Inkomenspositie boekvertalers
Samen met zijn gezin woont hij in een mooi huis aan de rand van een dorp. ‘Er moet nog wel veel aan worden opgeknapt,’ zegt Martin, wat ons op de abominabele inkomenspositie van literair vertalers brengt. Een onderwerp dat hem na aan het hart ligt. Niet verwonderlijk, gezien zijn voorzitterschap van de Europese raad van vertalersverenigingen, de CEATL. De Vereniging van Letterkundigen heeft net besloten een Werkgroep Algemeen Boekvertalers op te richten, en ook dat heuglijke feit bespreken we even. Een positieve ontwikkeling, vindt ook Martin, weer een stap op weg naar de verbetering van de positie van boekvertalers. ‘Het heeft lang geduurd voor het rond was, ik heb er zelf ook hard voor gepleit. Sinds ik via de CEATL heb gezien hoe de situatie in andere landen is, vind ik de grens die in Nederland wordt getrokken tussen literair en niet-literair boekvertalen eigenlijk heel kunstmatig. Dit is nog maar het begin, hoop ik.’

Vertalen in de Morvan
Hoe is Martin ertoe gekomen te gaan vertalen? Martin: ‘Ik was vooral geïnteresseerd in literatuur, en omdat Duits en Engels me al vrij gemakkelijk afgingen, besloot ik Frans te gaan studeren.’ Daar kwam na de propedeuse ook Algemene Literatuurwetenschap bij, en na zijn afstuderen zette hij zich aan een proefschrift, maar na verloop van tijd raakte hij de wetenschap beu en voelde hij de behoefde om zelf literair actief te worden, als essayist en vertaler. Erin gerold en vanwege zijn goede vertalingen doorgerold naar de grote Franse schrijvers. En naar de Morvan. Waarom naar de Morvan? Ook dat blijkt onder meer een geldkwestie te zijn. In Nederland zijn de huizen duur, hier niet. Aangezien zijn vrouw Silvia ook literair vertaler is, uit het Chinees, is er financieel niet veel ruimte, maar hebben beiden een grote vestigingsvrijheid, en zo te zien bevalt het goed.

Martin maakt vaak lange dagen. Zo heeft hij zes maanden lang meer dan fulltime aan het laatste boek van Houellebecq gewerkt. ‘Hij is inmiddels echt mijn lijfschrijver.’ Die verknochtheid met het werk van Houellebecq blijkt wel uit het feit dat hij het eerste boek dat hij van hem vertaalde, Elementaire deeltjes, acht jaar later ingrijpend heeft herzien. Niet omdat hij zo slecht vertaalde in het begin, maar omdat hij meer inzicht heeft gekregen in de stijl en ideeën van de schrijver, een inzicht dat hij heeft willen – en kunnen: de uitgever stemde ermee in – verwerken in zijn vertaling. Dat is ook het voordeel van contact met de schrijver. Martin is van mening dat dit zeker bijdraagt aan de kwaliteit van het vertaalwerk en hij kan het dan ook iedereen aanbevelen. Gesteld dat de auteur nog leeft natuurlijk.

In het kader van dit gesprek is interessant aan het laatste boek van Houellebecq, De kaart en het gebied, dat de hoofdpersoon zich op een gegeven moment (omstreeks het jaar 2050) terugtrekt in een dorp op het platteland en dan merkt dat de dorpen helemaal veranderd zijn: er wonen stadsmensen die via internet contact houden met de buitenwereld. Overal zijn internetcafés. Eigenlijk is dat in de Morvan ook al te zien. Veel economische actieve buitenlanders die zich er vestigen, zoals kunstenaars, maar toch ook steeds meer Fransen uit de stad die nu op afstand kunnen werken en zich in de lege gebieden vestigen. Helaas doet de economie nog niet erg mee, er gaan nog steeds veel winkels en andere bedrijven dicht in de dorpen, maar het is fascinerend om die ontwikkeling mee te maken, om te volgen hoe het dorp op het Franse platteland zich in 25 jaar ontwikkelt.

Volwaardig vak
Als literair vertaler vindt Martin zichzelf geen gemankeerde schrijver, hij vindt vertalen een volwaardige vorm van literatuur bedrijven. Toch schrijft hij ook zelf, met name essays en recensies. Wie er meer over wil weten, kan de site raadplegen die hij samen met collega-vertaler Rokus Hofstede bijhoudt. Behalve professioneel visitekaartje van beide vertalers is Hof/Haan ook een privé-encyclopedie van de – voornamelijk Franse – literatuur, in de vorm van inmiddels bijna 500 artikelen. Met Hofstede vertaalt hij ook regelmatig samen (o.a. werk van Marcel Proust en Régis Jauffret), wat weer tot andere inzichten leidt. Het is nuttig om kritisch naar elkaars werk te kijken. Maar hij zou nooit alles in samenwerking willen doen. Houellebecq doet hij bijvoorbeeld altijd alleen. Eerst maakt hij een relatief snelle kladversie, daarna begint het echte werk pas en gaat het om de stijl. Na de zeer intensieve tweede ronde, waarin alle Nederlandse zinnen op eigen benen moeten komen te staan, volgt nog een derde ronde, waarin hij de vertaling op vrij hoog tempo doorneemt voor een laatste poetsbeurt. Bij Houellebecq luistert het allemaal heel nauw, zeker omdat de schrijver veel bewuste stijlbreuken toepast. Niet gemakkelijk voor de vertaler, lijkt mij. Martin roept uit: ‘Heerlijk juist, dat is het mooiste wat er is, niet zomaar kilometers maken, maar steeds alert blijven op wat de schrijver nu weer uithaalt.’ Een tijdrovende maar altijd boeiende klus, waar hij dus zes maanden mee bezig is geweest. Dat is wel zo ongeveer zijn gemiddelde voor een boek van 400 pagina’s (en ongeveer 100.000 woorden). Soms is het veel erger. Bijvoorbeeld Contre Sainte-Beuve van Marcel Proust, dat hij samen met twee collega’s vertaalde. Van die verzameling essayistische en verhalende schetsen bestaat geen goede Franse editie, dus ze hebben het boek ook zelf samengesteld. Vijf jaar heeft dat bij elkaar allemaal gekost. Dan moet je niet meer nadenken over hoeveel het opbrengt per uur.

