In de reacties onder het artikel komt een opmerking voor die hen stak: Veel gerenommeerde vertalers zijn ooit begonnen met damesromannetjes; een uitstekende vingeroefening. Ze vinden dat hier denigrerend over damesromannetjes wordt gesproken. Dat is zeker de bedoeling niet geweest.

In den beginne
Iedere boekvertaler moet met een eerste boek beginnen. Gewapend met veel kennis van de brontaal moet hij dat boek overbrengen naar de doeltaal, in ons geval het Nederlands. Ook die taal moet hij perfect beheersen. Waarschijnlijk heeft hij er een jarenlange studie op zitten. Bovendien is het vertalen van boeken zijn lust en zijn leven.

Waarom blijft hij dan niet hangen bij deze boekjes? Hij heeft een groot en dankbaar lezerspubliek, dat zelfs regelmatig websites als chasingdreams bezoekt en van gedachten wisselt op het forum. Wat wil je nog meer? Welke vertaler wil niet dat het resultaat van zijn noeste werk wordt gelezen? Het antwoord is heel simpel en laag-bij-de-gronds: het draait om de centen.

Centenkwestie
De boekvertaler die voor een uitgeverij van damesromannetjes werkt, krijgt heel, heel weinig betaald per woord. Ongeveer de helft van wat de boekvertaler krijgt bij een uitgeverij die thrillers, chicklit en alle andere genres uitgeeft. En de boekvertalers die voor die niet-literaire uitgevers werken, krijgen weer minder dan hun collega’s bij literaire uitgevers. Kort gezegd: de boekvertaler die damesromannetjes vertaalt, verdient per maand nog minder dan de vakkenvuller in de supermarkt. Royalty’s kan hij wel vergeten, daar doen deze uitgeverijen niet aan. Op presentexemplaren zijn deze uitgeverijen ook extreem zuinig, de vertaler krijgt er eentje, soms twee, en kan niet fijn uitdelen onder zijn kennissenkring. Ook het boekje waaruit is vertaald moet de vertaler terugsturen naar de uitgeverij. In de meeste gevallen zijn er ook geen leuke extraatjes, want deze boeken worden vaak niet aangekocht door bibliotheken, dus naar leengeld kan deze boekvertaler fluiten.

Extra werk
Daarbij komt nog dat deze boekjes lastig te vertalen zijn. Vaak staan in het origineel fouten die de vertaler moet herstellen, zoals een jurk die eerst groen is en dan ineens blauw. Verder moet de tekst voor de Nederlandse uitgave op een bepaalde lengte uitkomen, ongeacht of de oorspronkelijke tekst langer of korter is. Dat betekent dat de vertaler al naar gelang breedsprakig of juist beknopt moet zijn, en voortdurend moet bijhouden hoeveel woorden of tekens met spatie zijn tekst al telt. Voordat een vertaler bij een dergelijke uitgeverij aan de slag kan, moet hij dan ook een proefvertaling maken die heel, heel streng wordt nagekeken, en niet uitsluitend op zijn kennis van de brontaal en het Nederlands. Niet alleen moet de tekst op lengte zijn, maar die moet ook vaak worden gekuist. Staan er in het origineel vaak vloeken of zeer expliciete seksscènes, in de Nederlandse uitgave zal men die niet gauw aantreffen. De vertaler moet dus niet alleen vertalen, maar ook redactioneel ingrijpen. Al met al zit er voor de vertaler meer werk aan vast dan aan een ‘gewoon’ boek, en dat voor een aanzienlijk lagere beloning, zonder extraatjes.

Brood op de plank
Het is dan ook geen wonder dat veel boekvertalers hun werk voor deze uitgeverijen als een vingeroefening beschouwen. Zodra ze een aantal titels op hun naam hebben staan, zullen ze met hun cv naar andere, beter betalende uitgeverijen stappen. Misschien blijven ze deze damesromannetjes doen omdat ze die leuk vinden, maar willen ze van hun werk kunnen leven, dan zullen ze toch moeten omzien naar iets anders.

Deze historische liefdesroman is het vierde deel van een serie, maar kan ook afzonderlijk worden gelezen. Het verhaal speelt zich voornamelijk af op een Schots eilandje in het jaar 1820, hoewel het zich aan het eind naar Londen verplaatst. Om een familieschandaal te voorkomen vlucht de jonge lady Eleanor naar de Schotse Hooglanden en belandt uiteindelijk op het eiland Trelay. Daar komt ze onder een valse naam in betrekking bij een geheimzinnige burggraaf, lord Gabriel, die een gouvernante zoekt voor zijn getraumatiseerde dochter Juliana. Eleanor laat zich niet afschrikken door de stuursheid van de lord en de zwijgzaamheid van zijn dochter. Langzaam ontstaat er liefde tussen de stugge burggraaf en de welgemanierde gouvernante, maar steeds ligt het gevaar op de loer.

