de context van het verhaal ook wel mijn eigen draai aan moest geven.

Botsing tussen culturen
Ik vond het zelf een bijzonder geslaagde combinatie: de door Hardy en Lawrence geïnspireerde stijl voor een verhaal dat zich afspeelt in de jaren zeventig, verleden tijd maar wel door velen van ons zelf meegemaakt (en nog levendig in ons geheugen). De drang naar vrijheid die voor veel anderen juist een bedreiging vormde. Wat de aanblik van beschilderde busjes vol hippies in een besloten gemeenschap teweegbrengt: ‘Christus nog aan toe, het is 1976 en het lijkt net of wij hier in de jaren vijftig zijn blijven steken. We zien er anders uit dan de rest van de wereld, we praten anders dan de rest. We denken niet eens net als zij. Dat zie je toch zelf, je werkt toch voor Hartley. Je weet dat ik gelijk heb. Mensen als die hippies komen hiernaartoe omdat ze ergens naar op zoek zijn. Ze hebben er de mond van vol hoe verdomd geweldig het is om in contact te komen met de natuur, om vrij te zijn. Nou, probeer maar ‘s hoe het is om hier geboren te zijn. Om niet weg te kunnen.’

Dit alles dus in die oudere stijl en de symboliek die erin doorklinkt, met overkoepelend dat veelzeggende weer: de aanhoudende, alles lam leggende warmte, tot vlak voor de finale het onweer losbarst en de regen met bakken uit de hemel komt.

Toen we dit boek voor het eerst opensloegen, werden we meteen gegrepen door het begin. Twee oudere Australische rechters hebben de hele dag met kunstvliegen op forellen gevist, zitten nu op het terras van het enige hotel in de wijde omtrek en zien een bovenmaatse forel over de brug schuifelen. Ze begrijpen dat daar een kind in moet zitten. En dat klopt: het is het jongetje dat de hoofdrol zal spelen in het grote kerstspel van de dorpsschool. De brug waar hij overheen loopt, overspant de grote, kolkende rivier die door het dorp stroomt en waarin forellen zwemmen die als eitjes uit Engeland zijn geïmporteerd. Het jongetje in de bordkartonnen forel is hun koning. Misschien wordt het dorp de nieuwe hoofdstad van Australië, daar zijn de autoriteiten nog niet helemaal uit. We schrijven 1906.

Olympische Spelen
Meteen na het idyllische eerste hoofdstuk worden we abrupt naar een veel recenter verleden geslingerd. Sydney is in rep en roer door de naderende Olympiade. Twee werknemers van het Olympisch Comité zijn op zoek naar een bejaarde man of vrouw die op de dag van de openingsceremonie van de Olympiade van het jaar 2000 honderd jaar wordt en dus bij die gelegenheid een eeuw Australische geschiedenis kan vertegenwoordigen. Ze vinden een kandidaat, maar die verkeert in kritieke toestand.

Verslaafd
Het beeld verspringt naar een drugsverslaafd meisje van zesentwintig, moeder van een baby die al snel na de geboorte is gestorven. Ze is op de vlucht voor haar psychotische, eveneens verslaafde ex-vriend, die haar zwanger heeft gemaakt, mishandeld en aan andere mannen verhuurd, en haar nu achtervolgt omdat hij nog steeds in de waan verkeert dat ze uiteindelijk samen gelukkig zullen worden. Hij zal geen middel schuwen om haar terug te krijgen.

Vanaf dat ogenblik komen we in een achtbaan terecht. De bejaarde kandidaat wordt in allerijl per helikopter naar een bewaakt verpleeghuis overgebracht. Het verslaafde meisje blijkt zijn achternicht te zijn. De ex-vriend die jacht op haar maakt, begeeft zich in rampzalige criminele toestanden. De drugsdealer die een verbindende rol tussen de personages speelt, stijgt in een totaal andere, onverwachte rol boven zichzelf uit. Een mislukte radiojournalist die een nachtprogramma presenteert, krijgt last van zijn geweten, met alle gevolgen van dien.

Uitdaging
Voor ons vertalers was deze tekst een prachtige uitdaging. Honderd jaar Australische geschiedenis! Door de vele flashbacks moesten we slalommen tussen twee fins-de siècle: dat van de negentiende en dat van de twintigste eeuw. Enerzijds het idioom van de dorpsbewoners, boeren en natuuronderzoekers anno 1900, anderzijds het taalgebruik van een grote stad in 2000 met zijn verslaafden, reclamejongens, hulpverleners, uitgerangeerde radioverslaggevers en arbeiders. We hopen dat we daarin zijn geslaagd.