Rendabel?
Is vertalen voor hem rendabel? ‘Tja, wat is rendabel. Ik leef grotendeels van de werkbeurzen van het Nederlands Letterenfonds. Voor dit nieuwe boek van Houellebecq krijg ik wel royalty’s als het goed verkoopt, maar dat is een grote uitzondering. Voor het soort boeken dat ik vertaal krijg ik aan honorarium ruwweg 800 euro bruto per maand (waar alles nog van af moet), dat is toch eigenlijk absurd. Maar de uitgever is afhankelijk van de markt, en het publiek, dat boeken toch al te duur vindt, wil voor vertaalde boeken niet meer betalen dan voor oorspronkelijk Nederlands werk..’

Martins werk voor de Europese vertalersraad heeft hem ook inzicht gegeven in de belabberde positie van vertalers in andere Europese landen: ‘Hoewel daar meestal geen werkbeurzen worden verstrekt, zijn de tarieven niet veel hoger, meestal zelfs lager. In Frankrijk is de situatie in vergelijking nog redelijk goed, maar in Duitsland zijn de tarieven bijvoorbeeld nauwelijks hoger dan bij ons en worden amper werkbeurzen verstrekt. Veel vertalers werken echt onder de armoedegrens.’ Je zou dan kunnen denken dat de oplagen groter zijn in Duitsland, zodat het voor de vertaler meer oplevert. Maar echt veel groter zijn de oplagen niet, er verschijnen gewoon veel meer titels; bovendien ligt de royaltygrens veel hoger dan bij ons. Zijn conclusie: ‘Het is een droevige toestand. Mocht de Nederlandse regering straks ook op het vertaalbeleid willen bezuinigen, dan kan ik wel een ander beroep gaan zoeken.’

Bereikt Martin wat met zijn inspanningen? In Europa zeker. De Europese Commissie begint geleidelijk aan meer oog te krijgen voor het feit dat vertalingen door vertalers van vlees en bloed moeten worden gemaakt. En dat kwaliteit met tijd en inkomen te maken heeft. Beetje bij beetje dringt het besef door dat vertaalsubsidies voor uitgevers wel goed zijn voor de kwantiteit, maar niet noodzakelijkerwijs voor de kwaliteit, en dat er dus ook concrete maatregelen voor vertalers moeten worden genomen.

Ook een stap voorwaarts is dat zijn naam nu op de omslag van De kaart en het gebied en de hele reeks Houellebecq-heruitgaven verschijnt. Martin heeft dat in zijn contract laten opnemen, en ook dat zijn naam vermeld moet worden in alle publiciteitsuitingen. Dat was vijf jaar geleden ondenkbaar. ‘Ik ben niet alleen maar negatief over de toekomst van de boekvertaler. Zo biedt de komst van het e-boek de vertaler ook nieuwe mogelijkheden. Als de vertalers deze nieuwe situatie goed aanpakken kunnen ze hun onderhandelingspositie misschien wel versterken. Wordt vervolgd…’

Leestips
Heeft Martin tips voor lezers die zich in de vertaalde literatuur willen verdiepen? Het antwoord was te verwachten. Houellebecq. Maar ook Régis Jauffret: een andere goede hedendaagse schrijver, die hij samen met Rokus vertaalt. En Patrick Modiano. Niet door hem vertaald, wel goed. Toch is lang niet iedereen gecharmeerd van Houellebecq, werp ik tegen. ‘Des te beter, toch? Dat betekent dat er echt iets op het spel staat. Zelf vind ik zijn laatste boek zijn beste tot nu toe, en een van de beste boeken die ik ken.’ Het boek is in zijn vertaling in mei in Nederland verschenen bij uitgeverij De Arbeiderspers en hij is net terug van een lezingenreeks over het boek in zijn geboorteland. Hij heeft Houellebecq zelf ook recentelijk geïnterviewd, en zal dat binnenkort opnieuw doen in het Korzo Theater in Den Haag.

Op het nachtkastje
Voor de boekvertalers is het misschien interessant om te horen wat Martin zelf in zijn vrije tijd leest. ‘Een tijd geleden heb ik besloten om als ik ’s avonds in bed lig geen Franse literatuur meer te lezen. Ik ben al genoeg met Franse literatuur bezig.’ Daar kun je je iets bij voorstellen. Hij vervolgt: ‘Nu ben ik bezig met een biografie van Kafka, in het Duits. Er ligt ook een boek van Philip Roth op mijn nachtkastje.’

Heeft hij genoeg werk? ‘Ik heb te veel werk… en te weinig geld. Mijn planning loopt ook altijd mis omdat er weer ander werk tussendoor komt. Maar toch bevalt het literair vertalen me heel goed, ik zie mezelf niet snel iets anders doen.’ Je gaat dus wel door tot je pensioen? ‘Zelfs erna, waarschijnlijk. Ik moet wel.’

