Ailantus, de uitgever van de Nederlandse vertaling, licht in onderstaande verklaring de keuze voor de Nederlandse titel toe en geeft aan graag de dialoog aan te gaan met de heer Groenberg.

Nieuwslijn Suriname besteedde vanochtend in een uitzending op Radio Nederland Wereldomroep aandacht aan de kwestie. Het programma is tot en met 21 juni te beluisteren. Op de site van de omroep verschijnt in de loop van de dag een artikel met een interview en foto’s.

Verklaring Uitgeverij Ailantus, 14 juni 2011

Op 24 maart 2011 publiceerden wij — Uitgeverij Ailantus, onderdeel van Boom uitgevers Amsterdam — de Nederlandse vertaling van de roman The Book of Negroes van de Canadese schrijver Lawrence Hill onder de Nederlandse titel Het negerboek.

Omdat de oorspronkelijke titel letterlijk is overgenomen van het historische register met de titel The Book of Negroes waarin de slaven — al dan niet vrijgemaakt — zijn opgenomen die van Amerika naar de Canadese kolonie Nova Scotia werden getransporteerd en omdat dat register een cruciale rol speelt in de roman, besloten wij voor de letterlijke vertaling als titel van deze roman. The Book of Negroes is een uniek document, dat anders niet tot het Nederlandse publiek zou zijn gekomen.

Het was hierbij geenszins onze bedoeling wie dan ook te kwetsen of te provoceren in negatieve zin. Wij meenden juist aandacht te vragen voor een deel van onze geschiedenis dat te weinig in de aandacht staat van het bredere publiek. De slavernijgeschiedenis was vreselijk. Wij Nederlanders hebben daar een zeer grote rol in gespeeld. De duidelijke — zij het voor sommigen verwerpelijke — titel en de gruwelijkheid van het historische document waarnaar die titel rechtstreeks verwijst, dienden niet vermeden te worden, meenden wij, maar juist gebruikt te worden om aandacht te vragen.

Eind mei was de schrijver voor een 5-daags bezoek over in Nederland. 21 mei 2011 hield hij een lezing in het NiNsee, het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis, en was er de vraag van de directeur, de heer Cain, waarom voor die titel was gekozen, ook voor de Nederlandse vertaling. De heer Hill heeft de Canadese titel verklaard, de Nederlandse uitgever, Lidewijde Paris, heeft de keuze van de letterlijke vertaling ten overstaan van het publiek uitgelegd. Daarna is in de zaal, voor een zeer goed opgekomen publiek, geen discussie meer hierover ontstaan.

Op 4 juni 2011 plaatste de heer R. Groenberg voorzitter van de Stichting Eer en Herstel Slachtoffers van Slavernij in Suriname een reactie op de Nederlandse titel van de roman op de site van De Boekblogger. Op 12 juni 2011 mailde hij de schrijver Lawrence Hill dat hij middels een pamflet een oproep heeft gedaan op 22 juni 2011 het boek — althans de titel van het boek — te verbranden bij het Slavernijmonument in het Oosterpark in Amsterdam. Zoals nu bekend is geworden, was de heer Groenberg in het NiNsee aanwezig tijdens de voordracht van Lawrence Hill. Hij heeft toen geen vragen gesteld of opmerkingen gemaakt, noch tijdens, noch na de lezing terwijl daartoe duidelijk werd uitgenodigd. Het verbaast ons dan ook dat de heer Groenberg nu — meer dan drie weken later — deze oproep doet en wij betreuren het dat hij titelverbranding kiest als middel.

Voor de duidelijkheid: Het is de Nederlandse uitgever die besloten heeft de Nederlandse titel een letterlijke vertaling te laten zijn van de oorspronkelijke Canadese titel, niet de schrijver. De heer Groenberg weet van deze verantwoordelijkheid en spreekt nochtans de schrijver aan. Wij gaan graag met de heer Groenberg in dialoog.

Namens Uitgeverij Ailantus,
Lidewijde Paris
Uitgever
020 521 89 20
l.paris@ailantus.nl

We gaan met bestuursleden van de Werkgroep Vertalers, de VvL en de VSenV rond de tafel zitten om uit te leggen wat we voor niet-literair boekvertalers willen bereiken: respect voor ons werk, dat tot uitdrukking komt in een fatsoenlijk honorarium en behoud van de ons toekomende rechten. We bespreken drie opties: een zelfstandige vereniging, buiten de structuur van de VSenV, een eigen afdeling binnen die structuur, naast de VvL, en ten slotte een aparte werkgroep naast de reeds bestaande VvL-werkgroepen. We krijgen als huiswerk mee aan te tonen de VSenV nodig te hebben om onze belangen te behartigen, en die belangen te vertalen in haalbare doelen.

Enquête en Verzoek tot toetreding
Om de professionele behoeften van boekvertalers in kaart te brengen, houden we een enquête. De conclusies zijn schrijnend: bijna de helft van de respondenten draagt exploitatierechten over, en de boekvertalers die niet het door VvL en Nederlands Uitgeversverbond (NUV) in hun herenakkoord uitgewerkte modelcontract krijgen, en het bijbehorende ‘redelijke en gangbare tarief’, werken voor tarieven die 20 tot soms wel 50 procent lager liggen.

Eind december 2009 dienen we een Verzoek tot toetreding in bij de VvL. We onderbouwen onze doelen met de resultaten van de enquête, geven middelen aan, onderstrepen de noodzaak van deelname aan het politiek overleg over het auteurscontractenrecht en wijzen op de eigen verantwoordelijkheid van boekvertalers. De conclusie luidt dat niet-literair boekvertalers zich moeten organiseren om verbetering in hun marktpositie te kunnen brengen. Onze voorkeur gaat vanzelfsprekend uit naar aansluiting bij een vereniging die al ruim een eeuw belangen van schrijvers en vertalers behartigt.

VvL-voorstel
Twee maanden later geeft het VvL-bestuur in een voorstel aan onverminderd bereid te zijn met niet-literair boekvertalers in overleg te gaan over een mogelijke vorm van belangenbehartiging. Tijdens een vervolggesprek korte tijd later zetten we gezamenlijk nog een paar puntjes op de i. De VvL wil niet-literair boekvertalers helpen bij pogingen de interne samenhang en onderlinge solidariteit te vergroten en stelt hun vertegenwoordigers in de gelegenheid een jaar lang gebruik te maken van de faciliteiten van de vereniging. Tijdens dat jaar overlegt een afvaardiging van niet-literair boekvertalers met leden van de Werkgroep Vertalers van de VvL intensief over de organisatorische uitwerking van een mogelijke belangenbehartiging.

Hoewel literair en niet-literair vertalers veel gemeenschappelijk hebben, liggen hun belangen op het terrein van arbeidsvoorwaarden te ver uiteen om door de al bestaande werkgroep vertalers te kunnen worden behartigd. De toelatingscriteria zouden naar beneden toe moeten worden bijgesteld, omdat voor veel niet-literair boekvertalers geldt dat er geen ‘literair werk van substantiële omvang onder redelijke voorwaarden is gepubliceerd door een professioneel geleide uitgeverij’, waardoor de verworvenheden van de bestaande leden van de werkgroep op de tocht zouden komen te staan. Onder ‘redelijke voorwaarden’ verstaat de VvL een contract waarmee de vertaler geen exploitatierechten overdraagt, waarin naast een honorarium een royaltyclausule is opgenomen en dat duidelijke beëindigingsmogelijkheden stipuleert.

Toch kan de VvL veel voor algemeen boekvertalers betekenen. Zo is de VvL in samenwerking met de VSenV als geheel en het Platform Makers nauw betrokken bij de ontwikkelingen op het gebied van het auteursrecht, heeft ze regelmatig overleg met uitgevers, biedt ze leden een plek om samen te komen, verstrekt ze informatie op het gebied van belastingen, verzekeringen, pensioenen en juridische zaken, en faciliteert en organiseert ze bijeenkomsten.

De Werkgroep Algemeen Boekvertalers i.o.
De afvaardiging van niet-literair boekvertalers tooit zich met de naam Werkgroep Algemeen Boekvertalers (in oprichting). ‘Werkgroep’ omdat gaande het overleg blijkt dat een werkgroep de meest voor de hand liggende bestuurlijke vorm is om de belangenbehartiging voor niet-literairen in te gieten, ‘algemeen’ om aan te geven dat vertalers van alle genres — spannende boeken, romantische fictie, strips, non-fictie, noem maar op… — welkom zijn, en ‘boekvertalers’ omdat het initiatief tot het project op de gelijknamige Yahoo-mailinglist is geboren en om aan te geven dat de werkgroep alleen de belangen van vertalers van boeken wil behartigen. De Werkgroep Vertalers, die de belangen behartigt van literair vertalers, wordt omgedoopt tot Werkgroep Literair Vertalers.

Janne Rijkers, juridisch vraagbaak van de VSenV en coördinatrice van de VvL, werkt het verzoek tot toetreding verder uit. In februari gaan de leden van de Werkgroep Vertalers akkoord met het verzoek, in maart het VvL-bestuur en op 28 mei geeft uiteindelijk ook de Algemene Ledenvergadering van de VvL aan ‘geen bezwaar’ te hebben: ‘een bijzonder evenwichtige uitkomst die alleen maar lof verdient’, aldus belangenbehartiger van het eerste uur Rien Verhoef.

De Werkgroep Algemeen Boekvertalers
De Vereniging van Letterkundigen telt sinds 28 mei 2011 naast de bestaande werkgroepen Kinder- en Jeugdboeken, Theater, Poëzie, Proza en Literair Vertalers dus ook een Werkgroep Algemeen Boekvertalers. De nieuwe werkgroep hanteert andere lidmaatschapsvoorwaarden dan de Werkgroep Literair Vertalers. Belangrijk is dat op het vertaalde werk in beginsel auteursrecht rust. In dat beginsel schuilt het verschil: moet de literair vertaler om lid te kunnen worden van de Werkgroep Literair Vertalers een contract met ‘redelijke voorwaarden bij een professionele uitgeverij’ overleggen, mag de ‘algemeen boekvertaler’ ook een contract overleggen voor een vertaling waarop in beginsel het auteursrecht rust, maar waarmee het exploitatierecht wordt overgedragen (in plaats van in licentie gegeven).