Een paar voorbeelden, een uit het begin:

De rechters werden overmand door medelijden met de verhitte, hijgende vis.
‘Kunnen we je ergens mee van dienst zijn?’ informeerde Thorpe, die zijn whisky inmiddels op had.
Door een kieuw klonk een klein, gedempt stemmetje: ‘Nee, dank u, meneer.’
‘Weet je het zeker?’ vroeg Carrington met een gebaar naar een blauw karafje op hun tafel. ‘Een slokje water misschien?’
‘Nee, dank u,’ zei het jongetje, ‘ik moet verder.’
‘Zoals je wilt,’ zei Carrington.
Daarop schuifelde de forel, vaderlijk nagekeken door de beide rechters, verder naar de Imperial Hall, te midden van de krankzinnige, voorbijsnellende maalstroom van planten, vissen, paarden en ouders en het stof onder het doorbuigende snoer met de glazen lampjes. Voor de ingang van de zaal werd Wilfred Lampe geduwd en aangepord, er werd aan zijn schubben gerammeld, kinderen riepen: ‘Forel! Forel! Forel!’ en hij draaide zich aldoor om en om, maar door die dikke fluwelen lippen heen waren de mensen moeilijk te herkennen. In het gele licht konden de rechters nét het bord lezen dat aan de muur van de zaal gespijkerd zat: DE SCHOOL VAN DALGETY PRESENTEERT DE FORELLENOPERA. SLECHTS ÉÉN VOORSTELLING. EEN ONVERGETELIJKE AVOND.

En een uit een later hoofdstuk:

Ze was nu meer dan twee maanden voor hem op de vlucht. Sinds de dag dat ze het plattelandsstadje in de Australische Alpen was ontvlucht met zijn auto, het geld en de mooie ballonnetjes heroïne die ze voor hem had verstopt. Waren het wel Alpen geweest? Lag er sneeuw? Of was het as? Ze herinnerde zich dat er iets — ijs of as — uit de lucht was gevallen, en blauw langs de rand van iemands lippen, een meer, de hese stemmen van schapen, een begraafplaats en de ogen, oren, monden en haren van engelen die onder de aarde zaten. Daarna de vlucht over de snelweg, haar hoofd en de cabine van de auto en de duisternis buiten gevuld met verglijdende lichtkringen, eerst speldgroot, dan zo groot als munten, borden, tunnels, heel snel groeiend en omlijst door regenbogen — achter haar in de achteruitkijkspiegel, op haar af komend uit het donker, boven, binnen en buiten de auto die ervan schudde, en zij worstelend met het stuur, met handen die zelfs nog trilden als haar knokkels helemaal wit waren.
Terwijl de ontbijtcocaïne wegebde in de stille badkamer, hoorde ze een vogel telkens opnieuw dezelfde noot zingen, en ze bleef naar de cilindersloten staren terwijl het water uit haar pony drupte.

Prehistorie
Twee jaar geleden kreeg ik het boek The Crossing Places van Elly Griffiths ter vertaling aangeboden, dat in het Nederlands de titel Dodencirkel heeft gekregen. Het is een detectiveverhaal zonder klassieke detective, een boek waarin de prehistorie en de mystiek van de Noorse sagen een grote rol spelen, een verhaal over een forensisch archeologe wier hulp wordt ingeroepen om een skelet te onderzoeken dat weleens van een meisje kon zijn dat het jaar daarvoor spoorloos was verdwenen. Een boek waarin een druïde de beste vriend is van de onwaarschijnlijke heldin van het verhaal, en een norse, nuchtere politierechercheur zich tegenover dit alles geplaatst ziet.

Het zou het eerste boek worden van de Ruth Galloway-serie. Ruth is forensisch archeologe, docent aan de universiteit van North Norfolk, een alleenstaande, kinderloze bijna-veertiger, die met haar twee katten in een afgelegen huisje aan de rand van de Saltmarsh woont, waar ze zomer en winter geniet van het natuurschoon van het uitgestrekte moeras. Als ze tegen wil en dank wordt betrokken bij een onderzoek naar vermiste meisjes, blijkt ze onvermoede speurderstalenten te bezitten. Haar tegenpool is Harry Nelson, de plaatselijke inspecteur van politie, het klassieke donkere, zwijgzame type, een man die een hekel aan Norfolk heeft en veel liever in Blackpool was blijven wonen. Deze vader en echtgenoot raakt door de ontknoping van het mysterie zo van streek dat hij op een stormachtige avond troost zoekt bij Ruth, die de aantrekkingskracht die hij op haar heeft onmogelijk kan weerstaan.