Wil je meer weten over het vertalen van literatuur? Kom op 13 september naar BorderKitchen in Den Haag, waar Martin Michel Houellebecq interviewt.

Een deel van dit interview verscheen eerder in Bourgondische Zaken.

Schrijver John Green
Na de introductie van Cees Koster stak John Green (1977) geanimeerd van wal. Hij vertelde dat hij godsdienstwetenschappen heeft gestudeerd, met de islam als specialisatie, en als aalmoezenier in een kinderziekenhuis heeft gewerkt, waar hij ontdekte dat jongeren hem ‘als lezers en als mensen’ het meest aanspraken. Het zware thema van omgaan met de dood verwerkte hij in zijn eerste boek: Looking for Alaska/Het grote misschien. Tijdens dat schrijfproces besefte hij bovendien dat jongerenliteratuur hem een oneindige rijkdom aan mogelijkheden bood, evenals de jonge hoofdpersonen zelf. Hij koestert geen enkele wens om voor volwassenen te schrijven.

Een carrière als schrijver leek hem geen realistisch doel, en hij vertelt lachend dat hij zijn huidige leven nog steeds wel beschouwt als ‘… een langdurige periode van werkeloosheid. Ik zie mezelf niet als schrijver, maar ik vind schrijven wel heel boeiend. Toch zie ik me ook nog ooit wel weer ander bevredigend werk gaan doen.’ Ophouden met schrijven lijkt hem niet ondenkbaar; hij haalde Salinger en Harper Lee aan als schrijvers die er ook geen moeite mee hadden om zich uit het vak terug te trekken.

Waarom in het bijzonder Young Adult? ‘Voor een deel is dat “marketing”. In het algemeen kan ik ervan zeggen dat ik in volwassenenboeken over jonge mensen een gevoel van afstand zie, van terugkijken op een verleden waarin iemand tiener was. In jongerenliteratuur gebeurt het nu. Eerste ervaringen zijn ongehoord rijke ervaringen. En ik schrijf over nerds omdat ik zelf een nerd ben.’

Hij wordt in minstens twintig talen vertaald en gelezen. ‘Mijn uitgever voegt mijn e-mailadres bij met de opmerking dat de vertaler altijd contact kan opnemen. Als ik kan helpen, beantwoord ik alle vragen van vertalers. Maar ik kan geen intelligente argumenten in de strijd werpen, want ik spreek die talen niet. Van mijn vertalers in Azië hoor ik bijvoorbeeld nooit iets. Aleid daarentegen stuurt me ongelooflijk lange, slimme mails met opmerkingen over fouten die ze heeft ontdekt. Daaraan kan ik wel merken of een vertaler goed is. We hebben een hechte band gekregen. Het is uniek om zo aandachtig en zorgvuldig gelezen te worden.’

Vertaalster Aleid van Eekelen
Aleid van Eekelen op haar beurt vertelde dat ze bij een nieuw boek eerst de stijl leert kennen en zich verdiept in vertaalpuzzels en onderzoek, altijd nodig, maar bij Johns boeken in het kwadraat. Voor specifieke problemen – zoals het rappen in Het grote misschien – doet ze een beroep op een brede kennissenkring, noodzakelijk voor een vertaler. In 19 keer Katherine waren wiskunde, statistieken en de verslaving aan anagrammen haar grootste puzzels. Vooral die laatste categorie heeft haar veel hoofdbrekens bezorgd: ze moeten niet alleen grammaticaal kloppen, maar ze moeten voor het verhaal een betekenis hebben die overeenstemt met de betekenis in de brontaal. Hier gaan alle registers van vindingrijkheid open.

Bij Will Grayson, Will Grayson – geschreven in samenwerking met David Levithan – werd het de vertaalster nog moeilijker gemaakt: ‘Dat boek lijkt een wedstrijd tussen twee schrijvers wie de meeste en slimste woordspelletjes kon bedenken.’ Aleid houdt altijd twee dingen voor ogen: welke oplossingen ze ook vindt, het draait altijd om het verhaal zelf. ‘De vertaling moet mooi Nederlands zijn en de tekst moet soepel en natuurlijk lezen, vooral in dialoog. Daar pas ik mijn vondsten op aan.’

Vertalen is kiezen
John vult aan dat vertalen hem veel moeilijker lijkt dan schrijven. ‘Ook ik los in een latere versie mijn problemen op, maar de vertaler doet dubbel werk. In vertaling zijn de problemen verveelvoudigd.’ Hij vertelt dat hij weleens van lezers te horen krijgt dat een vertaler daar en daar ‘een fout’ heeft gemaakt. Dan is zijn antwoord: ‘Dat is niet fout, dat is een keus.’

De workshop
De studenten – en het handjevol belangstellende collega’s van Aleid – hadden van tevoren een fragment uit 19 keer Katherine toegestuurd gekregen. De studenten lichtten hun eigen keuzes toe en vergeleken ze met die van Aleid, die daarna haar uitleg gaf.

In de ogen van John Green was het bijna surrealistisch om in een academische omgeving mee te praten over vertaalproblemen in zijn werk: ‘Sommige auteurs staan geen enkele verandering toe. Die woorden heb ik niet geschreven, zeggen ze dan. Nee, natuurlijk niet, ze hebben geen enkel woord van de vertaling geschreven. En daarom vind ik iedere geïnspireerde verandering goed.’