We zetten de lidmaatschapsvoorwaarden even op een rij:

1. op het vertaalde werk rust in beginsel auteursrecht;
2. twee contracten bij een professionele uitgeverij — als leidraad kan de ledenlijst van de Groep Algemene Uitgevers van de NUV dienen;
3. een contributie van € 164 per jaar (die in de meeste gevallen fiscaal aftrekbaar is).

We roepen alle algemeen boekvertalers die aan die voorwaarden voldoen dan ook van harte op om lid te worden van de nieuwe werkgroep. Met het aanmeldingsformulier geef je je op als lid van de VSenV. Geef op het formulier aan van welke afdeling en werkgroep je lid wilt worden. Je kunt voor het contributiebedrag van € 164 lid worden van meerdere afdelingen en werkgroepen. Vertaal je niet alleen strips, maar schrijf je ook filmscenario’s, kun je je dus opgeven voor zowel de VvL als het Netwerk Scenarioschrijvers. Vertaal je behalve chicklit ook literatuur tegen de voorwaarden van het modelcontract, zoals voor veel boekvertalers geldt, kun je je binnen de VvL opgeven voor zowel de Werkgroep Literair Vertalers als de Werkgroep Algemeen Boekvertalers.

Om ons te beperken tot ons eigen terrein, de Franse literatuur: hedendaagse Franse schrijvers zijn op de Nederlandse Wikipedia opvallend dun gezaaid. Van de Goncourtprijswinnaars van de laatste tien jaar heeft maar een drietal een lemma gekregen (Jonathan Littell, Marie NDiaye, Michel Houellebecq), al zijn er van de overige zeven al vier in het Nederlands vertaald (Jean-Christophe Rufin, Laurent Gaudé, Gilles Leroy en Atiq Rahimi). Erger nog is het gesteld met auteurs die niet het geluk of de pech hebben gehad te worden bekroond door de Goncourtjury. Olivier Rolin, Lydie Salvayre, Yasmina Reza, Didier Van Cauwelaert: ondanks goede vertalingen in het Nederlands ontbreken ze op Wikipedia. En wat te denken van de uitgebreid vertaalde Jean Rouaud (Prix Goncourt 1990) en de in Frankrijk alomtegenwoordige Philippe Sollers? Frédéric Beigbeder, Pierre Bergounioux en Jean Echenoz (Prix Goncourt 1999) hebben weer wel hun eigen pagina: de willekeur van de artikelen is duidelijk de achilleshiel van Wikipedia, zoals ook blijkt uit het verbluffende lemma ‘Franse literatuur’, waarin die literatuur lijkt op te houden na de middeleeuwen. Kortom, hier valt veel werk te verrichten, en het hoeft echt niet veel tijd te kosten. De lemma’s ‘Régis Jauffret’ en ‘Pierre Michon’ waren razendsnel aangemaakt.

Een van de fascinerende aspecten van Wikipedia is het transnationale karakter van de encyclopedie. Van elk lemma is in de linkerkolom na te gaan hoe het er in anderstalige Wikipedia’s mee is gesteld. Bij literaire auteurs krijg je zo een snelle eerste indruk van de mate van hun internationale (en regionale) consecratie. Anderstalige versies vormen een handige blauwdruk voor eigen lemma’s: zo’n anderstalige versie kan makkelijk worden vertaald in een Nederlandse versie. In de instructies voor het schrijven van lemma’s adviseert Wikipedia nieuwe lemma’s vrij te vertalen en ze te herformuleren in eigen woorden. Op die manier wordt het schrijven van lemma’s een interessante vertaaloefening – en wie zijn daar beter toe in staat dan vertalers?

[wordt vervolgd]

Dit artikel verschijnt ook op HofHaan, het weblog van Rokus Hofstede en Martin de Haan.

Wikipedia is een ‘democratische’ kennisbank, die door iedere willekeurige bezoeker kan worden bijgewerkt, na een eenvoudige aanmeldingsprocedure. De daarvoor vereiste technische vaardigheden zijn minimaal: het volstaat om het voorbeeld van andere artikelen te volgen. En het leveren van zo’n bijdrage loont, want bij zoekopdrachten in Google of Yahoo verschijnt Wikipedia steevast in de bovenste rangen. Als vertalers dan ook ergens hun zichtbaarheid kunnen vergroten, als ze ergens de suggestie kunnen wegnemen dat boeken zichzelf vertalen of dat vertalers inwisselbaar zijn, als ze de lezer ergens het besef kunnen bijbrengen dat vertalers een essentiële schakel vormen in de productie van literaire waarde en maatschappelijke kennis, is het daar wel.

Overeenkomstig de drie geconstateerde leemtes zijn er minstens drie manieren waarop vertalers zich op Wikipedia kunnen manifesteren. In de eerste plaats kunnen ze de bibliografie van artikelen over ‘hun’ auteurs aanvullen met beknopte verwijzingen naar de Nederlandstalige versies, inclusief natuurlijk de vermelding van hun eigen naam; in één moeite door kunnen ze, als ze niets beters te doen hebben, ook de lemma’s van andere auteurs bijwerken en daar de namen en boektitels van collega-vertalers vermelden. Daarbij is het overigens goed om te weten dat zulke bibliografische correcties niet altijd zonder slag of stoot worden aanvaard door de zogeheten Wikipedianen. Er is op Wikipedia een hele batterij vrijwilligers actief, moderatoren genoemd, die voortdurend wijzigingen in de lemma’s toetsen aan de encyclopedische principes en daarover op met de betrokkenen in discussie gaan.

Zo heeft een van ons in het najaar van 2010 gemeend de lemma’s van een aantal prominente Duitse filosofen te moeten aanvullen met de titels van bestaande vertalingen en hun vertalers. Die aanvullingen werden prompt binnen 24 uur verwijderd met, op de lijst van recente wijzigingen, de toevoeging ‘irrelevant’. Daarop ontspon zich op de overlegpagina met de betreffende moderator de volgende discussie:

Beste ***, ik ben degene die op 26 okt enkele vertalersnamen heeft toegevoegd aan de bibliografie van Peter Sloterdijk. Ik zie dat die wijziging door jou ongedaan is gemaakt wegens ‘irrelevant’. Kun je dat uitleggen? De vertaler van de Sferen-trilogie, Hans Driessen, leverde een monument van inventiviteit en helderheid af, waarvoor hij alom is geprezen. Alleen al daarom verdient hij vermelding, maar ook uit principiële overwegingen: volgens de auteurswet zijn vertalers, in dezelfde hoedanigheid als schrijvers, de ‘auteur’ van hun tekst; uit dien hoofde is het vermelden van hun naam een kwestie van correcte informatieverschaffing. Ten slotte: doet de vertalersvermelding afbreuk aan de encyclopedische roeping van Wikipedia? Voor sommige encyclopediegebruikers kan die info toch wel degelijk ’relevant’ zijn?

Beste R., ik vrees dat ik er toch een andere mening op nahoudt. Volgens mij is een vertaler niet echt belangrijk in een artikel over een filosoof. Dat kan anders zijn voor een artikel over een boek of in een artikel over een vertaler zelf. Hiermee wil ik niet gezegd hebben dat vertalen geen eerbied verdient, integendeel. Ik kan me voorstellen dat bepaalde gebruikers die info interessant vinden, maar dat kan ook gezegd worden van pakweg de schoenmaat van de filosoof. Ik ken geen enkel artikel hier en al helemaal geen encyclopedie waar de vertaler van werken vermeld wordt. Het gaat uiteindelijk om het intellectuele eigendom van de oorspronkelijke auteur, niet om dat van de vertaler. De auteursrechten, dat is natuurlijk een andere zaak, maar auteursrechten hebben maakt iemand nog niet encyclopedisch relevant. Het is een kwestie van niet te veel onnodige details in een artikel te plaatsen.

Beste ***, dank voor je interessante reactie, die genoeg stof biedt voor een weerwoord van twintig pagina’s – wat ik wijselijk zal nalaten. Het principe dat informatie op Wikipedia moet worden gefilterd op relevantie (‘niet te veel onnodige details’), daar kan ik inkomen, maar ik wil toch graag opmerken dat sommige van je vergelijkingen naar mijn gevoel mank gaan. Wie geïnteresseerd is in Sloterdijks filosofie zal het worst wezen wat diens schoenmaat is. Als hij daarentegen een van de honderden door Sloterdijk uitgevonden neologismen in goed Nederlands wil kunnen gebruiken – ook op Wikipedia – is hij afhankelijk van de geestkracht van Hans Driessen, Sloterdijks vaste vertaler. Zodra van een filosoof de Nederlandstalige werken worden opgesomd, is volgens mij het noemen van de vertaler relevant – niet voor niets ligt bij de vertaler het intellectuele eigendom van de vertaling, één versie uit miljoenen mogelijke versies. Goed, ik heb niet de illusie dat ik je zal overtuigen – misschien moet je eerst eens Sloterdijk lezen, in de onvolprezen vertaling van etc…

Het slot van de discussie was dat de moderator zich weliswaar ‘niet overtuigd’ toonde, maar daar onmiddellijk op liet volgen: ‘Wikipedia is een vrije encyclopedie, je kunt ze dus altijd weer toevoegen als je mijn actie onjuist vond.’ Zo gezegd, zo gedaan, en inderdaad: sindsdien zijn er geen vertalersnamen meer verwijderd uit de lemma’s waar wij ze hebben toegevoegd. Vertalers, aan de slag!
[wordt vervolgd]

Bovenstaand artikel verscheen ook op het weblog van Rokus Hofstede en Martin de Haan en wordt hier met instemming van de auteurs geplaatst.

VvL-Voorstel
Op 2 maart 2010 stuurde de VvL ons op grond van die aanvraag een Voorstel (dat je als pdf kunt downlaoden). Het VvL-bestuur geeft in het Voorstel aan in principe een rol te kunnen spelen bij het opkomen voor auteursrechtelijke belangen van boekvertalers. Voorwaarde is echter dat de groep boekvertalers die toetreedt tot de VvL, in wat voor vorm dan ook, homogeen van samenstelling is en onderling een grote mate van solidariteit aan de dag legt. Vooralsnog ziet de VvL geen aanleiding om de lidmaatschapsvoorwaarden zodanig aan te passen dat toetreding van alle vertalers van niet-literaire werken mogelijk wordt. Het modelcontract dat het resultaat is van overleg tussen de VvL en uitgevers verenigd in de Literaire Uitgeversgroep (LUG) — of enig ander contract met ‘redelijke voorwaarden’ bij een ‘professioneel geleide uitgeverij’ — blijft als toelatingscriterium gehandhaafd.