De Romeinen
Op Dodencirkel volgde Offersteen, waarin de natuur van Norfolk, die in het eerste boek zo’n prominente plaats had gekregen, slechts de achtergrond vormt van een al even spannend mysterie rond oude botten — ditmaal uit het Romeinse tijdperk — en een veel recenter kinderskelet, waaraan de schedel ontbreekt. Alhoewel Ruth probeert niet te nauw bij het onderzoek betrokken te raken, vooral omdat ze last heeft van ochtendziekte en nog helemaal niet aan Nelson wil vertellen dat ze zwanger is, zijn er mensen die blijkbaar denken dat zij te veel weet, want ze wordt voortdurend op subtiele manieren bedreigd.

De Tweede Wereldoorlog
En nu is het derde boek in de serie verschenen, Springvloed, waarin nieuwe elementen van de natuur van Norfolk aan bod komen. Niet de winderige vlakten en verraderlijke moerassen van de Saltmarsh staan centraal, maar de langzaam afbrokkelende klippen en de daarop liggende dorpen waarvan de huizen in zee dreigen te storten, de afgelegen en schier onbereikbare strandjes aan de voet van die klippen, en de geheimen die daar door een springvloed worden ontbloot. Als Ruth na een storm wordt opgetrommeld om een zestal skeletten te bekijken die aan de voet van een klip zijn gevonden, is haar meteen duidelijk dat het niet gaat om beenderen uit de oudheid, maar uit een veel recenter tijdperk: de Tweede Wereldoorlog. De vraag is: van wie zijn die skeletten? Van Engelsen of misschien van Duitse soldaten?

Dat Ruth inmiddels is bevallen van de dochter van Harry, dat een lid van het Europees Parlement hardnekkig blijft wonen in een van de huizen die op het punt staan van een klip in zee te storten, dat zijn vrijgevochten dochter door het verhaal vlindert, dat bejaarde mannen plotseling op verdachte wijze voorgoed inslapen, en dat een oude vriendin van Ruth uit de tijd dat ze in Bosnië meehielp massagraven bloot te leggen opeens komt logeren, maakt het verhaal heerlijk ingewikkeld en houdt de lezer tot het einde in spanning.

De Ruth Galloway-serie
Elly Griffiths vertelde onlangs in een interview dat ze ideeën heeft voor nog minstens vier boeken in deze serie. De forensische archeologie biedt stof genoeg en de relatie tussen Ruth en Harry zal vast net zoveel complicaties kennen als de moordmysteries.

Wanneer iemand dr. dr. drs. litt. voor zijn naam heeft staan en de drie regels eronder nodig heeft voor het omschrijven van zijn functies, dan weet je dat je met een briljante geest te maken hebt. Of met een oplichter. In het geval van de neuroloog Émile Vorta geldt dat laatste en dat blijkt wel uit het internetadres dat vier regels onder zijn naam staat: writeaprisoner.com.

Émile Vorta is een verteller zoals Droogstoppel in Max Havelaar. Hij is onbetrouwbaar en machtig, maar hij is vooral nodig om het verhaal aan te zwengelen. Als hoofd van een neurologische kliniek in Montreal is hij dan ook degene die de hoofdpersonen bijeen brengt van The Memory Artists, de tweede briljante roman van Jeffrey Moore.

Kleurrijk
Die personages zijn stuk voor stuk even kleurrijk als de ondeugdelijke dokter. Noel Burun is om Louis Paul Boon maar eens te citeren ‘geniaal, maar met te korte beentjes.’ Hij heeft een absoluut geheugen en – om het vriendelijk te zeggen – een sterk associatieve geest. In de praktijk blijkt dat een schier onoverkomelijke handicap: bij alles wat er gebeurt, bij alles wat hij hoort of ziet, gaan bij Noel Burun alle registers open. Noemt iemand het woord ‘amarant’, dan verdrinkt Noel in een associatieve stroom die via Aesopus en Don Quichot naar Pinokkio en Duizend-en-een-nacht voert – allemaal vindplaatsen van dat ene woord in de onuitputtelijke bibliotheek in zijn hoofd.

Noel lijkt als twee druppels water op zijn beste vriend Norval Xavier Blaquiere. Maar waar Noel afgetobd en door het leven geslagen lijkt, is Norval een en al levenslust, succes en aanzien. Norval is acteur, schrijver, academicus, womanizer, stijlicoon en drugsgebruiker. Norval is Noels evenbeeld en tegelijk zijn tegenvoeter, want waar Noel zichzelf wil overwinnen om een heldendaad te verrichten, tracht Norval zich juist te verliezen in elke denkbare roes.