En dat terwijl deze innemende schrijver, die al even meeslepend praat als hij schrijft, aan het begin van de middag zijn publiek al zo blij had gemaakt met de oppepper: ‘Als een vertaling goed is, is het boek in de nieuwe taal even goed als in de oorspronkelijke taal. Maar het kan best zijn dat het vertaalde boek nóg beter is.’

Meer informatie over John Green:
Website van John Green
http://nl.wikipedia.org/wiki/John_Green

Hoe kwam je erbij om een mailinglist voor boekvertalers op te richten?
Het was me opgevallen dat de typische boekvertaler eigenlijk nooit van zich liet horen op de andere vertalerslijsten. De boekenwereld was heel anders. Niet alleen vonden uitgevers het maar raar als je om een digitaal bestand vroeg, maar het werk vroeg ook om een heel andere techniek. Omdat de boekvertaler over het algemeen bescheidener is, en, voor mijn gevoel, zich door de hardere aanpak van de commerciële vertalers op de andere lijsten op de achtergrond hield, was er volgens mij wel behoefte aan een aparte groep van gelijkgestemde collega’s die allemaal met dezelfde dingen te maken hadden. Ik hoopte dat zij zich op zo’n lijst prettiger zouden voelen en dus ook meer zouden kunnen profiteren van de digitale contacten.

Is er sindsdien iets veranderd voor boekvertalers?
Absoluut! De boekvertalers zijn niet meer zo onnodig bescheiden, zijn veel mondiger geworden – hoewel de uitgevers nog niet altijd happig zijn op het verschaffen van digitale bestanden en de tarieven nog steeds te laag zijn. Ook boekvertalers werken nu steeds vaker met vertaalhulpprogramma’s en spraakherkenning en op onze lijst zijn er in elk geval een heleboel die beslist niet op hun mondje zijn gevallen. Er wordt hard gewerkt om erkenning voor het vak te krijgen en dan ook de daarbij behorende behoorlijke beloning.

Hoe ben je ertoe gekomen boeken te gaan vertalen?
Na mijn baan als vertaler bij de NAVO heb ik vier jaar in Australië gewoond en helaas ben ik na terugkomst in Nederland behoorlijk ziek geworden. Toen ik na anderhalf jaar weer begon op te knappen, viel mijn oog op een advertentie in een blad waarin vrijwilligers voor vertaalwerk werden gevraagd. Dat leek me ideaal om er weer een beetje in te komen, dus heb ik geschreven. De hoofdredacteur was hevig onder de indruk van mijn vertaalcarrière en vertelde me dat ze graag wilden dat ik elke maand een aantal artikeltjes voor hen vertaalde, maar… eigenlijk moest er ook een boek worden vertaald en of ik dat misschien voor hen zou willen doen?

Dat leek me wel leuk, dus aan de gang! Het was een fotoboek, Volgend jaar in Jeruzalem, maar ik kreeg alleen de overige tekst, en maar veertien dagen om de vertaling af te maken. Ik wist niet wat me overkwam, want het was door een Israëliër geschreven, niet al te vloeiend Engels, dus er kon geen sprake zijn van vertalen zoals ik het gewend was. Op een gegeven moment heb ik dan ook mijn “gewone” vertaalervaring maar aan de kant gezet en ben ik gewoon begonnen met het verhaal in het Nederlands na te vertellen. En dat alles op mijn zojuist aangeschafte tweedehands computer, die een harde schijf bezat van wel 16 MB en met geregelde bezoeken aan de bibliotheek om van alles uit te zoeken en na te kijken.

De uitgever bleek bijzonder tevreden, wat een opluchting. Ik was dus niet veel te vrij aan de gang gegaan. En ik had meteen een nieuwe liefde ontdekt: het vertalen van boeken! Wat een genot was dat! Heel iets anders dan mijn andere vertaalwerk, dat ik ook altijd leuk en interessant gevonden had, maar hierbij kon ik ook andere talenten inschakelen, heerlijk.

Diezelfde hoofdredacteur, Erik, heeft me toen introducties bij verschillende uitgevers bezorgd, waardoor ik steeds meer werk kreeg als boekvertaler, eerst voornamelijk in de christelijke sector, maar later heb ik ook allerlei andere boeken vertaald. Een van die uitgevers zei dat zijn tarief van 3 guldencent per woord genoeg moest zijn, want ik deed het werk toch voor de Heer. Erik vroeg me toen of die uitgever ook voor de Heer elk jaar in een gloednieuwe Volvo moest rondrijden. Tja, daar had ik niet zo bij stilgestaan, maar toen die 3 cent niet omhoog kon, ben ik dus op zoek gegaan naar uitgevers die een beter tarief hanteerden.

Heb je die beter betalende uitgevers gevonden? Hoe ben je daarbij te werk gegaan?
Ja, die heb ik gevonden. Ik ben naar de bibliotheek gegaan en heb de boeken opgezocht die ik graag las en de uitgevers daarvan opgeschreven. Ik had inmiddels ook een boek met namen en adressen van allerlei uitgevers in Nederland en heb toen die opgeschreven uitgevers aangeschreven. Een week of twee later erachteraan gebeld en zo kwamen toen de eerste opdrachten binnen. Het werden vooral thrillers en kinderboeken, en knutselboeken ook nog.

Het tarief was nog niet hoog, maar daar had ik toen nog geen idee van, dit was halverwege de jaren negentig.