De VvL wil niet-literair boekvertalers wel helpen bij pogingen de interne samenhang van de groep die toetreding zoekt te vergroten. Daartoe mag de werkgroep gedurende een jaar gebruikmaken van de volgende faciliteiten: vergaderruimte in het Lodewijk van Deysselhuis in Amsterdam, gebruik van de rechtspersoon van de VSenV om subsidie aan te vragen en juridisch advies bij de aanpak van auteursrechtelijke problemen. Overleg tussen het bestuur van de Werkgroep Vertalers van de VvL en de werkgroep die ijvert voor toetreding van niet-literairen zou na dat jaar tot een nieuw verzoek moeten leiden dat concreter ingaat op de problemen van een homogene, solidaire groep boekvertalers. Dat verzoek zal dan opnieuw op zijn merites worden beoordeeld door de Werkgroep Vertalers, de VvL en de VSenV.

Vervolggesprek
Het voorstel wierp bij niet-literairen vragen op over onder andere de invulling van de begrippen ‘homogeen’ en ‘solidair’ en over de status van de werkgroep die een jaar met de VvL over een nieuw verzoek zou moeten overleggen. Ook uit de reacties op de lijst van de e-mailgroep Boekvertalers en het uitblijven van een stormloop op de poll die de werkgroep had geopend om de reacties van de leden te peilen, viel af te leiden dat een besluit voor of tegen verdere samenwerking met de VvL geen sinecure was. Telefonisch bleek dat de VvL ‘homogeniteit’ definieert in termen van genre, maar dat ze toch ook het ‘merk’ uitgever niet uit het oog wil verliezen.

Toch roepen ook die antwoorden weer nieuwe vragen op. Met een indeling naar genre ruil je de tweedeling literair — niet-literair immers in voor een andere tweedeling op basis van het criterium ‘genre’. Dat is een verschuiving, maar geen oplossing van het probleem. Met een schifting op basis van het criterium ‘uitgever’ zou de bestaande situatie gehandhaafd blijven, waarin de uitgever in de praktijk bepaalt of een boekvertaler lid kan worden van zijn eigen vakvereniging.

Kortom, het leek zowel de niet-literairen als de VvL raadzaam in een vervolggesprek te proberen antwoorden te vinden op oude en nieuwe vragen. Dat gesprek vond plaats op 13 april 2010 en leverde waardevolle informatie op over het zogenaamde VSenV-huis, de positie van de VSenV ten aanzien van het auteursrecht en ledenaantallen.

• Het VSenV-huis
  Vooropstaat dat de VvL onverminderd bereid is met niet-literair boekvertalers in overleg te gaan over een mogelijke vorm van belangenbehartiging. Onderwerp van dat overleg, dat een jaar zou moeten duren, zou ook de vorm zijn waarin een permanente samenwerking gegoten zou kunnen worden. ‘Zou kunnen worden’, want op dit moment is nog niet duidelijk of niet-literair boekvertalers zullen kunnen worden ondergebracht in het VSenV-huis.
  
  De metafoor van het huis komt van VSenV- en VvL-bestuursvoorzitter Jan Boerstoel, die de VSenV voorstelde als een huis met op dit moment drie kamers, waar de afdelingen VvL (letterkundigen), Freelancers Associatie (FLA, freelance journalisten) en Netwerk Scenarioschrijvers onderdak hebben gevonden. Misschien kunnen we de metafoor uitbreiden tot een VSenV-huis met drie appartementen (voor VvL, FLA en Netwerk), die op hun beurt weer zijn onderverdeeld in kamers. De VvL bewoont dan een vijfkamerappartement met in elk van de kamers een werkgroep: Kinder & Jeugd, Poëzie, Proza, Theater en Vertalers.
  
  Het komende jaar zou uit overleg tussen VvL en niet-literair boekvertalers moeten blijken welke plek niet-literair (of niet-alleen-literair) boekvertalers in dat huis krijgen. Te denken valt aan een een zesde kamer in het VvL-appartement (een aparte werkgroep dus), of een vierde appartement (een aparte afdeling dus). Maar ook een eigen huis behoort nog tot de mogelijkheden.
  
  Komend najaar ondergaat de VSenV een organisatorische ‘check-up’, zoals ze het zelf noemt, een interne discussie ‘over toekomst en strategie van de VSenV die misschien zal leiden tot plannen om de mogelijkheden voor de VSenV te verruimen,’ aldus VSenV-directeur Wim Jurg. Pas als die discussie is afgesloten, wordt duidelijk of en waar er na herstucturering plaats is voor niet-literair boekvertalers en of de VSenV voor onbepaalde tijd de belangen van die groep zal kunnen behartigen, ‘[...] maar,’ aldus opnieuw Jurg, ‘dat wordt een open discussie met vele deelnemers waarover dus vooraf geen enkele uitkomst-garantie valt te geven.’
• Exploitatierecht
  Een hindernis die in het VvL-voorstel van 2 maart niet was weggenomen, was die van het exploitatierecht, het deel van het auteursrecht dat je aan derden kunt afdragen — het andere deel, de persoonlijkheidsrechten, is onvervreemdbaar. Het standpunt van de VSenV was dat leden moeten beschikken over hun auteursrecht (lees: exploitatierecht), omdat de vereniging een belang moest hebben om te behartigen. De directie van de VSenV lijkt evenwel gevoelig voor ons argument, onder andere verwoord in het Verzoek tot toetreding, dat een grote groep boekvertalers door ‘[d]e structurele economische ongelijkheid tussen auteurs en exploitanten en de grote mate van vrijheid en flexibiliteit die contractpartijen bezitten bij het bepalen van de keuze voor licentie of overdracht [...] buiten de literaire sector’ worden gedwongen ‘eenzijdig opgestelde standaardcontracten die voorzien in een verregaande rechtenafdracht’ te accepteren.
  
  Wim Jurg kon op 13 april niet aanwezig zijn, maar gaf in antwoord op onze vragen wel aan dat hij ‘van [z]ijn kant benadrukt [...] dat de VSenV er wil zijn voor alle schrijvers en vertalers die over hun exploitatierecht beschikken of daarover, zo zij dit in de heersende verhoudingen moeten overdragen, willen gaan beschikken. En dat dit “er wil zijn voor” kan leiden tot uiteenlopende vormen van samenwerking, binnen of buiten de VSenV.’
  
  Op dit moment is er in de VSenV geen plek voor niet-literair boekvertalers omdat de bestaande afdelingen uit hoofde van doeltreffende belangenbehartiging voor hun leden vasthouden aan lidmaatschapscriteria die toetreding van boekvertalers die niet beschikken over hun auteursrecht uitsluiten. Nogmaals: na de check-up komend najaar zal duidelijk worden of en hoe daarin verandering komt.
• Ledenaantallen
  Belangenbehartiging brengt natuurlijk kosten met zich mee. Kosten die deels worden gedekt met subsidies, maar ook met inkomsten uit contributie. Om de belangen van niet-literair boekvertalers te kunnen behartigen, zouden na afloop van het overlegjaar, aan het begin van het eerste verenigingsjaar, al 150 nieuwe leden moeten aankloppen bij het VSenV-huis. Bovendien zouden we er voor het eind van het eerste verenigingsjaar nog eens 50 niet-literair boekvertalers toe moeten zien te verleiden ons binnen gezelschap te komen houden.
  
  Dat lijkt veel, maar we moeten niet vergeten dat onze vuist, als we meer dan een deuk in een pakje boter willen kunnen slaan, toch flink moet groeien. En nog met veel meer dan die 150 of 200 leden die de VSenV als ondergrens stelt.
• Conclusie
  We zouden als niet-literair boekvertalers een jaar lang intensief overleg plegen met de VvL, in de praktijk vooral met bestuursleden van de Werkgroep Vertalers. Te denken valt aan één bijeenkomst in de zes weken. Twee belangrijke punten zouden dan onderwerp van gesprek zijn: ten eerste de organisatorische uitwerking van belangenbehartiging door de VSenV (komen niet-literair boekvertalers terecht in een kamertje, nemen ze hun intrek in de loft, of kraken ze het belendende pand en breken ze een muurtje door?), en ten tweede strategieën en activiteiten om te komen tot een zo groot mogelijke ledenaanwas. De VvL wijst er in dat verband nogmaals op dat ze haar rechtspersoon kan en wil gebruiken om bij het Lira Fonds subsidie aan te vragen voor dergelijke activiteiten.

Peiling
Om de reactie van de leden van de e-maillijst Boekvertalers op het Voorstel en de aanvullingen daarop te peilen, heeft de werkgroep een enquête geopend. De resultaten van die peiling hebben we opgenomen in een spreadsheet (xls). In totaal hebben 94 mensen de poll ingevuld: 48 zijn langjarig VSenV-lid, 7 zijn al of niet omwille van de onderhandelingen sinds september 2009 lid van de VSenV geworden, en 39 zijn niet lid van de VSenV. 1 respondent heeft het vragenformulier niet helemaal ingevuld.

90 procent van de langjarige VSenV-leden (43) heeft vraag 1 — ‘Wil je op grond van het VvL-voorstel van 2 maart en de toelichting daarop van 13 april door met de VSenV?’ — met Ja beantwoord. Alle nieuwe VSenV-leden (7) hebben Ja geantwoord. Van de niet-leden heeft twee derde (25) diezelfde vraag ook met Ja beantwoord. Een kleine 10 procent van de VSenV’ers (4) heeft vraag 1 met Weet niet beantwoord. Van de niet-leden weet een derde (12) het niet. In totaal stemden 3 lijsters Nee (1 VSenV’er en 2 niet leden).

Kortom, in totaal wil 80 procent van de respondenten door met de VSenV. Maar meer dan de helft van die groep ís al lid van de VSenV. Van de lijsters die nog geen lid zijn van de VSenV wil een kleine 65 procent ingaan op het VvL-voorstel. 17 procent van de deelnemers weet het niet.