Als de mist verdwijnt is in zijn genre een onderhoudend boek vol leuke verwikkelingen, dat aardig is geschreven. De auteur heeft zich duidelijk in haar onderwerp verdiept, wat de sfeer van het verhaal ten goede komt. De plot is goed uitgewerkt, de personages zijn levendig beschreven en de terloopse verwijzingen naar historische voorwerpen, gebeurtenissen en figuren maken het verhaal smeuïg. Erotiek speelt een ondergeschikte rol.

Schoonheidsfoutjes
Bij het vertalen heb ik een paar schoonheidsfoutjes in het origineel moeten verbeteren, omdat het haar van de heldin plotseling van kleur was verschoten of omdat de volgorde van de gebeurtenissen niet helemaal klopte (een personage dat ‘goedemiddag’ zegt, terwijl het vroeg in de ochtend is). Het lastigste probleem vond ik een raadsel in rijm dat zogenaamd een Engelse vertaling was uit het oud-Gaelisch. Omdat het van belang was voor de plot kon ik daar niet omheen. Het heeft me heel wat hoofdbrekens gekost voordat ik een bevredigende oplossing had gevonden. Gedichten en rijmpjes vertalen is niet voor iedereen weggelegd.

Het zoeken naar een vertaling of omschrijving van bepaalde typisch Schotse woorden en voorwerpen en naar historische achtergronden was soms nogal tijdrovend, maar ik vond het erg leuk om me erin te verdiepen. Zo heb ik spelenderwijs geleerd wat een cruisie lamp is (een primitieve olielamp) en wat het nut is van banking the rushlights in een kasteel (scheef zetten van bieskaarsen, zodat ze blijven branden). Wat is vertalen toch een heerlijk vak.

Lucy Monroe, Begeerte en wraak, uit het Engels vertaald door Marion Drolsbach. Verschenen bij Harlequin (oorspronkelijke titel: Wedding Vow of Revenge).

Vrolijk boek uit de Bouquetreeks, waarin een voormalig topmodel met een verbluffende zakenknobbel na haar omscholing in dienst treedt bij het bedrijf van een aantrekkelijke magnaat met een triest verleden. Hij grijpt zijn kans om zich eindelijk op zijn louche aartsrivaal te wreken. Zinderende intrige, romantische intermezzo’s met rozen en een zandkasteel, hitsige stoeipartijen, verbijsterende verwikkelingen, exotische locaties, en uiteraard een zoete happy ending voor de liefhebbers van dit genre.

Het grootste vertaalprobleem vormden de dialogen met korte zinnetjes, waarvan soms volstrekt onduidelijk was wie wat zei. Verder werd ik in het begin op het verkeerde been gezet door de naam van een personage, die ik als adellijke titel had opgevat. Pas later bleek dat Baron een voornaam was… Zoals in elke Bouquet moest er ook in dit boek flink worden geschrapt, zonder dat het verhaal eronder mocht lijden.

Verschenen bij Ark Boeken: Murray Watts, Het grote verhaal van God en mensen, in een vertaling van Ellis Post Uiterweer.

In 2002 leverde ik de vertaling af van de Bijbel voor kinderen, verteld door Murray Watts, en met illustraties van Helen Cann. Dit boek verscheen bij House of Books. Het was een goede kinderbijbel, met de bijbelse verhalen in de oorspronkelijke volgorde verteld, met ook stukjes psalm en gedeelten uit Spreuken. Ik diende de nota in, en het geld werd op mijn rekening gestort. Bij House of Books staat de vertaler altijd de rechten af, en aan royalty’s doen ze ook al niet.

Het was dan ook hun goed recht om de vertaling te verkopen aan Ark Boeken, die de kinderbijbel in 2007 opnieuw uitgaf, met dezelfde omslag en dezelfde illustraties. Uiteraard kreeg ik daar niets voor, want de rechten op de vertaling waren immers afgestaan. Ik kreeg alleen een presentexemplaar.

En nu, in 2008, viel er weer een presentexemplaar door de brievenbus. De illustraties zijn verdwenen, maar de tekst is hetzelfde. Het boek wordt deze keer echter niet op de markt gebracht als kinderbijbel. Nee, nu staat er een andere titel op de omslag: Het grote verhaal van God en mensen. Op de flap staat dat het een ‘makkelijk leesbaar boek is voor iedereen die een overzicht wil krijgen van wat er in de Bijbel gebeurt’. Klopt, want oorspronkelijk was de tekst voor kinderen bedoeld. En omdat de rechten indertijd zijn afgestaan, krijg ik weer geen cent, en dat is best zuur. Maar goed, het is een uitstekende kinderbijbel, en inderdaad ook makkelijk leesbaar voor volwassenen.