Het kwartet vrienden wordt gecompleteerd met JJ Yelle, een kinderlijke nerd die zijn eigen ‘rookwaren’ verbouwt, en Samira Darwish, een oosterse schone die lijdt aan een extreem kort geheugen.

De geheugenkunstenaars is een wonder van vertelkunst, stijlmiddelen, eruditie en humor. Het is een omgevallen boeken- en platenkast, gecombineerd met slapstick, tragiek en levenswijsheid. Als via malle voorvallen, dagboeken, medische verslagen en nieuwsberichten uiteindelijk alle draden gesponnen zijn en alle personages geïntroduceerd, voert Noel zijn vrienden mee in een queeste om zijn moeder te genezen van Alzheimer. Al hun gekte en alle neurologische en niet-neurologische middelen die ze kunnen vinden en bedenken zetten ze in om deze Stella haar geheugen terug te bezorgen.

Intellectuele splinterbom
De geheugenkunstenaars is een zeldzaam complexe postmoderne roman. Enerzijds een sprookje, anderzijds een intellectuele splinterbom. Toen ik het boek zes, zeven jaar geleden vertaalde was de Canadese schrijver – zo niet de hele Canadese literatuur – mij onbekend. Mijn eigen moeder gleed in die tijd weg in de duistere poel die Alzheimer heet – en met haar mijn jeugd, mijn bron van herkomst. Het vertalen van Jeffrey Moores roman vergde al mijn kennis en vaardigheden. Het was een hell of a job om te doen. Die totale aanspraak op al mijn faculteiten heeft me geïnspireerd, maar het geschenk dat dit boek wat mij betreft in zich draagt is de vooralsnog valse hoop dat Alzheimer bestreden kan worden.

‘Beter dan Hersenschimmen’, concludeerde Ilja Leonard Pfeijffer. ‘Boek van het jaar,’ vond David Mitchell.

De derde roman van Jeffrey Moore heeft twee sterk verschillende hoofdpersonen. De eerste heet Nile Nightingale; hij is veertig, beschouwt zijn leven als mislukt en is voor zichzelf en de schimmen uit zijn verleden vanuit de VS naar een onherbergzaam deel van Québec gevlucht. Hij is onder andere postzegelverzamelaar, talenwonder en afgekickt van zo ongeveer alles waar een mens aan verslaafd kan zijn. De tweede hoofdpersoon is een veertienjarig meisje, Céleste Jonquères. Zij is een radicale natuur- en dierenbeschermster die levensgevaarlijk is toegetakeld door een stel gewelddadige, gewetenloze jagers en handelaars in dierlijke producten.

Stom toevallig vindt Nile de bewusteloze Céleste en hij weet op het nippertje haar leven te redden. Vanaf dat moment ontstaat er ondanks aanvankelijke wederzijdse tegenzin een onwaarschijnlijke vriendschap tussen deze twee buitenbeentjes, die samen een bloedstollende strijd aanbinden met hun nietsontziende tegenstanders. Door de vele beschrijvingen van dierenleed, wreedheid en hemeltergende domheid is het verhaal soms bijna ondraaglijk, maar tegelijk is het boek een onverbiddelijke pageturner. De vaak komische conversaties tussen Nile en Céleste, die beiden zeer intelligent en talig zijn, zorgen voor een lichtere toets en maakten het vertalen tot een feest.

De vertaling
Het boek bevatte nogal wat vertaaluitdagingen. Allereerst door de vele verschillende stemmen. De twee hoofdpersonen hebben natuurlijk elk hun geheel eigen wereld en vocabulaire, en voor de ruige, grofgebekte jagers, een permanent stonede makelaar en een mogelijk demente klussenman die zich vrij geloofwaardig als Welshman weet voor te doen, maar dat niet is – om er maar eens drie te noemen – moesten we telkens weer andere registers opentrekken.

Een ander obstakel vormden de liedjes en gedichten. De citaten uit ‘Good King Wenceslas’ die voorafgaan aan de drie delen van het boek hebben we uiteindelijk in het Engels laten staan, ervan uitgaande dat veel Nederlandse lezers wel bekend zullen zijn met dat kerstlied (en zo niet, dan kunnen ze het aan de hand van de citaten zonder moeite googelen). Hetzelfde geldt voor een paar overbekende songteksten. Een aantal gedichten hebben we wel vertaald, onder meer een onzinvers van Lewis Carroll en een berijmd grafschrift voor een diep betreurde kat.

Van somersault naar koprol
Een heel aparte uitdaging vormden de vele woordgrappen en woordspelingen. Helaas was niet voor alles een Nederlands equivalent te vinden, en daarom hebben we weleens een beetje gesmokkeld en een nieuw spitsvondigheidje toegevoegd ter compensatie van een onvertaalbare kwinkslag in de brontekst.