Kritiek
Vooral uit de commentaren van degenen die ‘Weet niet’ hebben gestemd spreekt een zekere aarzeling om het VSenV-pad tot het einde toe te volgen. Toch kraken ook de Ja’s kritische noten in hun commentaar. De Nee’s, maar niet alleen de Nee’s, betwijfelen of de VSenV uiteindelijk bereid zal zijn om de niet-literairen op te nemen, of vragen zich af of de vereniging de belangen van niet-literairen wel kán behartigen als het haar al niet lukt om bij alle LUG-uitgevers en imprints gebruik van het modelcontract af te dwingen. Angst voor versnippering wordt door veel deelnemers genoemd als argument vóór de VSenV.

Ook op de lijst werd naar aanleiding van de enquête een aantal harde noten gekraakt. Of misschien moeten we zeggen: een aantal noten hard gekraakt. De critici richtten hun pijlen onder andere op de bestemming van de zogenaamde socu-inhoudingen. De Stichting Lira (LIteraire Rechten Auteurs) incasseert als collectieve beheersorganisatie auteursrechtelijke gelden als bijvoorbeeld leenrecht voor schrijvers en vertalers. Op die uitkeringen wordt op grond van artikel 5 lid 4 van het verdelingsreglement van de Stichting Leenrecht (pdf) een bepaald percentage — tien procent in het geval van leenrecht — ingehouden ten behoeve van sociale en culturele doelen. Het in 1991 door de Lira opgerichte Lira Fonds subsidieert met deze socu-gelden ‘projecten [...] waarbij professionele schrijvers en vertalers betrokken zijn.’ Zo komt een deel van de socu-gelden als subsidie bij de VSenV terecht, wat betekent dat niet-literair vertalers indirect meebetalen aan de instandhouding van de beroepsvereniging waartoe ze zelf vooralsnog statutair geen toegang krijgen.

De critici wijzen erop dat er een vreemde discrepantie bestaat tussen de definitie die de Stichting Lira in haar jaarverslag (pdf) voor literatuur hanteert — ‘[m]et literaire werken bedoelen we praktisch alles wat met woorden is geschreven. Lira vertegenwoordigt dus niet alleen de P.C. Hooftprijs-winnaars, maar ook schrijvers van streekromans, vertalers, scenarioschrijvers, ondertitelaars, inmiddels ook journalisten en vele anderen’ — en de strenge toelatingscriteria die door het Lira Fonds gesubsidieerde instellingen in de praktijk aan kandidaat-contribuanten opleggen. Vanuit de vaststelling dat het leeuwendeel van de leenrechtgelden afkomstig is van uitleningen van niet-literaire werken, terwijl de bestemming van socu-gelden wel zeer monochroom literair is gekleurd, laken zij de byzantijnse onderverdeling in literairen enerzijds en subliterairen, half- of demi-literairen, andersliterairen en niet-literairen anderzijds.

Volgende stap
Hoewel de respons (93) achterblijft bij die (183) van de novemberenquête naar de marktpositie van boekvertalers, denken we dat de overweldigende (en bemoedigende) meerderheid van VvL-leden vóór verdere samenwerking met niet-literair boekvertalers en de ‘grondwettelijke’ meerderheid van niet-leden aanleiding geven om het overleg met de VSenV in te gaan. In de hoop dat verslag van het overleg en tastbare resultaten twijfelaars en boekvertalers die nu nog niets van onze actie weten (en daarvan dus zo snel mogelijk op de hoogte moeten worden gebracht) alsnog over de streep zullen trekken.

Er is een nieuwe werkgroep opgericht, de Werkgroep Algemene Boekvertalers, die gesprekken voert met bestuursleden van de Werkgroep Vertalers van de VvL. Het eerste gesprek in deze nieuwe gespreksronde vond op 24 juni plaats in het Van Deysselhuis in Amsterdam. Naast praktische zaken kwamen vooral toelatingscriteria (geagendeerd voor de volgende vergadering) en strategieën om de groep algemene boekvertalers maximaal uit te breiden ter tafel. De volgende bijeenkomst is gepland voor 10 augustus. We doen op deze plek verslag van de vorderingen. Voor vragen en opmerkingen, kritiek en loftuitingen, ideeën en suggesties, noodkreten en aanmeldingen, is de werkgroep bereikbaar op werkgroepalgemeneboekvertalers@gmail.com.

Dit is het vierde deel in een serie over de onderhandelingen tussen niet-literairen en de VSenV. Hier vind je deel 1, deel 2, de enquête en deel 3.

We spraken af dat de niet-literairen bij het bureau van de Vereniging van Letterkundigen — de zelfstandige VSenV-afdeling die de belangen van schrijvers en vertalers behartigt — een verzoek tot toetreding zouden indienen waarin ze duidelijk maakten waarom niet-literair boekvertalers het administratief apparaat van de VSenV nodig meenden te hebben om hun belangen te behartigen. De drie niet-literairen vormden met Mart Ahuluheluw, Jeannet Dekker en Marce Noordenbos een werkgroep en togen aan het werk. Ze hielden een enquête om inzicht te krijgen in de markt- en inkomenspositie van boekvertalers. We maken van de gelegenheid gebruik om al die boekvertalers die de moeite hebben genomen de vragenlijst in te vullen hartelijk te bedanken. Dankzij jullie hebben we meer inzicht gekregen in de positie waarin boekvertalers zich in Nederland bevinden.

De resultaten van de enquête werden in het verzoek verwerkt om aan te tonen dat het hoog tijd is dat niet-literair boekvertalers gezamenlijk en geruggensteund door een vakorganisatie opkomen voor een verbetering van hun positie.

Het verzoek hebben we compleet met vragenlijst en enquête-uitslagen op 30 december op de bus gedaan. De VvL liet inmiddels weten het verzoek voor de eerstvolgende bestuursvergadering, op 18 februari, te hebben geagendeerd. We hebben het verzoek hieronder integraal weergegeven. Wie de tekst liever op zijn gemak offline leest, kan de brief als pdf, als Worddocument of in OpenDocument-indeling (odt) downloaden.

Geacht bestuur,

Op 11 september kwamen bestuursleden van de VvL, de Werkgroep Vertalers, Martin de Haan, Rien Verhoef en drie vertegenwoordigers van een groep niet-literair boekvertalers bijeen om te praten over de vraag of de VvL – of de koepel VSenV – naast de belangen van literair vertalers ook die van niet-literair vertalers kon behartigen. Drie opties passeerden de revue:

• een aparte vereniging, los van de VSenV,
• een zelfstandige afdeling onder de koepel VSenV, naast de VvL,
• een werkgroep binnen de VvL, naast de reeds bestaande werkgroepen.

Misschien kan daar inmiddels nog een vierde optie aan worden toegevoegd:

• een zelfstandige afdeling Vertalers, los van een afdeling Auteurs, waar ook niet-literair vertalers onderdak vinden.

De niet-literair boekvertalers kregen de opdracht een verzoek tot oprichting van een afdeling of werkgroep in te dienen waarin zij, om in termen van de VSenV-statuten te blijven, op goede gronden aantonen dat zij het administratief apparaat van de VSenV nodig hebben om hun specifieke belangen te behartigen. Ze moeten aangeven welke doelen ze nastreven, hoe ze denken dat de VSenV hen kan helpen die doelen te bereiken, hoe groot de groep potentiële leden is en hoe die is samengesteld. Een werkgroep zou als aanspreekpunt van zowel VvL als niet-literairen moeten fungeren en het verzoek moeten uitwerken. De drie oorspronkelijke verzoekers, Carla Hazewindus, Richard Kwakkel en Ellis Post Uiterweer, nodigden Mart Ahuluheluw, Jeannet Dekker en Marce Noordenbos uit de werkgroep te komen versterken.

DOELEN
Het uiteindelijke doel is in samenwerking met de VSenV een verbetering van de inkomens- en marktpositie van niet-literair boekvertalers te bewerkstelligen. Daarbij richten we ons in hoofdzaak op

• het behoud van auteursrecht, of beter gezegd: het heroveren daarvan op de uitgevers, want daar komt het voor het gros van de niet-literair boekvertalers op neer, en
• de invoering van een ‘redelijk en gangbaar tarief’ met jaarlijkse inflatiecorrectie voor niet-literair werk.

MIDDELEN
Om het verwerkelijken van die doelen dichterbij te brengen, heeft de werkgroep in overleg met leden van de Yahoo!-mailinglist Boekvertalers een aantal strategieën bedacht waarin de VSenV een rol kan spelen:

• een enquête met het tweeledige doel aan te tonen dat het treurig is gesteld met de inkomenspositie van niet-literair boekvertalers in Nederland en dat de groep niet-literair boekvertalers die afstand doet van auteursrechten aanzienlijk groter is dan algemeen wordt aangenomen;
• een bewustwordingscampagne onder uitgevers en boekvertalers;
• uitgevers aanspreken op het gezamenlijk belang van kwaliteit;
• politiek overleg om te bereiken dat ook niet-literair boekvertalers profiteren van een eventuele uitzondering op de Mededingingswet;
• benadrukken eigen verantwoordelijkheid van de doelgroep.

We zullen die punten voor zover nodig hieronder toelichten.

Enquête en marktpositie niet-literair boekvertalers
Om een beeld te krijgen van de omvang en samenstelling van de groep potentiële leden en de inkomens- en marktpositie van niet-literair boekvertalers, besloot de werkgroep een enquête te ontwerpen en voor te leggen aan leden van de lijst Boekvertalers en een aantal collega’s die niet lid waren van de lijst en via een speciaal e-mailadres konden laten weten ook te willen deelnemen. De lijst Boekvertalers stelt geen andere eisen aan zijn leden dan dat ze boeken vertalen of willen vertalen, wat de verwachting rechtvaardigde dat via de ledenlijst een breed scala aan boekvertalers en aspirant-boekvertalers kon worden bereikt. In totaal hebben 183 mensen de vragenlijst ingevuld, in grote meerderheid niet-literair boekvertalers. Voor nadere bijzonderheden en resultaten verwijzen we graag naar de bijlage en het uitgebreide verslag dat op 18 december verscheen op het weblog Boekvertalers¹.