Touperen en uitdunnen
Ten eerste moeten ze worden ingekort, omdat de Nederlandse series allemaal een bepaalde omvang moeten hebben. Een enkele keer komt het voor dat de vertaler juist erg breedsprakig moet zijn om het juiste aantal bladzijden vol te krijgen. Want witte bladzijden achterin, daar houden de lezers niet van. Dan voelen ze zich bekocht, zoals ze zich ook bekocht zouden voelen als er geen vier, maar drie glacés in de verpakking zouden zitten.

Bij het inkorten moet de vertaler uiteraard zijn of haar best doen het verhaal begrijpelijk te houden. Dat is niet zo moeilijk, want de Amerikaanse auteur kost het vaak grote moeite het verhaal op de vereiste lengte te brengen, daarom wordt er veel gebruik gemaakt van padding, opvulsel. Dit kan bestaan uit de voorgeschiedenis van ieder personage dat in het boek voorkomt, hoe irrelevant ook. Zo komt de lezer te weten dat de dominee die even op de thee komt, zijn vrouw heeft verloren en nu alleen voor zijn twee bloedjes van kinderen zorgt, van wie eentje ook nog aan de tering lijdt, wat de brave man uiteraard veel zorgen baart. Verder komt de dominee in het hele boek niet meer voor, maar alla, hij was toch goed voor twee bladzijden. Of meer, als we de niet ter zake doende theevisite meerekenen. Te lange beschrijvingen van de omgeving komen ook voor. Maar meestal maakt de auteur gebruik van gedachtestromen, dat wil zeggen dat de held en/of de heldin eindeloos zit na te denken en te tobben, of zich dingen herinnert die een paar hoofdstukken eerder al uitgebreid zijn besproken. Deze passages worden niet geheel wegvertaald, want de lezer mag best meedoen met het getob, maar ze kunnen wel aanzienlijk worden bekort. Het echte verhaal blijft zo meestal goed intact.

Kleurspoelingen, naamswijzigingen en andere iriscorrecties
Ten tweede moet de vertaler erg goed opletten of de held of heldin wel het hele boek door dezelfde kleur haar en ogen heeft. Het komt vaak voor dat de blauwogige blondine uit het begin later ineens bruine ogen of rood haar heeft, en dat ligt niet aan gekleurde contactlenzen of een kleurspoeling. Een auteur die een paar romannetjes per jaar uitpoept, kan het ook niet allemaal onthouden. Ook een rode jurk kan van kleur verschieten en ineens groen zijn geworden, of de held kan rozen voor zijn geliefde kopen en haar tot ieders verrassing orchideeën aanbieden. Of hij kan voor het raam staan om vervolgens op te staan uit zijn stoel. Heel mal wordt het wel als personages van naam veranderen. Heet het schattige kleine zusje van de heldin eerst Rosie, later kan ze opduiken als Margie. Daar zullen doorgewinterde pulpvertalers niet van staan te kijken. Maar zij moeten deze fouten wel verbeteren. Dat verwacht de uitgever van hen.

Warrig en rommelig
Ten derde is de schrijfstijl van het originele boek vaak erg warrig. Wat moet je als twee dames bij elkaar in een vertrek zijn en ze worden allebei aangeduid met ‘ze’? Wie wringt haar handen, wie staat op, wie zegt wat? De vertaler moet er maar naar raden, of alle ‘ze’s’ natellen om het te weten (hoopt hij of zij). En waarom wil de Amerikaanse auteur de lezer meeslepen van alinea naar alinea door de volgende spreker vast te plakken aan de alinea van de vorige? Voorbeeldje:

‘Ik wil liever thee,’ zei ze, en ze nam plaats aan de keukentafel. ‘Dan moet ik eerst water opzetten.’
Hij liet de ketel vollopen met water en zette hem op het fornuis. ‘Ik heb vandaag kleren gekocht.’
Ze haalde een pakje uit de plastic draagtas.

In het Nederlands zetten we de gesproken tekst liever in de alinea waar hij bij hoort. Ook dat past de pulpvertaler aan. In dit kader past nog een ander voorbeeld van warrigheid:

In haar groene jurk liep Lisa over de stoep voor de saloon.
Het was prachtig weer, en de klanten waren buiten gaan staan en floten haar luidkeels na.
De groene jurk had ze van haar grootmoeder gekregen, en hij stond haar goed.
Het stadje was nog niet lang geleden gesticht nadat er in de buurt goud was gevonden, en werd druk bezocht door ruige types.