Zo discussiëren Nile en Céleste op zeker moment over het woord somersault. In het Engels hebben ze het dan over de etymologie – uit het Middelfrans sombresault, van Latijn supra, ‘boven’, en saltus, ‘sprong’. Daarna refereert Nile aan het grapje dat een somersault zo heet ‘because it starts with a spring and ends with a fall’ (het begin van het woord wordt namelijk uitgesproken als summer).

Na veel peinzen hebben we hen in de vertaling laten praten over het woord ‘koprol’. Céleste merkt op dat het woord haar altijd doet denken aan coprolalie, maar dat dat niet zo vreemd is omdat je bij een koprol toch al bijna met je hoofd in je kont zit. Waarna als grapje volgt: wat is een koprol? Dat is de enige rol die Ronald Reagan niet kon verpesten. Volgens ons is het goed voorstelbaar dat hun gesprek zo zou zijn verlopen als ze Nederlands hadden gesproken.

Het is een mooie voorjaarsdag, dus ga ik op de fiets naar de Spuistraat, waar bij de Wereldbibliotheek een stapeltje presentexemplaren van Het land van de angst op mij wacht. Mijn hart houdt zich nog stil. Ik laad de boeken in mijn speciaal voor de gelegenheid van mijn vrouw geleende fietstas en als ik weer op de fiets stap, begint er iets te broeien. Voorlopig alleen dat ik niet als een gek moet gaan fietsen, alle verkeersregels aan mijn laars lappend, wat toch normaal is in Amsterdam, maar heel voorzichtig. Ik vervoer een schat, mij mag niets overkomen. Eindelijk thuisgekomen open ik met zinderend gemoed en bevende handen het eerste exemplaar om zwart op wit te lezen dat ik de vertaler ben. Drieënhalf jaar geleden dacht ik literatuur te gaan vertalen, een opleiding Vertalersvakschool en een jaar werken later ligt hier de eerste vrucht, mede dankzij het fantastische mentoraat van Mariolein Sabarte. Ik hoop dat er nog vele zullen volgen.

Angsten
Iets over de roman. Voor het gemak neem ik hier even de tekst van de voorflap over. ‘Het land van de angst is een roman over een actueel thema: hoe mensen steeds meer geleid worden door hun angsten, hoe ze zich daarvan willen bevrijden en hoe dat alleen maar leidt tot nog meer beklemmende gevoelens. Carlos is bang dat zijn zoon zal worden ontvoerd, dat zijn vrouw zal worden verkracht. Hij is bang voor straatbendes en voor hangjongeren. Hij is bang voor alles wat zijn comfortabele leven bedreigt. En al weet hij dat zijn angsten hem worden aangepraat door de televisie, de kranten en de bladen, toch wordt zijn dagelijkse leven er steeds meer door bepaald.’

Claustrofobisch
Mijn eigen lezing gaat iets verder: de auteur wil aan de kaak stellen dat belangrijke actoren, en niet in de laatste plaats de overheid, angstgevoelens oproepen en exploiteren om daarmee de samenleving naar hun hand te zetten. Om dat te bereiken wisselt Rosa de hoofdstukken van het verhaal af met bespiegelingen van de hoofdfiguur over alle angsten die het menselijk gedrag (i.c. zijn gedrag) bepalen of tenminste beïnvloeden.

Na zijn eerdere, met lof overladen roman El vano ayer, wat ik zou vertalen met ‘Het vergeefse verleden’, werd Het land van de angst in Spanje wat minder enthousiast ontvangen. Mijn persklaarmaker noemde het ‘een claustrofobisch boek’.

Het land van de angst door Isaac Rosa, oorspronkelijke titel El païs del miedo, vertaald door Peter Gelauff en verschenen bij de Wereldbibliotheek

Aminata Diallo, dochter van een vroedvrouw en een edelsmid, is elf wanneer ze op het pad buiten Bayo wordt ontvoerd door slavenhandelaren. Drie maanden lang loopt ze in een gestaag groeiende keten van gevangengenomen negers naar de kust om daar gebrandmerkt te worden en verscheept naar de Amerikaanse koloniën. De verschrikkingen van het slavenschip, de slavenmarkt van Charles Town en de daaropvolgende jaren van slavernij – eerst op een indigoplantage, dan in het huishouden van de joodse indigo-inspecteur Solomon Lindo, die het woord ‘slaaf’ bij voorkeur mijdt en zijn slaven in plaats daarvan ‘bedienden’ noemt – beleeft de lezer door haar ogen in een relaas dat onvermijdelijk doet denken aan The Known World van Edward P. Jones (in 2005 bij Querido verschenen als De bekende wereld, vertaald door Marian Lameris).