Toch willen we hier twee opvallende conclusies noemen. Ten eerste draagt bijna de helft van de boekvertalers zonder daar aanvullend voor te worden gecompenseerd auteursrechtelijke bevoegdheden af. Ten tweede werken veruit de meeste boekvertalers die geen Modelcontract en niet het ‘redelijke en gangbare tarief’ krijgen voor tarieven onder de vijf cent. Uit vraaggesprekken met boekvertalers blijkt bovendien dat de tarieven waarvoor ze werken al jaren niet zijn bijgesteld.

De gemiddelde boekvertaler die uit de enquête naar voren komt, is een vrouw van rond de vijftig met een universitaire opleiding en zo’n vijftien jaar ervaring. Ze werkt doorgaans niet voor het Modelcontract, draagt auteursrechtelijke bevoegdheden af en ontvangt vier tot vijf cent per woord, geen of nauwelijks royalty’s en minder dan vijfhonderd euro aan leenrechtvergoedingen.

Uit de enquête en de gesprekken die we hebben gevoerd, blijkt bovendien dat veel VvL-leden soms wel en soms niet tegen de voorwaarden van het Modelcontract werken. Niet zelden zijn ze met een enkel ‘literair werk van substantiële omvang’ – een enkele keer zelfs zonder contract met ‘redelijke voorwaarden’ bij een ‘professioneel geleide uitgeverij’² – toegelaten als lid van de VvL terwijl hun ‘portefeuille’ hoofdzakelijk uit niet-literair werk bestaat. Voor de behartiging van hun literaire belangen kunnen ze terecht bij de VvL, voor de behartiging van vergelijkbare, maar toevallig als ‘niet-literair’ geclassificeerde belangen moeten ze hun heil zoeken bij een nog op te richten werkgroep, afdeling of zelfs vereniging. Een ondoorzichtige situatie die uitwijkgedrag bij uitgevers in de hand werkt, omdat het voor hen aantrekkelijk is de vertaling van een literair werk als niet-literair op de ongereguleerde markt van niet-verenigde boekvertalers uit te zetten. In feite zijn het in de huidige situatie de uitgevers die bepalen of boekvertalers lid kunnen worden van hun eigen vakorganisatie!

De structurele economische ongelijkheid tussen auteurs en exploitanten en de grote mate van vrijheid en flexibiliteit die contractpartijen bezitten bij het bepalen van de keuze voor licentie of overdracht – een keuze met duidelijke verschillen in rechtsgevolg³ – en de omvang daarvan, leiden buiten de literaire sector tot eenzijdig opgestelde standaardcontracten die voorzien in een verregaande rechtenafdracht⁴. Het is voor niet-literair boekvertalers in feite onmogelijk in onderhandelingen met uitgevers zelfs maar minimale eisen te stellen. De rug recht of de poot stijf houden komt neer op professionele zelfmoord. Als boekvertalers iets aan hun lamentabele positie willen veranderen, moeten ze dat gezamenlijk doen, gesteund door een krachtige vakvereniging: de VSenV. Alleen als collectief kunnen ze bij de politiek aandringen op het afdwingen van een billijkheids- of eerlijkheidsbeginsel, of een succesbeding, zodat de tussen uitgever en boekvertalers overeengekomen vergoeding in verhouding staat tot de inkomsten verkregen uit exploitatie van het werk. Onder het kopje ‘Politiek overleg’ komen we hier nader op terug.

Bewustwordingscampagne en kwaliteit
Veel boekvertalers zijn niet vertrouwd met de complexe materie die het auteursrecht is, en de leden van de werkgroep willen zelfs niet op voorhand de mogelijkheid uitsluiten dat ook uitgevers niet volledig op de hoogte zijn met het auteursrecht en de recente ontwikkelingen op dat gebied. Samen met Martin de Haan denken de leden van de werkgroep dat een bewustwordingscampagne onder uitgevers vruchten zou kunnen afwerpen. Volgens Martin de Haan kan de CEATL hier een waardevolle rol spelen, evenals de VvL, voor zover zij dat niet al doet. Tenslotte hebben zowel uitgevers als vertalers belang bij goede kwaliteit en is het goed als collectief te benadrukken, bij beide partners in het vertaalproces, dat onrealistische leveringsvoorwaarden en het streven naar kwaliteit haaks op elkaar staan.

Maar ook met een bewustwordingscampagne onder boekvertalers is veel winst te behalen. Het weblog Boekvertalers⁵, dat in februari 2007 op initiatief van de gelijknamige lijst werd opgericht om de zichtbaarheid van boekvertalers en hun vak te vergroten, leent zich uitstekend voor dat doel. Daarnaast heeft de werkgroep inmiddels contact gehad met een jurist, deskundige op het gebied van auteursrecht en intellectueel eigendom, om voor een groep Boekvertalers een uitgebreide toelichting op het auteursrecht te verzorgen. Een dergelijke ‘cursus’ valt buiten de financiële en logistieke mogelijkheden van de werkgroep of de individuele boekvertaler, maar voor de VSenV en de nieuwe niet-literaire ledenaanwas zou het een waardevolle besteding van een deel van de contributieopbrengst zijn. Mogelijk kan de VertalersVakschool een faciliterende rol spelen – of zelfs een module over de juridische aspecten van het vak in het curriculum opnemen.

Politiek overleg
De ‘NMa-affaire’ van begin 2007 heeft ertoe bijgedragen dat we ons ervan bewust werden dat collectieve prijsafspraken strijdig zijn met het kartelverbod in artikel 6, lid 1, van de Mededingingswet, maar ook de politiek geeft zich er rekenschap van dat ‘[a]uteurs klagen over het misbruiken van de marktmacht door de uitgevers en het ontberen van een sterke onderhandelingspositie [...]’, dat zij ‘worden gehinderd om collectieve prijsafspraken te maken’⁶ en onderzoekt de mogelijkheid van een ‘regeling die het auteurs en exploitanten van auteursrechtelijk beschermd werk toestaat om collectieve onderhandelingen te voeren over (minimum)tarieven en royalties’⁷. Het is in dat verband van het grootste belang dat vertegenwoordigers van niet-literair boekvertalers zo snel mogelijk deelnemen aan het overleg hierover. De VSenV zou de stem van niet-literair boekvertalers aan de onderhandelingstafel met de politiek kunnen laten horen. De VvL doet dat nu al voor literair schrijvers en vertalers via onder andere het Platform Makers; op basis van vergelijkend rechtsonderzoek⁸ waaruit blijkt dat in de ons omringende landen ‘het mededingingsrecht niet wordt toegepast op de prijsafspraken die auteurs in collectieve onderhandelingen maken’ dringt VSenV-bestuursvoorzitter Jan Boerstoel⁹ aan op een wettelijke regeling die dergelijke CAO-achtige afspraken voor leden van de vereniging wel mogelijk maakt. Het zou wel erg wrang zijn als een wettelijke regeling die mogelijk ook gevolgen heeft voor niet-literair boekvertalers tot stand komt zonder dat de vertalers in kwestie hun stem in het debat erover hebben kunnen laten horen.

Eigen verantwoordelijkheid
Boekvertalers moeten zich organiseren om hun positie te kunnen verbeteren. Zonder krachtige vereniging kunnen boekvertalers geen vuist maken, zelfs al is het maar een ‘fluwelen’ vuist. Aan de andere kant is een vereniging zonder standvastige leden machteloos. Boekvertalers die ervoor kiezen samen met hún vereniging te strijden voor verbetering van hun positie kiezen daarmee ook voor een assertieve benadering in de onderhandeling met hun opdrachtgevers en een kritische houding tegenover ondermaatse leveringsvoorwaarden. Ze kiezen er bovendien voor samen met hun medeleden een ondergrens te bewaken, ook al kan die ondergrens per genre verschillen.

Boekvertalers kunnen er in navolging van hun collega-zzp’ers in de audiovisuele sector voor kiezen in nauwe samenwerking met hun vereniging leveringsvoorwaarden te deponeren bij de Kamer van Koophandel¹⁰, maar een dergelijke strategie heeft alleen kans van slagen als de leden van de vereniging, gesteund dóór de vereniging, weigeren met minder dan die leveringsvoorwaarden genoegen te nemen.

Te denken valt bovendien aan een cursus onderhandelingstechniek. Een zaterdagnamiddag ‘Van ja en amen tot sales pitch’ zal bedeesde boekenwurmen niet veranderen in topverkopers, maar kan boekvertalers wel vertrouwd maken met de do’s-and-don’ts van het onderhandelen. Alweer geldt dat een dergelijke cursus buiten de financiële en logistieke mogelijkheden van de individuele boekvertaler valt.

Concluderend
De werkgroep concludeert dat niet-literair boekvertalers zich moeten organiseren om verbetering in hun inkomens- en marktpositie te kunnen brengen. De voorkeur van de werkgroep gaat daarbij als vanzelfsprekend uit naar aansluiting bij een vereniging die zich al meer dan een eeuw sterk maakt voor schrijvers en vertalers, een vereniging die in overleg met gesprekspartners zo divers als overheid, belangenorganisaties, collectieve rechtenbeheerders en uitgevers inmiddels indrukwekkende resultaten heeft bereikt, een uitgebreide overleginfrastructuur heeft aangelegd en daarmee de natuurlijke partner is van ook de níét-literair boekvertaler.

Mart Ahuluheluw
Jeannet Dekker
Carla Hazewindus
Richard Kwakkel
Marce Noordenbos
Ellis Post Uiterweer

—

Noten:

1. http://www.boekvertalers.nl/2009/12/18/marktpositie-boekvertalers-de-enquete
2. Aldus de voorwaarden voor lidmaatschap op de website van de VvL [http://www.vvl.nu/content/78/50/Voorwaarden.html ].
3. Frequin, M.J. en H. Vanhees, Auteursrechtengids voor Nederland en België, Sdu 1999; p. 97.
4. Hugenholtz, P.B. en L. Guibault, Auteursrechtcontractenrecht: naar een wettelijke regeling? – Onderzoek in opdracht van het WODC (Ministerie van Justitie), Instituut voor Informatierecht, juni 2004.
5. http://www.boekvertalers.nl
6. Gerkens, Arda et al. Auteursrechten – een rapport, 2009; p. 18.
7. Ministerie van Justitie, DG Wetgeving, Internationale aangelegenheden en Vreemdelingenzaken, Kabinetsreactie rapport parlementaire werkgroep auteursrecht, 2009; p. 23.
8. Reinsma, Marijke, Prijsafspraken van auteurs en mededinging in België, Duitsland, Frankrijk, Ierland en het Verenigd Koninkrijk – Onderzoek in opdracht van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV), 2006; p. 9 e.v.
9. Brief van Jan Boerstoel namens het VSenV-bestuur aan de leden van de Vaste Commissies voor Justitie, Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van de Tweede Kamer d.d. 18 november 2009.
10. Freelancers in de audiovisuele sector, vooral cameramensen, kampen met dezelfde problemen als boekvertalers (maar lees voor uitgevers: facilitaire bedrijven en productiehuizen) en hebben in samenwerking met het CNV algemene leveringsvoorwaarden opgesteld en gedeponeerd in een poging het tij te keren [http://tinyurl.com/yzh2tqd website CNV-Dienstenbond].