Wat vind je het moeilijkste aan boeken vertalen?
Na mijn jaren in het buitenland (1998-2005) was het moeilijker, ik had meer moeite met de juiste voorzetsels in het Nederlands. Daarom heb ik de afgelopen paar jaar enkele schrijfcursussen gedaan, waardoor het nu weer een stuk beter gaat. Ik heb weinig werk meer als boekvertaler, alleen af en toe een paar hoofdstukken non-fictie, maar dat is qua techniek en benodigde talenten eigenlijk hetzelfde als mijn andere werk. Ik sta er wel voor open, hoor, maar fictie is veel leuker! En dan vooral spannende (kinder)boeken.

Over moeilijke aspecten gesproken: ik heb onlangs een proefvertaling voor Harlequin-thrillers gedaan, en hoewel ik een herkansing kreeg na de eerste, was de tweede toch beneden de maat. Het verbaast me niet. Ik kan niet werken met steeds in m’n achterhoofd de wetenschap dat ik er van alles uit moet knippen, omdat hun boeken gemiddeld bijna een derde moeten worden ingekort. Ik heb alle geadviseerde foefjes toegepast, maar vond het eigenlijk verschrikkelijk werken op die manier, dus was het min of meer een opluchting dat ik dat niet meer hoef te doen. Het leek me ideaal wegens de lange deadlines, maar nee, dan maar niet. Petje af voor de mensen die dat wel zomaar uit hun mouw (lijken te) schudden!

Wat ik ook bijzonder vervelend werk vond, waren de recepten uit de dieetboeken die ik heb vertaald. Ongelooflijk, wat een uitzoekerij. Als je het goed wilt doen tenminste, en dat wil ik natuurlijk. Als een Amerikaans recept zegt dat je een cup sla nodig hebt, dan moest ik eerst gaan opzoeken hoeveel gram dat was. Ik heb inmiddels enorme lijsten voor dat omrekenen, maar efficiënt werken is dat bepaald niet. Gelukkig zijn er genoeg mensen die dat juist weer heerlijk werk vinden!

Maar nu heb ik het over het vervelendste, niet het moeilijkste van boekvertalen. Het moeilijkste aspect is voor mij toch nog steeds het tarief. Het wringt als ik ermee aan het werk ben en weet dat de betaling veel te laag is voor de inspanning die de vertaler zich moet getroosten en de wel zeer speciale talenten die hij of zij ervoor mee moet brengen. Qua werk kan ik alleen maar zeggen dat ik het heerlijk vind; ik geniet van elke bladzij en heb alleen soms moeite met de snelheid waarmee de uitgever het werk terugverwacht. Dat vind ik erg jammer en doet beslist af aan de arbeidsvreugde.

Wat vind je het leukste aan boeken vertalen, met name fictie?
Het navertellen van het Engelse verhaal in het Nederlands zodat het weer net zo spannend is als in het Engels. Kinderboeken vooral, ik heb ervan genoten!

Noem eens een vertaaloplossing waar je trots op bent?
Dat was eigenlijk vooral mijn allereerste boek. Het moment dat ik gewoon besloot om niet meer te vertalen, maar na te vertellen. Een hele stap, kan ik wel zeggen, maar eentje die me altijd goed van pas is blijven komen. De uitgever heeft niets aan een modelvertaling als die niet “lekker” leest – maar dat is natuurlijk wel afhankelijk van het soort boeken dat je vertaalt.

En een mislukking/frustratie?
Frustratie: al die slapeloze nachten die ik doorworsteld heb tijdens en na het vertalen van een boek over Mars en al die angstaanjagende objecten en kometen die ononderbroken om onze aardbol in het heelal cirkelen. Verschrikkelijk! Een heel interessant boek, maar die informatie had ik net zo lief niet gehad.

Hoe kijk je aan tegen je relatie met uitgevers, persklaarmakers en redacteuren?
Tja, ik heb allerlei verschillende ervaringen gehad, van de uitgever die zei dat er zo’n haast bij het boek was dat ik een eerste versie moest opsturen, maar die toen helemaal niet blij was met m’n vertaling. Zijn opvatting van een eerste ruwe versie was duidelijk heel anders dan de mijne… Ik werk in eerste instantie ongelooflijk snel en vrij letterlijk en ga daarna pas slijpen en polijsten en poetsen tot ik er helemaal tevreden mee ben.

En dan die uitgever die me in het contract royalty’s beloofd had en dat naderhand weer introk – en het was nog wel zo’n goed verkopend boek! Persklaarmakers, daar heb ik bijna nooit iets mee te maken gehad, behalve die ene keer toen me werd verteld dat een slotted spoon gewoon een schuimspaan was – maar ik had in Texas gewoond en had een slotted spoon meegebracht en dat was echt iets heel anders, maar schuimspaan werd het en dat was voor Nederland waarschijnlijk wel beter ook. Ook met redacteuren heb ik erg weinig te maken gehad.

Wat zou je graag veranderd zien op vertaalgebied?
Ik vind dat er een behoorlijke beloning tegenover het werk moet staan, maar dat zal heel moeilijk te bereiken zijn. Er zijn gewoon veel te veel mensen die het er leuk “bij” doen, en er niet bij stilstaan dat ze op die manier de markt bederven. Ik ben niet meer zo’n goede kandidaat voor uitgevers, dat realiseer ik me wel, omdat ik me eigenlijk zwaar uitgebuit voel als ik voor 4 cent per woord fictie moet vertalen en dan ook nog aan allerlei andere eisen moet voldoen. Het verschil met de normale zakelijke vertaalmarkt is dan gewoon te groot. Voor non-fictie vind ik dat gek genoeg minder van toepassing. Voor fictie heb je beslist een heel scala aan talenten nodig en die mogen best gewaardeerd worden met een behoorlijke beloning. Het lijkt soms wel of de uitgever vindt dat vertalers blij moeten zijn dat ze een boek mogen vertalen, maar welke uitgever of redacteur neemt zelf genoegen met een lage beloning omdat het werk zo leuk is?