‘En dat, begreep ik, betekende het om slaaf te zijn: je verleden deed er niet toe, in het heden was je onzichtbaar en je had geen zeggenschap over je toekomst.’

Abolitionisten
Wanneer Aminata Lindo op zijn zakenreis naar New York vergezelt, weet ze te ontsnappen. Het feit dat ze heeft leren lezen en schrijven en zich het vak van vroedvrouw heeft eigengemaakt, is haar redding: tijdens de Amerikaanse Revolutie helpt ze de liefjes van Britse officieren bij hun bevallingen, en ze wordt ingehuurd als klerk wanneer de Britten hun zoveelste belofte aan de negerbevolking lijken te houden. Iedere vrije neger die minstens een jaar achter Britse linies heeft gewerkt, krijgt een overtocht aangeboden naar de vrije kolonie Nova Scotia, en hectaren eigen land. En al die negers moeten worden geregistreerd in The Book of Negroes. Haar vastbeslotenheid om terug te keren naar haar geboortedorp houdt haar op de been en zal haar uiteindelijk van Nova Scotia naar Freetown voeren en vandaar naar de abolitionisten in Londen.

Drinking Gourd
Het boek leverde schoolvoorbeelden van vertaalproblemen: nog in Afrika kijkt Aminata op naar de sterren, waar ze de Drinking Gourd ziet glinsteren, bij ons beter bekend als het steelpannetje of de Grote Beer. Nog afgezien van het feit dat beren in Afrika nooit vrij voorhanden zijn geweest en dat steelpannetjes dat in die tijd evenmin waren, dragen die twee woorden, Drinking Gourd, een culturele lading mee die eenvoudigweg niet kan of mag worden wegvertaald: zie http://www.followthedrinkinggourd.org/. En wat doe je met het Gullah, de negertaal in het Diepe Zuiden, die expliciet aan bod komt? De vraag hoe je master vertaalt, is in vergelijking daarmee gemakkelijk. Maar het meest voor de hand liggende probleem heb ik nog niet genoemd, namelijk: welke woorden gebruik je om de leden van de zwarte bevolking aan te duiden: neger, zwarte man of vrouw, zwarten?

De oplossing voor de Drinking Gourd is niet moeders mooiste, maar levert wel een aardige anekdote op. Als vertaler doorloop je alle stadia: via vluchtroute langs kalebas naar pollepel, en van Afrikaanse sterrenbeeldbenamingen en steelpan naar de Beer. En bij een visioen van Winnie de Poeh die zijn poot in een honingpot met een curieuze steel steekt, houdt het op. Verslagen schrijf je: ‘[…] de Waterkruik met zijn glinsterende handvat, de Drinking Gourd, zoals ik later zou leren.’ Een noodoplossing. Het kán: Aminata kijkt namelijk als oude dame terug op haar leven en vertelt dit hele verhaal. Ook de redacteur piekert erover. Ze hakt de knoop door, en wanneer je dagen nadien, de Dag Dat Het Boek Bij De Drukker Ligt, samen het glas heft op de voltooiing van het project, vertelt ze haar oplossing…: ‘steelpan met zijn glinsterende handvat, de Drinking Gourd, zoals…’ enzovoort. Haar reactievermogen en daadkracht zijn echter subliem: ze graait haar mobieltje uit haar tas, toetst fluks en feilloos een telefoonnummer in en draait de zaak terug naar ‘waterkruik’.

Raciale spanning
Het voert te ver om uit te leggen wat ik met het Gullah heb gedaan; laat ik volstaan met te zeggen dat het een plaats heeft gekregen. De directe rede tussen slaven onderling heb ik gewoon Nederlands gehouden, met hier en daar kleurwoorden: honey chile, Massa. En omdat ik het slavenengels in de vertaling grotendeels verloren moest geven, heb ik daarnaast het ‘Master’ van de brontekst opgesplitst: Master voor de verteller en voor de blanken, en Massa voor de slaven in de directe rede met hun eigenaren. Het boy dat in de brontekst vanzelfsprekend met enige regelmaat terugkomt, heb ik in de vertaling welgeteld drie keer laten staan: alle drie de keren bij een moment van hoogopgelopen raciale spanning.