Deel 1 van dit feuilleton verscheen op 28 augustus, deel 2 op 21 september 2009, , deel 3 op 15 januari 2010, en deel 4 op 3 augustus 2010.

Catastrofaal
De positie van literair vertalers in veel landen, waaronder koplopers van de Europese economie, kan volgens de CEATL op zijn website alleen maar worden beschreven als ‘catastrofaal’. ‘The most depressing study about translation I’ve ever heard about,’ schreef uitgever van vertaalde literatuur Chad Post op zijn weblog Three Percent. De Nederlandse literair vertaler neemt op grond van de betaalde woordprijs, royalty’s, leenrechtvergoedingen, beurzen en subsidies met een gemiddeld netto jaarinkomen van € 14.370 in het CEATL-overzicht een achtste positie in.

Beperkingen
Hoe goed het ook is dat dit onderzoek is uitgevoerd, de vraag rijst natuurlijk hoe het is gesteld met vertalers die géén ‘literatuur in de beperkte betekenis van het woord’ vertalen en die níét beschikken over hun auteursrecht: vertalers van chicklit, pulp, non-fictie, thrillers, kinderboeken, strips, hobby-, reis- en cadeauboeken die zich doorgaans gedwongen zien hun exploitatierechten aan hun opdrachtgever af te dragen, vertalers die door die slikken-of-stikkenoverdracht van rechten uitgesloten blijven van lidmaatschap van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV), vertalers kortom die onzichtbaar blijven in het CEATL-verslag. Dat is de reden dat de werkgroep die voor niet-literair boekvertalers toenadering zoekt tot de VSenV, een kleine enquête heeft gehouden.

Auteursrecht: exploitatierechten en persoonlijkheidsrechten
‘In het Modelcontract voor de uitgave van een vertaling van een literair werk geeft de vertaler de uitgever een ‘licentie’ om de vertaling volgens nader bepaalde voorwaarden uit te geven en te exploiteren. Uitgevers die dat Modelcontract níet hanteren, nemen in hun contracten meestal een clausule op waarmee de vertaler die exploitatierechten niet in licentie geeft, maar afdraagt. Meestal zonder aanvullende financiële compensatie. Het gaat bij ‘auteursrechtelijke bevoegdheden’ niet om de zogenaamde persoonlijkheidsrechten, zoals het recht op vermelding van je naam en het recht bezwaar aan te tekenen tegen ongevraagde wijzigingen in je werk. Die rechten zijn, de naam zegt het al, persoonsgebonden en daarmee onoverdraagbaar. Lees er alles over op de websites van het Instituut voor Informatierecht en de Stichting Auteursrechtbelangen.’
Dit was de tekst van de toelichting die aan enquêtevragen over contracten voorafging. Om uitval te minimaliseren hebben we aan een summiere uitleg de voorkeur gegeven boven ingewikkelde juristerij over het onderwerp. Maar het is zo’n belangrijk onderwerp, en er bestaat zoveel onduidelijkheid over, dat we hebben besloten er binnenkort op het weblog uitgebreid aandacht aan te besteden.

Enquête ‘Inkomenspositie boekvertalers’
In oktober 2009 staken zes leden van de Yahoo!-mailinglijst Boekvertalers de koppen bij elkaar om een document voor te bereiden waarmee ze bij de VSenV het lidmaatschap willen bepleiten van boekvertalers die geen, of niet alleen maar, literatuur vertalen en doorgaans hun exploitatierechten afdragen. Om hun argumenten kracht bij te zetten, besloten ze de omstandigheden waaronder het gros van de boekvertalers hun werk doet — uit-en-ter-na bekend van discussies op de lijst Boekvertalers — in kaart te brengen.

De enquête bestond uit zestien meerkeuzevragen: algemene vragen over zaken als leeftijd, geslacht en opleiding, maar ook vragen over contracten, royalty’s en royaltystaffels, over auteursrechtelijke bevoegdheden en beurzen en niet in de laatste plaats over woordprijzen en leenrechtvergoedingen. De enquête stond op een beveiligde site en deelname was anoniem. In totaal hebben 183 boekvertalers de vragenlijst ingevuld, voor het overgrote deel leden van de lijst Boekvertalers, maar ook niet-lijstende collega’s die via een speciaal daartoe in het leven geroepen e-mailadres konden laten weten ook mee te willen doen. De lijst Boekvertalers stelt geen andere eisen aan zijn leden dan dat ze boeken vertalen of willen vertalen, waardoor voor de enquête uit een breed scala aan boekvertalers en aspirant-boekvertalers kon worden geput: van literair vertalers die alleen met Modelcontract werken tot boekvertalers die de site van de VvL moesten bezoeken om te zien hoe zo’n Modelcontract eruitziet.

De gemiddelde boekvertaler
is een boekvertaalster. Ze is achter in de veertig, begin vijftig, heeft een universitaire opleiding en zo’n vijftien jaar ervaring. Ze krijgt doorgaans geen Modelcontract en draagt met het contract dat ze wél krijgt auteursrechtelijke bevoegdheden af. Ze ontvangt vier tot vijf cent per woord, geen (of minder dan duizend euro aan) royalty’s en tegen het eind van het jaar minder dan vijfhonderd euro aan leenrechtvergoedingen.

Übercatastrofaal
Dat is niet catastrofaal, dat is übercatastrofaal, en de leden van de werkgroep zijn benieuwd naar Chad Posts commentaar als hij de uitslagen van dít onderzoekje onder ogen heeft gehad. Maar laten we de enquêteresultaten eens nader onder de loep nemen.

Ruim driekwart van de deelnemers is vrouw. Vrijwel alle boekvertalers die deelnamen, hebben een universitaire of hbo-opleiding. Negen op de tien boekvertalers is ouder dan vijfendertig. Ruim twee derde heeft meer dan vijf jaar ervaring. Bijna de helft vertaalt alleen boeken, een derde doet daarnaast ook commerciële vertalingen, een vijfde heeft er een andere baan bij. Een kleine meerderheid zegt hoofdkostwinner te zijn. Negen procent krijgt helemaal geen contract van de opdrachtgever, maar we kunnen de mogelijkheid niet uitsluiten dat die negen procent afspraken in een mailtje uitwerkt. Een derde van de deelnemers krijgt soms een Modelcontract, een iets grotere derde krijgt dat nooit. Bijna de helft van de deelnemers werkt met een contract waarin een clausule is opgenomen waarmee rechten worden afgedragen. Een kwart van alle deelnemers krijgt geen royalty’s. Een kleine vijf procent van de ‘Modelcontractanten’ krijgt altijd een beurs, een kleine derde soms, maar een overgrote meerderheid nooit. Twee derde van de invullers krijgt in december minder dan duizend euro op hun rekening bijgeschreven van de Stichting Lira. En ten slotte de woordprijzen. Modelcontractanten krijgen 6,2 cent. Van de boekvertalers die niet voor het Modelcontract werken, blijft ruim zestig procent onder de vijf cent steken.

Tot zover het algemene beeld, maar geeft de enquête ook antwoord op specifieke vragen als: Verdienen mannelijke boekvertalers beter dan vrouwelijke? Helpt het om jaren ervaring te hebben? Of een hogere opleiding? Compenseert de leenrechtvergoeding dat lagere woordtarief eigenlijk wel?

Boekvertaler m/v
Mannen en vrouwen gaan redelijk gelijk op. Toch zijn er verschillen die de algemene maatschappelijke tendens bevestigen: mannen zijn vaker hoofdkostwinner, werken iets vaker voor het Modelcontract, krijgen als dat niet het geval is over het algemeen ‘betere’ contracten (zonder bepaling waarmee ze hun rechten afdragen en met een royaltyclausule) en een hogere woordprijs. Ze krijgen iets vaker royalty’s, al zwaait ook bij hen schraalhans de pollepel in de royaltykeuken.

Ervaring en leeftijd
‘Merk ik het in mijn portemonnee dat ik al vijftien jaar boeken vertaal?’
‘Eh, nee, niet echt.’
Hoe langer je boeken vertaalt, hoe meer nevenactiviteiten je afstoot. Dat is de tendens die zich aftekent. De meest ervaren collega’s vertalen alleen maar boeken. Toch lijkt het inkomen bij de keuze om fulltime boekvertaler te worden geen rol te hebben gespeeld, want hoewel boekvertalers met meer dan tien jaar ervaring iets vaker alleen voor het Modelcontract werken en meer — of moet ik zeggen: minder weinig — royalty’s ontvangen, krijgt de overgrote meerderheid nog steeds maar vier tot vijf cent per woord. Alleen op het onderdeel leenrechtvergoeding scoren ze beter, maar dat hoeft geen verwondering te wekken als we bedenken dat hun egoplank, het schap met alle presentexemplaren, goed is bezet met het soort vier- en vijfcentboeken dat het goed doet in de bibliotheek.

Ook als we naar de leeftijd kijken, zien we dat boekvertalers met woordprijs, royalty’s en leenrechtvergoedingen vrij snel aan een soort plafond zitten, waar ze niet of nauwelijks doorheen breken. De resultaten laten ook geen verband zien tussen leeftijd en ervaring enerzijds en de kans op een Modelcontract anderzijds. Ervaring wordt in dat opzicht dus niet beloond met een ‘beter’ contract. De enquêteresultaten lijken de conclusie te rechtvaardigen dat de keuze aan het begin van de boekvertalerscarrière bepalend is voor de toekomst.