Wat zou het prettig zijn geweest als alles over de groene jurk in één alinea was terechtgekomen. Nu moet de vertaler gaan schuiven om het geheel minder rommelig te maken. Zoals het was, wordt de aandacht van de lezer heen en weer gekaatst.

Niet enkel rozengeur en maneschijn
Al met al is pulp vertalen een heel werk. Het is niet alleen vertalen, maar ook verbeteren, herschrijven, consequent maken en vaak meer variatie aanbrengen dan in het origineel. Allemaal dingen die de Amerikaanse redactie had moeten doen. Waarom is daar niet gezien dat de held of heldin van kleur verschoot? Wat dóét een Amerikaanse redactie eigenlijk, zal menig vertaler hebben verzucht.

Uiteraard moet alles in goed Nederlands worden geschreven, zonder spelfouten. Vanwege de steeds terugkerende spellingwijzigingen moet de vertaler dus nieuwe spellinggidsen kopen, en software installeren op de computer. Die wel een beetje modern moet zijn, anders kán hij de verschillende programma’s niet eens installeren. Allemaal bijkomende hoge kosten, en dat terwijl de pulpvertaler maar een schijntje voor zijn of haar noeste arbeid krijgt. De Nederlandse uitgever eist veel, maar geeft weinig terug. Over het algemeen beleeft de pulpvertaler veel plezier aan het vertalen, anders zou hij of zij het niet doen voor zo’n schamele beloning, maar voor hem of haar gaat het leven zeker niet over rozen.

Bron afbeeldingen: Chasingdreams.nl

Maar is pulp wel zo waardeloos? Is het kitsch? Is het banaal, en is het lezerspubliek inderdaad zo weinig kritisch?

Persoonlijk oordeel
De waarde van iets is afhankelijk van een persoonlijk oordeel. De een zal een boek met een titel als Zinderend verlangen geen enkele waarde toekennen, terwijl een ander een boek dat zo ingewikkeld in elkaar steekt dat velen er niet doorheen komen, bijvoorbeeld De ontdekking van de hemel, als waardeloos bestempelt. Het is zuiver persoonlijk, en ik wil daar dan ook verder niet op ingaan. Een ander criterium om de waarde van iets vast te stellen is of het geld opbrengt. Nou, aan pulp wordt goed verdiend.

Is pulp kitsch? Wat is kitsch? Volgens Van Dale: al wat niet echt van sentiment of niet werkelijk artistiek is, maar pretendeert het te zijn. Nou, sentimenten genoeg, maar artistiek? Nee. Hoewel de schrijfstijl soms zeer merkwaardig en origineel kan zijn.

Is pulp banaal? Weer kijken we even in Van Dale: alledaags, plat, afgezaagd. De verhalen van de pulpromannetjes (we hebben het voor de duidelijkheid over de damesromannetjes die men in elke stationskiosk, vele tabakswinkels en supermarkten aantreft) zijn zeker niet alledaags qua inhoud. Het zijn dromen op papier. Plat? Misschien. In elk geval zijn de personages plat en nauwelijks uitgewerkt. Afgezaagd? Ja, ze volgen allemaal een bepaald stramien.

En is het publiek zo weinig kritisch? O nee, de uitgevers krijgen het op hun bordje als er spelfouten in staan, of grammaticale uitglijders. Of als een verhaal niet aan het vaste stramien beantwoordt.

Stramien
Waar bestaat dit stramien uit? Welnu, er is een heldin, er is een held, ze lopen elkaar tegen het lijf (vaak letterlijk) en dan begint het. Vaak hebben ze in het begin de pest aan elkaar, komen elkaar dan nader (zéér na), vervolgens ontstaat er een misverstand, ze gaan uit elkaar, maar door allerlei omstandigheden wordt het misverstand opgehelderd en leven ze nog lang en gelukkig. Althans, dat wordt gesuggereerd. Dit alles meestal in ongeveer honderdvijftig bladzijden verteld. In de twee keer zo dikke historische romans is ook plaats voor ontvoeringen, moord en doodslag, en over het algemeen meer intrige.