Verder vind ik het werkelijk onvoorstelbaar dat de boekvertaler nog steeds met een boek naast de computer moet zitten werken, terwijl het zoveel handiger is om gewoon een digitaal bestand te hebben. En ja, je kunt een boek wel losknippen en de pagina’s scannen, maar allemensen, wie heeft daar tijd en geduld voor? Ik in elk geval niet…

Welk boek zou je graag nog eens vertalen?
Non-fictieboeken en dan bij voorkeur over onderwerpen die me na aan het hart liggen zoals honden, gezondheid, breien, tuinieren, reizen, reiki en aanverwante gebieden.

Als wat voor vertaler beschouw je jezelf?
Als boekvertaler denk ik dat ik me bij non-fictie moet houden, hoewel ik fictie vertalen heerlijk vind. Ik heb echter te lang in het buitenland gewoond en heb te weinig contact met de hedendaagse cultuur om me nog op m’n gemak te voelen bij dialogen. Het zou prima lukken als het om meer traditionele, streekromachtige boeken gaat, maar zie daar maar eens aan te komen. Voor mij is het op dit moment financieel sowieso geen haalbare kaart, maar misschien over een jaar of tien, als ik mijn wel zeer karige pensioen moet gaan aanvullen.

Lees je zelf ook vertalingen?
Ik ben daar vorig jaar weer eens mee begonnen. Oorspronkelijk Engelse boeken zijn gewoon moeilijk omdat een deel van m’n hoofd constant bezig is terug te vertalen, en dat is haast niet het zwijgen op te leggen. Vorig jaar heb ik echter de Millennium-trilogie gelezen. Dat leek me een beter idee omdat die boeken niet uit het Engels vertaald zijn en dat ging prima. Voor Sinterklaas kreeg ik deze keer een uit het Engels vertaald boek en ik moet zeggen dat ik het met heel veel plezier gelezen heb en eigenlijk maar twee of drie keer dacht, hé… Dat was Eten, bidden, beminnen van Elizabeth Gilbert, vertaald door Martine Jellema.

Naar wie kijk je op als boekvertaler?
Naar al die collega’s die dit werk zo gewetensvol en gemotiveerd blijven doen en niet zeuren over de slechte beloning, hoewel ik hen tegelijkertijd zou willen opporren van, kom op jongens! Deze speciale talenten van jullie mogen best wel eens beter gewaardeerd worden!

Willeke Barens (1949) vertaalde o.a. de schrijvers Peter Kerr, Gary Paulsen, Bill Watkins, Dina Anastasio en Rhonda Pollero.

James Bond en een verblijf als uitwisselingsstudent aan de universiteit van Nanjing zetten haar op het spoor van de twintigste-eeuwse Chinese literatuur. ‘De twintigste eeuw was een tijdperk waarin de opvattingen over literatuur in China een dramatische verandering ondergingen.’ Ze wilde weten hoe en waarom ideeën over auteurschap waren veranderd, welke rol het westen had gespeeld in die transformatie en welke opvattingen Chinese schrijvers huldigden over westerse literaire waarden.

Later doet ze in Beijing veldwerk voor haar promotie-onderzoek The Politics of Cultural Capital: China’s Quest for a Nobel Prize in Literature en voert ze gesprekken met gevestigde literaire namen als Mo Yan en Yu Hua, en de aanstormende talenten Zhu Wen, Li Feng, Lin Bai en Xu Xiaobing. In haar ogen staat de Nobelprijs voor Literatuur symbool voor de tweestrijd — het ‘Nobelcomplex’, zoals zij het noemt — tussen het ressentiment jegens de kracht van het westen dat bij de culturele elite leeft en het verlangen naar erkenning door datzelfde westen.

Het is soms vermoeiend en frustrerend om op de hoogte te blijven van alle ontwikkelingen op het gebied van de Chinese fictie, maar weinig dingen winden ‘lastige lezer’ Julia Lovell zo op als het vinden van een nieuwe stem die nog niet is vertaald en die toch door meer mensen moet worden gehoord. Ze geeft toe dat het moeilijk is vertaalde Chinese literatuur in het westen gepubliceerd te krijgen. Commerciële uitgeverijen zijn vaak pas bereid de rechten te kopen als hun universitaire collega’s hebben bewezen dat een boek ‘werkt’. Het zou een manier kunnen zijn om het grote publiek bekend te maken met het werk van hedendaagse Chinese schrijvers.

*) De Nederlandste vertaling van de hand van Erica van Rijsewijk (TOTA) en André Abeling, Achter de Chinese Muur, Geschiedenis van China’s isolement 1000 v.C.-2000 n.C., verscheen in 2006 bij Het Spectrum.
Bron: the Literary Saloon

Mandell kreeg van de NEA een beurs voor haar vertaling van Zone van Matthias Énard, waar we hier eerder over schreven. In het interview vertelt ze dat ze op de middelbare school al plezier had in vertalen en na haar opleiding aan Bard College helemaal niet verder wilde studeren: ‘I just wanted to go on translating things.’ Ze wilde Zone vertalen om de doodeenvoudige reden dat ‘[t]here’s nothing else like it out there!’ De tekst vergt door zijn specifieke zinsbouw het uiterste van de poëtische creativiteit en het prozaïsch vermogen van de vertaler. ‘Elke vertaler moet ook schrijver zijn, omdat we de tekst in feite in een andere taal herscheppen.’