En raciale spanning was onderdeel van het vertaalproces: in de brontekst refereerde Aminata slechts één keer aan zichzelf met het tegenwoordig politiek correcte black woman en 25 keer aan andere… mensen-met-een-diep-donkere-huidskleur met black of blacks. Doorgaans, ik meen 458 keer, gebruikte ze echter negro, een woord dat de gemoederen in de VS zodanig op tilt doet slaan dat de titel van de Amerikaanse uitgave niet The Book of Negroes is, zoals het historische document waarop de roman is gebaseerd, maar Someone Knows My Name. Maar goed, wie uit de precieze telling opmaakt dat het Nederlands een punt van discussie heeft gevormd, heeft gelijk. Wat is beledigender als niets neutraal is: ‘neger’ of ‘zwarte’? Het Middelnederlands woordenboek gaf aan dat in de achttiende eeuw ‘neger’ wel degelijk nog een neutrale term was, reden voor mij om het door Lawrence Hill gekozen negro ook simpelweg met ‘neger’ te vertalen.

‘When I was little, my dad used to tell me, “Will, you can pick your friends, and you can pick your nose, but you can’t pick your friend’s nose.”’

Niet letterlijk te vertalen, die eerste zin. De Nederlandse taal kent niet één woord dat zowel ‘kiezen’ als ‘pulken’ betekent. ‘Pulken’ is zo specifiek dat je er sowieso niet veel mee kunt. Onder het verder lezen zat ik alvast te peinzen wat ik ermee aan moest. Misschien iets in de richting van je vrienden kiezen en in je kiezen pulken, maar toen kwam ik op bladzijde 21, waar de vriend, die zijn liefdesverdriet in de alcohol heeft verzopen, laveloos op de grond ligt en dreigt te stikken in zijn eigen snot, zodat Will letterlijk geen andere keus heeft dan… juist ja.
(Wat werd het uiteindelijk? Zie het filmpje op YouTube.)

Nog nooit heb ik tijdens de eerste lezing van een boek dat ik zou gaan vertalen zo vaak gedacht: wat moet ik dáár nou mee? Dat is onvertaalbaar, en omdat erop door wordt gegaan kan ik er ook niet iets anders van maken. En dan heb ik het nog niet eens over het soort dingen dat zo onopvallend in de tekst verwerkt zit dat je er pas over struikelt als je echt aan de vertaling bezig bent.

Vijf jaar hebben ze over het schrijven van Will Grayson, Will Grayson gedaan, John Green en David Levithan, en dat heeft een geweldig boek opgeleverd. En ook een dat van spitsvondigheden aan elkaar hangt.

Het verhaal
Het uitgangspunt was twee jongens die allebei Will Grayson heten, die elkaar niet kennen en die elkaar halverwege toevallig ergens tegenkomen. De ene Will is een jongen die zijn best doet zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan door twee simpele regels te volgen: 1) afstand houden en 2) je mond houden. Daarbij wordt hij enigszins gehinderd door zijn vriendschap met Tiny Cooper, ‘niet de gayste mens ter wereld, en ook niet de grootste, maar volgens mij zou hij wel eens de grootste mens ter wereld kunnen zijn die echt ontzettend gay is, en ook de gayste mens ter wereld die echt ontzettend groot is.’ De andere will grayson (hij schrijft zijn naam consequent zonder hoofdletters) lijdt aan een chronische depressie. Het enige lichtpuntje is zijn online-vriendschap met ene Isaac. Beide auteurs hebben een Will voor hun rekening genomen en beide Wills hebben een geheel eigen stem. Dat het toch één verhaal wordt, komt mede door de centrale rol die Tiny Cooper in het geheel speelt.

Ontdekken wie je bent en hoe je jezelf kunt zijn, daar gaat het over, en over vriendschap. ‘… hoeveel er van een beste vriend afhangt. Als je ’s ochtends wakker wordt zwaai je je benen over de rand van je bed op de vloer en gaat overeind staan. Je schuift niet naar de rand van je bed om te kijken of de vloer er nog wel is. De vloer is er altijd. Tot hij er niet meer is.’

Enkele vertaalproblemen
Rode draad door het boek is de musical die Tiny Cooper schrijft over zijn eigen leven. Dat hield in dat ik ook een aantal musicalliedjes moest vertalen, en dan geen liedjes met een strak ritme en rijmschema, die je weliswaar in een keurslijf dwingen maar die ook duidelijkheid scheppen: loopt het goed, klopt het rijm? Ik had te maken met willekeurige aantallen lettergrepen en rijm waar het maar kon. Ik heb mijn best gedaan het origineel daarin zo goed mogelijk te volgen. Daardoor moest ik inhoudelijk soms behoorlijke vrijheid nemen, maar zoals ik al eerder heb ondervonden: als je begint met vrijheid nemen kom je vaak uiteindelijk toch weer dicht bij het origineel uit. Alsof je via een omweg beter op je bestemming kunt komen dan wanneer je recht op je doel af gaat.