Globaal bestaan er twee soorten helden en heldinnen. Het bedeesde meisje, vaak uit een arm milieu, dat met open mond van verwondering opeens in weelde baadt dankzij de rijke, geslaagde held. De andere heldin is zelf rijk en geslaagd, maar dan is de held meestal de arme sloeber. Wel een romantische, bijvoorbeeld een Griekse visser. Die overigens in zijn schamele vissershutje veel heeft gelezen, zodat hij intellectueel niet voor de heldin onderdoet. In de historische romans is hier iets meer variatie in, waarschijnlijk omdat er meer ruimte is om van alles uit te leggen en de personages een iets uitgebreider voorgeschiedenis mee te geven.

Leerzaam
De lezer kan er zelfs nog iets van opsteken. Er wordt vaak gereisd, liefst naar romantische oorden, en over deze streken wordt het een en ander verteld. In de historische romans, die immers veel dikker zijn, krijgt de lezer allerlei historische feitjes voorgeschoteld over de periode waarin het verhaal zich afspeelt.

De boekjes hebben allemaal een romantische en erotische inslag. Al naar gelang in welke serie een verhaal is ondergebracht, vliegen de vonken er meer of minder van af. In de kuiste series worden geen lichaamsdelen genoemd, in de echt erotische, op het pornografische af, wordt daadwerkelijk gepenetreerd. Maar het belangrijkst zijn toch de blikken die held en heldin elkaar toewerpen, de toevallige aanrakingen. Het is de bedoeling dat de lezer kan wegdromen, want zoals al eerder gezegd, het zijn dromen op papier.

Als zo veel mensen, uit alle lagen van de bevolking, plezier beleven aan deze pulpboekjes, die hier in Nederland door een leger van vertalers worden ontsloten voor de Nederlandse lezer, zou ik niet willen stellen dat pulpvertalers waardeloos bezig zijn.

Bron afbeeldingen: Chasingdreams.nl

Het is een heel eigen genre, waarbij de vertaler anders te werk moet gaan dan bij Hogere Literatuur. Waar bij Hogere Literatuur elk woord, hoe onbenullig of misplaatst ook, moet worden verantwoord, is dat bij Pulp niet het geval. Nee, hier geen soms stroeve, moeilijk te lezen woordenbrij en ellenlange zinnen. Zo moeten bijvoorbeeld de in het Engels niet lastig te lezen rijen deelwoorden in het Nederlands worden vervangen door tritsen bijzinnen, en moet de oorspronkelijke zin in zijn geheel worden behouden, van Hoofdletter tot de uiteindelijke punt. Bij de Pulp mag, nee, móét de vertaler de bijl en het kapmes hanteren. De zinnen worden in hapklare brokjes gesneden. En dan is er nog iets wat de vertaler van Pulp moet doen, wat echter strikt verboden is bij Hogere Literatuur: het boek moet worden ingekort.

Dit inkorten gebeurt omdat elke aflevering in de serie een zelfde omvang moet hebben. Het meestal Amerikaanse origineel is vaak veel langer, en in een enkel geval ook korter. Aan de vertaler dus de taak zelf te bepalen wat er allemaal kan worden uitgesneden. (In het geval dat de originele tekst te kort is, moet de vertaler juist breedsprakig zijn.) Is dit nog wel vertalen, vraagt de lezer zich misschien af. Jawel, maar je zou het ook verbabbelen kunnen noemen. Want er zijn nog meer eisen die aan de Pulpvertaler worden gesteld, en dat is een lekker leesbaar verhaal te maken van een vaak stroef en warrig origineel. Niet steeds de zin met ‘hij’ of ‘zij’ beginnen, maar afwisselen door de zinnen om te gooien. Goed kijken of het verhaal wel klopt, of iemand die al staat, niet ineens opstaat uit zijn of haar stoel. Goed opletten of de held niet eerst blauwe ogen heeft en later plotsklaps groene. Na de vertaling te hebben uitgetikt, moet de vertaler goed controleren of er niet te veel is weggesneden, of de verhaallijn nog wel klopt.

Je zou kunnen zeggen dat dit meer werk is. Je zou ook kunnen zeggen dat de pulpvertaler een beetje door de tekst huppelt. Het is een genre waarvoor je aanleg moet hebben, dat is zeker.

Helaas krijgen pulpvertalers ongeveer de helft betaald van wat Literair Vertalers krijgen. Voor hen ook geen leuke werkbeurzen, royalty’s of andere aangename vergoedingen. En net zoals bij vertalers van boeken in het middensegment, nooit een serieuze recensie in een serieuze krant. Een Literair Werk dat misschien in een oplage van vijfhonderd verschijnt, verdient zeker een halve pagina in een kwaliteitskrant. En dat terwijl de oplagen in het middensegment en in de Pulp vele malen hoger liggen. Daar moeten de pulpvertalers (en die van het middensegment) zich dan maar mee troosten: ze worden tenminste gelezen!