Opvallend is dat boekvertalers met minder dan drie jaar ervaring hoge woordprijzen weten te bedingen, maar dat kan een vertekening zijn die te maken heeft met het verhoudingsgewijs klein aantal respondenten in de ervaringscohorten <1 en 1-2 jaar. Om daar duidelijkheid over te krijgen zouden we eigenlijk onderzoek onder een veel grotere groep boekvertalers moeten doen.

Opleiding
Boekvertalers met een universitaire opleiding werken vaker met het Modelcontract, dragen in daarvan afwijkende contracten minder vaak hun rechten af en zien daarin ook vaker een royaltyclausule opgenomen. Toch betekent dat niet dat ze ook meer verdienen. De hoofdmoot vertaalt boeken voor vier tot vijf cent, ontvangt weinig tot geen royalty’s en minder dan vijfhonderd euro leenrechtvergoeding. De doctorandus krijgt niet meer dan de hbo’er. De hbo’er krijgt niet meer dan de mbo’er. En die laatste krijgt niet meer dan al die boekvertalers die na het eindexamen het onderwijs vaarwel hebben gezegd.

Modelcontract nec plus ultra?
Van de vertalers die alleen met Modelcontract boeken vertalen, doet bijna een kwart ook nog commerciële opdrachten. Een vijfde heeft er nog een baan naast. Dat een Modelcontract niet synoniem is met een beurs, blijkt wel uit het feit dat slecht zes van de zesenveertig modelcontractanten altijd een beurs krijgen. Ruim de helft krijgt soms een beurs, een kwart nooit. Ook royalty’s openen niet de deuren naar een onbezorgde oude dag aan de rand van een zwembad in de koesterende warmte van de Zuid-Franse zon. Een vijfde ontvangt nooit een cent aan royalty’s en ruim de helft moet genoegen nemen met minder dan duizend euro. Drie bofkonten scoren boven de vijfduizend. Ook leenrechtfeestmaand december brengt geen verlichting, want ruim de helft van de modelcontractanten blijft onder de duizendeurogrens steken.

Lira
Nee, als het om leenrechtvergoedingen gaat, moeten we de Croesussen zoeken onder de vertalers die andere dan modelcontracten sluiten. Vooral de vertalers die doorgaans tussen de vier en 6,2 cent per woord krijgen, doen het goed in de bibliotheek. Maar compenseert de leenrechtvergoeding een lagere woordprijs? ‘Wij kunnen een iets lager tarief rekenen, omdat je voor dit boek veel Lira krijgt,’ om maar eens een veelgehoord verkoopargument van uitgevers aan te halen. Nog afgezien van het feit dat dit een oneigenlijk argument is, omdat de leenrechtvergoeding op die manier in de kluis van de uitgever zou stromen, valt er op de bewering van de uitgever nog wel het een en ander af te dingen. Stel dat een vertaler van vijfcentboeken vijftig weken per jaar tienduzend woorden per week vertaalt en, laten we eens gek doen, elk jaar vijfentwintighonderd euro ‘Lira krijgt’. Dan mag die boekvertaler een halve eurocent bij de woordprijs optellen. Maar uit de enquête blijkt dat de meeste boekvertalers genoegen moeten nemen met hooguit vijfhonderd euro: één tiende cent per woord extra.

Schrijnend
In totaal hebben 183 boekvertalers de vragenlijst ingevuld. Het grootste deel van de respondenten is lid van de lijst Boekvertalers waar het idee voor het onderzoekje is gerijpt. Hoewel de lijst, zoals gezegd, als enige voorwaarde stelt dat de leden boeken vertalen of willen vertalen, mogen we er niet klakkeloos van uitgaan dat de groep deelnemers representatief is voor alle Nederlandse boekvertalers. De steekproef was niet aselect en waarschijnlijk niet groot genoeg. Dat laatste kunnen we eigenlijk niet goed beoordelen, omdat we niet weten hoeveel boekvertalers er in het Nederlands vertalen. Maar alle boekvertalers kennen waarschijnlijk het fenomeen dat ze, zodra ze in de boekhandel of de bibliotheek een blik in het colofon van een vertaald boek werpen, een volstrekt onbekende naam bij de Nederlandse vertaling zien staan.

Dat neemt niet weg dat zich twee schrijnende conclusies uit het feitenmateriaal laten destilleren. Eén: bijna de helft van de boekvertalers draagt auteursrechtelijke bevoegdheden af. Ze geven die niet voor bepaalde tijd in licentie, maar dragen die af, doorgaans zonder aanvullende financiële compensatie. Twee: van de boekvertalers die geen Modelcontract en niet het ‘redelijke en gangbare tarief’ krijgen, werkt de overgrote meerderheid voor tarieven onder de vijf cent.

Catch 22
Dit is vooral schrijnend omdat boekvertalers die naar een verbetering van hun belabberde marktpositie streven en zich daartoe willen verenigen, bij een vakorganisatie als de VSenV een dichte deur vinden, omdat die als voorwaarde stelt dat leden en aspirant-leden over hun auteursrecht beschikken. Het heeft voor individuele boekvertalers geen zin om dergelijke bepalingen te weigeren of een hoger tarief te eisen, want dat komt voor de meesten neer op professionele zelfmoord. Alleen als boekvertalers zich organiseren, kunnen ze de hoop koesteren de afdracht van auteursrechten uit de contracten te onderhandelen, maar om zich te organiseren, moeten ze over hun auteursrecht beschikken. Een klassieke catch 22.

De zichtbare vertaler 10: Boekvertalers
door Martin de Haan

In mijn bijdrage aan het allereerste nummer van VvL.nu (najaar 2006) stelde ik een fundamentele vraag: wat bezielt ons om als literaire schrijvers en vertalers samen in één club te gaan zitten, in plaats van aansluiting te zoeken bij onze respectieve niet-literaire vakgenoten?

De vraag is nu weer even heel actueel, want sinds enige tijd is er een discussie gaande over eventuele toetreding van een grote groep niet-literaire boekvertalers tot de VvL of de VSenV. Het is een interessante discussie, niet in de laatste plaats omdat we erdoor worden gedwongen onze eigen uitgangspunten weer eens expliciet onder ogen te zien. Wie zijn die ‘Letterkundigen’ in de naam van onze vereniging, wie zijn de ‘Schrijvers en vertalers’ in de naam van de VSenV, hoe gaan we om met veranderingen in de markt, hoe verhouden we ons tot onze gesprekspartners in het literaire veld?

Door het schrijven van het Vertaalpleidooi en mijn lidmaatschap van de Europese vertalersraad CEATL ben ik de laatste jaren anders tegen deze vragen aan gaan kijken. In de meeste landen om ons heen wordt een veel bredere definitie van het begrip ‘literair vertaler’ gehanteerd dan bij ons het geval is: ‘literair’ is daar niet synoniem aan ‘hoogwaardig’ of ‘waardevol’, maar verwijst naar literatuur in de eerste betekenis die Van Dale onderscheidt: ‘het geheel der schriftelijke overlevering van een volk of een tijd (synoniem: letterkunde, letteren)’. Literaire vertalers zijn dan vertalers van alle soorten teksten die aanspraak kunnen maken op oorspronkelijkheid en om die reden auteursrechtelijk beschermd zijn. Of beter nog: literaire vertalers zijn makers van auteursrechtelijk beschermde vertalingen.

De groep boekvertalers die zich nu bij de VvL of de VSenV wil aansluiten, behoort tot deze categorie: het zijn ‘letterkundigen’ in ruimere zin, die onder andere veel non-fictie vertalen. En net als de ‘literaire vertalers’ die al lid zijn van de VvL willen zij vooral twee dingen, die eigenlijk alleen collectief kunnen worden bevochten: een fatsoenlijk contract en een redelijk honorarium. Ter illustratie: contracten waarbij het auteursrecht volledig aan de uitgever wordt overgedragen (in strijd met de auteurswet) zijn eerder regel dan uitzondering, en het gemiddelde woordtarief ligt ook veel lager dan bij boeken waarvoor het modelcontract geldt, terwijl er voor dit soort vertalingen geen marktcompenserend werkbeurzensysteem bestaat. Het gevolg is niet alleen een enorme druk op de vertaalkwaliteit, maar ook een nogal kunstmatige scheiding tussen twee soorten teksten en twee soorten boekvertalers.

Daarmee wil ik niet zeggen dat alle problemen tot het verleden behoren zodra de betreffende groep vertalers zich mag aansluiten bij moedertje VvL of oma VSenV. In een verkennend gesprek dat we onlangs met een aantal mensen van beide partijen hadden, kwamen we vooral tot de conclusie dat de vereniging alleen iets voor een specifieke groep nieuwe leden kan betekenen als die behalve zijn problemen ook ideeën voor oplossingen meebrengt. De bal moet eerst rollen voordat het gewicht van de vereniging voor een versnelling kan zorgen. Maar wat mij betreft mag dat snel gebeuren.

*) Martin de Haan, De zichtbare vertaler 10, Boekvertalers: in VvL.nu 2009-3

Vertalen voor een extraatje
Getuige het CEATL-onderzoek is Portugal het EU-land waar het verschil tussen werkelijk betaald minimum (€ 9 voor 1800 aanslagen) en aanbevolen minimumtarief (€ 18) zowel absoluut (€ 9) als procentueel (100 %) het grootst is. En waarschijnlijk is dat verschil ook het minst realistisch, want in werkelijkheid ligt het betaalde minimum aanzienlijk lager (bij veel uitgeverijen € 6) en is het aanbevolen minimumtarief in feite eveneens het werkelijk betaalde maximumtarief. Maar goed, de Portugese Vereniging van Vertalers (Associação Portuguesa de Tradutores, APT) maakt zich sterk voor een betere honorering voor vertalers en roept haar leden op niet onder de aanbevolen minimumprijs te werken. In hoeverre zij daarin slaagt, is mij niet bekend. Wel weet ik dat veel literaire vertalers in Portugal niet bij de APT zijn aangesloten en dat uitgevers zich weinig gelegen laten liggen aan de aanbevelingen van de vertalersvereniging. Dat is ook meteen het probleem met een internationale studie als het CEATL-onderzoek, dat zich baseert op gegevens van de aangesloten nationale vakverenigingen. Uit het onderzoek blijkt niet dat er onder de circa 1300 geregistreerde APT-leden maar 44 zijn die ooit opgaven dat ze ook literatuur vertaalden. Ook literatuur, naast vele andere tekstsoorten. Of ze werkelijk literair vertaalden of alleen maar aangaven dat ze dat ook graag zouden willen, wordt niet duidelijk. Bekende literaire vertalers kom ik onder die 44 niet tegen. Die afficheren zich doorgaans ook niet als professionele vertalers. Het leeuwendeel van de goede literaire vertalers is schrijver en/of academicus. Daarnaast zijn er heel veel mensen die een taal hebben gestudeerd en taaldocent zijn die naast hun gewone werk een extraatje verdienen met het vertalen van literatuur.