Omdat Tiny’s musical autobiografisch is, speelt ook zijn vriend Will Grayson er een rol in. Natuurlijk is dat in ernstige tegenspraak met de regels van afstand houden en je mond houden, zodat Will Tiny dringend verzoekt het personage, Gil Wrayson, in elk geval een minder herkenbare naam te geven. Maar dat gaat niet: ‘His name has to be Wrayson. Say it slow. Ray-sin. Rays-in. It’s a double meaning – Gil Wrayson is undergoing a transformation. And he has to let the rays of sunlight in – those rays of sunlight coming in the forms of Tiny’s songs – in order to become his true self – no longer a plum, but a sun-soaked raisin. Don’t you see?’ Mijn probleem was hier dat ik een Engels klinkende naam, Engelse klanken, moest verbinden met een uitleg in Nederlandse woorden.

Dan de ‘Acknowledgments’, waarin de auteur zijn familie, redacteur, vrienden en vaak nog vele anderen bedankt voor hun steun en deskundigheid. Veel vertalers hebben een hekel aan dat dankwoord, omdat er meestal opmerkingen en toespelingen in staan waarvan je geen idee hebt waarnaar ze verwijzen (zie ook het blogartikel van An de Greef over dit onderwerp). Mijn auteurs maakten het mij ook lastig, maar bij hen zat het venijn in het woord zelf, acknowledgments. Zij gebruikten dat namelijk niet alleen als ‘dankbetuiging’, maar ook als ‘erkenning’ in de zin van bekentenis. Elke zin begon met ‘we acknowledge’, zoals ‘We acknowledge that one of us cheated on the SATs, but he didn’t mean to.’ Ik moest voor ‘we acknowledge’ iets vinden dat in beide betekenissen te gebruiken was. Gelukkig bood de opbouw van het boek uitkomst: het eindigt met de opvoering van de musical, en waar wordt een geslaagde voorstelling mee afgerond? Met een toegift. ‘Wij geven toe’ bleek voor alle opmerkingen op de laatste bladzijde bruikbaar.

De nasmaak
Tijdens de eerste vertaalronde van dit boek heb ik heel wat keren met de handen in het haar gezeten, zo’n lastige klus vond ik het. Maar na de eerste ronde komt altijd de tweede. De ruwe vertaling staat er, een aantal moeilijkheden is (voorlopig of definitief) opgelost, tijdens de tweede ronde bedenk je weer wat oplossingen en je maakt een lijstje van wat er nog over is. Weer een paar ronden verder merk je opeens dat er een min-of-meer-klare vertaling voor je ligt. Er valt natuurlijk nog het nodige aan te sleutelen en te polijsten, maar de schijnbaar onoplosbare problemen zijn opgelost, ook nu weer. En wat was al dat gepuzzel en geprobeer eigenlijk heerlijk…

Je moet als boekvertaler altijd maar afwachten welke opdrachten je krijgt. Hoe langer je voor een bepaalde uitgeverij werkt, hoe beter jij en je contactpersoon op de redactie elkaar leren kennen, en meestal is de keuze van de opdrachten dan wel raak, maar je kunt aan de cover van een boek niet altijd zien wat erin zit. Een enkele keer kom je voor verrassingen te staan. Soms een onaangename verrassing, als het boek veel slechter geschreven blijkt te zijn dan jij en de redactie hadden verwacht, slechter dan de buitenlandse recensies doen geloven, en dan zit er gewoon niets anders op dan er het beste van te maken.

Puntje van de stoel
Aan de andere kant kun je het soms ook heel erg goed treffen. Dan krijg je een boek waar je doodgewoon van zit te genieten. De inhoud, de stijl, de opbouw, alles is goed. Beter dan goed. Zo’n boek is Onder de huid van Lucie Whitehouse.

Het verhaal is klassiek: een moderne, capabele, jonge vrouw raakt in de ban van een knappe man, die uiteindelijk niet blijkt te zijn wat ze had gedacht. Ze probeert zich aan de relatie te onttrekken en als de man weigert haar te laten gaan, zoekt ze tijdelijk haar toevlucht op het Isle of Wight. Kort na haar aankomst ontmoet ze daar een andere jonge vrouw, maar enkele dagen later hoort ze dat die vrouw is verdronken doordat haar zeilboot is omgeslagen. Lucie Whitehouse heeft de levens van deze twee vrouwen centraal gesteld in een beklemmende psychologische thriller die de lezer op het puntje van zijn stoel houdt.