Chad Post (uitgever van Zone in de VS) plaatste een fragment uit de vertaling op zijn website annex blog Three Percent.

Bron: the Literary Saloon

Vertalen …
Rifka werd in 1930 in Syrië geboren als kind van christelijke ouders. In de jaren veertig verhuisde het gezin naar Libanon. Hij studeerde filosofie in Beiroet, promoveerde in Tübingen op Heidegger en doceerde filosofie aan de Libanees-Amerikaanse universiteit in Beiroet. Na een toevallige kennismaking met Rilkes Duineser Elegien, via de Engelse vertaling ervan, groeide bij hem het verlangen de gehele Arabische wereld bekend te maken met Duitse poëzie. Hij was ook medeoprichter van het tijdschrift Shi’r, dat streefde naar een vrije, meer experimentele poëzie, losgeweekt van de traditionele opvattingen over vorm en inhoud. In 1993 verscheen een Arabische Bijbelvertaling waaraan hij had meegewerkt. In 2001 kreeg hij voor zijn vertalingen van Novalis, Rilke en Trakl de Friedrich-Gundolf-Preis für die Vermittlung deutscher Kultur im Ausland.

… brug tussen culturen
Op Qantara (Arabisch voor ‘brug’), een internetportaal waar Goethe Institut, Deutsche Welle, Institut für Auslandsbeziehungen en Bundeszentrale für politische Bildung de dialoog met de islamitische wereld trachten te bevorderen, staat een interview dat Rainer Traube van Deutsche Welle TV had met de laureaat.

Traube noemt Rifka’s vertalingen van Duitse poëzie in het Arabisch pionierswerk, zeker in het licht van de heersende opvatting onder deskundigen dat beide talen zo verschillend zijn dat vertalen eigenlijk onmogelijk is. ‘Als je de maan niet met de handen kunt grijpen, is het ook prachtig om er van een afstand naar te kijken. Als je de sterren niet met de handen kunt grijpen, is het ook mooi ze van verre te bewonderen. Ook al kan de vertaling van een gedicht niet volmaakt zijn, het is toch prettig een idee te hebben van wat het wil uitdrukken.’ Vertalingen, ook al zijn ze niet volmaakt, stellen mensen beter in staat een brug te slaan tussen culturen.

Bron: the Literary Saloon

De meeste mensen denken bij Albert Einstein onmiddelijk aan de foto’s van een beminnelijke man met piekend wit haar, maar het is lang onbekend gebleven dat de beroemde natuurkundige ook erg onaangename kanten had. Schrijver en historicus Philip Sington besloot zich in de persoon Einstein te verdiepen toen zijn broer een documentaire over hem maakte. Sington bofte dat er net rond die tijd nieuwe feiten over Einsteins privéleven naar buiten kwamen die na de dood van de wetenschapper tientallen jaren waren verzwegen.

Brieven
Het idee voor het Einsteinmeisje ontstond toen Sington brieven onder ogen kreeg van Einstein en zijn eerste vrouw, de Servische wiskundige Mileva Marić. Die brieven onthulden een geheim dat ze ondanks hun scheiding uit alle macht voor de wereld verborgen wilden houden. In zijn roman wilde Sington iets van die schaduw over Einsteins leven laten zien, maar het was ook zijn bedoeling om iets van Einsteins baanbrekende werk tot uiting te laten komen.

Geheugenverlies
Het boek begint een paar maanden voordat Hitler aan de macht komt. In een Berlijnse kliniek heeft psychiater Martin Kirsch het voortdurend aan de stok met zijn superieuren. Kirsch, een voormalig legerchirurg die na een oorlogstrauma noodgedwongen van werkterrein is veranderd, kan zich niet vinden in de behandelmethodes van zijn collega’s en heeft kritiek op hun classificatiesysteem voor psychische afwijkingen.

Hij komt weer in conflict met zijn collega’s als hij zich ontfermt over een jonge vrouw die in de bossen bij Berlijn is gevonden. De vrouw, die door de pers ‘het Einsteinmeisje’ wordt genoemd omdat ze alleen maar een strooibiljet over een lezing van Albert Einstein bij zich heeft, blijkt aan geheugenverlies te lijden. Als Kirsch ontdekt dat ze persoonlijke brieven van Albert Einsteins eerste vrouw in haar bezit heeft, denkt hij te weten wat de link tussen haar en Einstein is. Hij is vastbesloten haar identiteit te achterhalen en is zelfs bereid zijn carrière ervoor op het spel te zetten.

Terwijl de politieke sfeer in Duitsland steeds grimmiger wordt, reist Kirsch van een Servisch boerendorpje en Einsteins buitenhuis in Caputh naar een psychiatrische inrichting in Zürich, waar Einsteins jongste zoon, Eduard, een boek schrijft dat zijn vaders reputatie bedreigt. Ondertussen trekt Kirsch’ kritiek op zijn vakgenoten de aandacht van arts, antropoloog en nazi-aanhanger Eugen Fischer, die om eugenetische redenen zeer geïnteresseerd is in een beter classificatiesysteem voor psychische afwijkingen. Hij zoekt Kirsch op en doet hem een voorstel dat de psychiater bijna niet kan weigeren.