Subsidies
Het aantal vertalers dat kan leven van literair vertaalwerk is buitengewoon klein – ik ken er geen een. Er bestaat geen Portugees Fonds voor de Letteren waar ze werkbeurzen kunnen aanvragen. De uitgevers kunnen in een aantal gevallen wel vertaal- en/of productiesubsidies krijgen uit het buitenland. Bijvoorbeeld van het Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds (NLPVF) en van het Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL). Met die subsidies in het vooruitzicht kunnen door de fondsen erkende vertalers van Nederlandstalig werk met de uitgevers onderhandelen over een fatsoenlijker honorarium. In de afgelopen twaalf jaar is het me niet gelukt hoger dan € 14 of € 15 per pagina van 1800 aanslagen te bedingen. Dat is dan een eenmalig bedrag, waarvoor de vertaler in feite zijn vertaling verkoopt aan de uitgever, zonder recht op royalty’s bij herdruk, leenrecht of vergoedingen voor ander gebruik van zijn tekst. Daar ontvangt de uitgever dan zeventig procent (NLPVF) of twee derde (VFL) van terug via subsidie, zodat de vertaling hem respectievelijk maximaal € 4,50 of € 5,00 per pagina kost. Maar ondanks alle plechtige verzekeringen van fondsen, agenten en vertalers dat die subsidie echt komt, houden de meeste uitgevers graag een slag om de arm, want stel dat de subsidie niet komt… Ik heb daarom al verschillende malen twee contracten met de uitgever moeten sluiten: een voor het geval dat de subsidie komt en een ander voor het geval dat die niet komt. De subsidie kwam gelukkig altijd, anders was het honorarium € 8 geweest.

Vicieuze cirkel
Omdat het Nederlandse en Vlaamse fonds niet blindelings alle vertalingen subsidiëren maar een literair kwaliteitscriterium hanteren en omdat niet alle uitgevers bekend zijn met de subsidiemogelijkheden voor Nederlandstalige literatuur, wordt niet alles direct uit het Nederlands vertaald. Regelmatig worden boeken via het Engels, Frans of Duits vertaald. Dat was tot zo’n jaar of tien geleden soms ook nodig omdat er niet voldoende vertalers uit het Nederlands waren. Maar universitaire opleidingen, begeleiding van beginnende vertalers en workshops en mentoraten van de fondsen hebben een zestal erkende literaire vertalers opgeleverd die het totale aanbod Nederlandstalige literatuur (recentelijk vijf à zes titels per jaar) goed aankunnen. Niettemin blijven er vertalingen uit tussentalen verschijnen. Soms omdat er geen subsidie wordt toegekend, maar vaker omdat de uitgevers menen dat het goedkoper en sneller werken is met een onderbetaalde vertaler die ze al kennen. Kwaliteit telt minder dan prijs en snelheid. Uitgeverijen zijn gewend matige vertalingen te ontvangen, die dan door een redacteur zonder enige kennis van de brontaal worden opgepiept. Lage honoraria, snelheidseisen en oppiepwerk houden zo het gemiddelde niveau laag en zorgen voor een moeilijk te doorbreken vicieuze cirkel.

Kwaliteitseisen
Die cirkel wordt alleen doorbroken door uitgevers die hogere kwaliteitseisen stellen aan de vertalingen. Die zijn er gelukkig ook. Omdat de fondsen via hun subsidiesysteem met erkende vertalers ook een kwaliteitsgarantie inbouwen, zijn die uitgevers bereid gebruik te maken van de subsidies voor Nederlandstalige literatuur. Binnen het subsidiesysteem gelden echter ook regels voor het aantal werken van dezelfde auteur dat gesubsidieerd kan worden – hoogstens twee in hetzelfde genre en eventueel nog een in een ander genre. Met als gevolg dat een derde of vierde boek vaak niet komt of weer voor een lage prijs uit een andere taal vertaald moet worden. De verkoopcijfers van Nederlandstalige literatuur zijn niet dusdanig dat de uitgevers het risico van dure vertalingen zonder subsidie aandurven. Wanneer ze van een eerste druk met een oplage van 1500 exemplaren zo’n 800 exemplaren verkopen, zijn ze niet ontevreden maar evenmin bereid een volgend boek geheel op eigen risico uit te geven.

Laat ik ter verduidelijking van de huidige situatie beginnen met in het kort te schetsen hoe VSenV, VvL en aanverwanten georganiseerd zijn. De Vereniging van Letterkundigen is in 1905 opgericht met het doel ‘de Schoone Letteren in Nederland te bevorderen’. Om dat doel te bereiken legde de Vereeniging de basis voor overleg tussen letterkundigen en uitgevers en verleende ze haar leden morele steun en waar mogelijk rechtsbijstand. Ik vlieg even door een eeuw vakbondsgeschiedenis en kom dan uit in 1998, het jaar waarin de Vereniging van Schrijvers en Vertalers de rechtsopvolger wordt van de VvL. De VSenV heeft een ruimere taakopvatting dan de VvL: ‘Het doel van de vereniging [VSenV] is het behartigen van de belangen van schrijvers en vertalers, beide in de meest ruime zin van het woord, en het bevorderen van gunstige omstandigheden in de samenleving voor hun werkzaamheid.’ Onder die schrijvers en vertalers worden verstaan: ‘makers van teksten, een en ander in de meest ruime zin van het woord; derhalve in een niet-limitatieve opsomming: schrijvers en vertalers van boeken, dichters, columnisten, essayisten, recensenten, kinder- en jeugdboekenschrijvers, schrijvers en vertalers van toneelstukken, scenaristen, freelance journalisten, educatieve auteurs, wetenschappelijke auteurs en andere groepen van makers van teksten.’

Omdat de belangen van al die tekstmakers te veel van elkaar verschillen om door een en dezelfde club te worden behartigd, ontstaan er onder de koepel van de VSenV een aantal zelfstandige afdelingen. Een daarvan is de VvL, die zich als vanouds sterk maakt voor de Schoone Letteren. De andere zijn scenarioschrijvers en freelancers (zie ook: http://www.schrijversenvertalers.nl/). De VvL komt op voor schrijvers en vertalers van proza, poëzie en theaterteksten, maar omdat ook binnen de VvL de ene tekstmaker de andere niet is, ontstaan er binnen de VSenV-afdeling VvL werkgroepen die ‘specifieke belangen’ inventariseren en onder de aandacht van de afdeling brengen. De VvL heeft vijf van zulke werkgroepen, waaronder (voor ons van belang) de Werkgroep Vertalers.

De situatie nu
De VvL, en daarbinnen de Werkgroep Vertalers, komt dus van oudsher op voor de belangen van een specifieke groep tekstmakers: ‘Schoone’ letteren, bellettrie, literatuur, geef het maar een naam. Dat gaat al ruim een eeuw goed, en nu willen ‘wij’ erbij. Op zich niet vreemd, want in feite willen we allemaal, literair en niet-literair vertalers, hetzelfde: respect voor ons werk, dat tot uitdrukking komt in een fatsoenlijk honorarium en behoud van ons toekomende rechten. Maar de (bij gebrek aan een betere term) ‘literairen’ hebben als het om belangenbehartiging gaat een voorsprong op ‘ons’, en de werkzaamheden verbonden aan belangenbehartiging van een zo grote, brede groep zijn te veelomvattend en divers om door de bestaande groepen te worden verricht. Om daar een mouw aan te passen zijn drie opties denkbaar:

1. Een aparte vereniging, buiten de VSenV, naar het voorbeeld van de BZO (ondertitelaars);
2. Een zelfstandige afdeling onder de koepel van de VSenV náást de VvL;
3. Een werkgroep binnen de afdeling VvL náást de Werkgroep Vertalers (die dan een Werkgroep Literair Vertalers zou worden): de VvL zou dan zes werkgroepen hebben.

Huiswerk
Het is nu aan ons om duidelijk te maken wat we willen en hoe we denken dat te bereiken. In onderling overleg met VSenV, VvL en Werkgroep kunnen we dan beoordelen welke van de opties de beste is (2 of 3 — 1 lijkt mij niet de aangewezen weg). We moeten haalbare doelen formuleren, zo veel mogelijk potentiële leden rekruteren (niet alleen op de Boekvertalerslijst, want de leden daarvan hebben ongetwijfeld gemerkt dat zij van de tien boeken die ze in de boekwinkel openslaan, van acht de vertalers niet kennen) en een voorlopig bestuur samenstellen dat als aanspreekpunt fungeert, taken coördineert en overleg voert.

We moeten, om in termen van de VSenV-statuten te blijven, op goede gronden aantonen dat we een administratief apparaat nodig hebben om onze specifieke belangen adequaat te kunnen behartigen. De ‘haalbare’ doelen waar we het tot nu toe over hebben gehad zijn inflatiecorrectie en behoud van auteursrecht. Dat laatste biedt interessante mogelijkheden, want is de overdracht van auteursrecht die veel uitgevers eisen eigenlijk wel juridisch houdbaar? Een individuele vertaler zal dat met het oog op de kosten die met een procedure gemoeid zijn, de onzekere uitkomst en het mogelijk verlies van een opdrachtgever niet snel aan de kaak stellen, maar een vereniging als de VSenV kan daar een belangrijke rol in spelen.

Met andere woorden, we staan open voor goede ideeën en plannen, en mensen die daar uitvoering aan willen geven.

Deel 1 van dit feuilleton verscheen op 28 augustus, deel 2 op 21 september 2009, , deel 3 op 15 januari 2010, en deel 4 op 3 augustus 2010.