Onthullend
Een onthullend portret van Einstein, een sfeerbeschrijving van de aanloop naar het Derde Rijk, een thriller, een kijkje op de psychiatrie van tachtig jaar geleden, een liefdesgeschiedenis – dit boek is het allemaal. De mengeling van waargebeurde en verzonnen elementen zet de lezer regelmatig op het verkeerde been, maar op de allerlaatste bladzijde, als alle verhaallijnen bij elkaar komen, wordt pas duidelijk hoeveel lagen deze roman eigenlijk heeft. Tijdens het vertalen heb ik erg genoten van de mooie historische setting en Singtons oog voor detail. De korte passages over Einsteins kwantumtheorie waren niet altijd even eenvoudig, maar gelukkig was collega-boekvertaler en wiskundige Marianne Kalsbeek zo aardig om die stukjes kritisch met een rode pen na te lopen.

Geïnteresseerden kunnen een boektrailer bekijken op de website van Philip Sington.

‘Je kunt de informatie die in een zin in een andere taal besloten ligt op zo veel verschillende manieren overbrengen en het is zo fascinerend om te proberen wat je opschrijft in toon, stijl en structuur overeen te laten stemmen met het origineel. Je voelt je net een schilder die probeert het beeld dat hem voor ogen staat over te brengen. Er zijn zo veel manieren waarop het níét werkt, dat je het gevoel hebt dat de goden je toelachen als een alinea in het Engels wél werkt.’

Ze vertaalde Das nackte Auge van de in Berlijn woonachtige Japanse schrijfster Yoko Tawada*. Bernofsky legt uit dat Tawada de vertelling soms in het Duits en soms in het Japans ‘zag’ en het boek om die reden uiteindelijk in twee talen schreef: Duits en Japans. De betekenis en de implicaties van wat je in de ene taal zegt of beleeft, kunnen in een andere taal of culturele context verschuivingen ondergaan. Dat maakt de visie op dat fenomeen van mensen die zich zoals Tawada op het scheidingsvlak van twee zo totaal verschillende culturen bewegen zo interessant. Bernofsky vertaalde het Duitse naakte oog, maar zou dolgraag ook het Japanse naakte oog vertalen, om de verschillen op het spoor te komen. Maar ze beheerst jammer genoeg geen woord Japans…

*) Van Yoko Tawada verschijnt medio september bij Uitgeverij Voetnoot het door Bettina Brandt en Désirée Schyns vertaalde De berghollander.
Bron: Three Percent.

Bron: The Literary Saloon.

In de boekenbijlage van diezelfde krant gaat Claro in op de moeilijkheden die hij moest overwinnen bij de vertaling van The Golden Gate*, Vikram Seths eersteling, een autobiografische roman in versvorm over een stel yuppies in San Francisco, gebaseerd op Poesjkins Jevgeni Onegin. Hij vond het geweldig in ieder geval één keer in zijn leven de kans te krijgen 594 sonnetten, Oneginstanza’s om precies te zijn, te kunnen vertalen. Hij wist dat hij in het Frans tien tot vijftien procent meer tekst nodig zou hebben en besloot de tetrametrische jamben van de brontekst in te ruilen voor 8.316 alexandrijnen, het Franse vers bij uitstek.

Hij had nog nooit poëzie vertaald, met uitzondering van een paar hudibrastische verzen in The Sot-Weed Factor van John Barth, die in Claro’s vertaling (Courtier en tabac, Le Serpent à Plumes, 2002), ook alexandrijnen werden. Voordat hij aan The Golden Gate begon las hij de Franse vertaling van Poesjkins meesterwerk van de hand van André Markowitz, en hernieuwde hij de kennismaking met het werk van Raymond Roussel, vooral diens roman in versvorm La Seine.

Daarna begon hij aan de vertaling van Seths sonnetten. Nooit meer dan twee, drie of hooguit vier per dag, omdat bij meer het gevaar bestond dat de vertaling routineus zou worden. Hij begon met een grove schets, die hij een tijd liet rijpen om er vervolgens een eerste versie van te maken die alle beperkingen respecteerde die de tekst oplegde en daarmee bijna volmaakt was. Maar bijna volmaakt is niet volmaakt genoeg: ‘Je moet kritisch naar je tekst kunnen kijken en zeggen: dat rijm waar ik al twintig minuten op zit te ploeteren, werkt niet, dat moet anders.’ Het poëtische effect van het rijm mocht niet ten koste gaan van het verhaal, de dialogen en de uitstapjes naar de filosofie die Seth in The Golden Gate maakt:

J’ai une santé de fer – mais je ne rouille pas -,
Je suis drôle, enfin je l’espère, et ne suis pas
Irréfléchie. Jeune et beau, avez-vous écrit
(N’entendez, je vous prie, ici point d’ironie ;
Il se trouve que l’immodestie m’ensorcelle)

Claro werkt graag aan boeken die zich moeilijk in een andere taal laten vertalen, die de vraag oproepen: ‘Kan dat in het Frans?’ en die hem in staat stellen zich als schrijver te verbeteren. Als je eenmaal goed in de tekst zit, werken de beperkingen die een tekst oplegt alleen maar bevrijdend, vindt hij. Dat verklaart zijn uitgesproken voorkeur voor ‘onvertaalbare’ teksten als Sarnath Banerjees grafische roman Calcutta en de 360 keer 360 woorden per pagina van Danielewski’s Only Revolutions, dat Karina van Santen en Martine Vosmaer in het Nederlands vertaalden (en waarover ze eerder uitgebreid schreven).

Begin maart 2009 verscheen van zijn hand Le Clavier Cannibale (Éditions Inculte), een bundel artikelen over vertalen. Een deel van die stukken verscheen eerder op zijn blog.

*) De Nederlandse vertaling, De Golden Gate, van Paul van den Hout verscheen in 1996 bij Van Oorschot.