We gaan met bestuursleden van de Werkgroep Vertalers, de VvL en de VSenV rond de tafel zitten om uit te leggen wat we voor niet-literair boekvertalers willen bereiken: respect voor ons werk, dat tot uitdrukking komt in een fatsoenlijk honorarium en behoud van de ons toekomende rechten. We bespreken drie opties: een zelfstandige vereniging, buiten de structuur van de VSenV, een eigen afdeling binnen die structuur, naast de VvL, en ten slotte een aparte werkgroep naast de reeds bestaande VvL-werkgroepen. We krijgen als huiswerk mee aan te tonen de VSenV nodig te hebben om onze belangen te behartigen, en die belangen te vertalen in haalbare doelen.

Enquête en Verzoek tot toetreding
Om de professionele behoeften van boekvertalers in kaart te brengen, houden we een enquête. De conclusies zijn schrijnend: bijna de helft van de respondenten draagt exploitatierechten over, en de boekvertalers die niet het door VvL en Nederlands Uitgeversverbond (NUV) in hun herenakkoord uitgewerkte modelcontract krijgen, en het bijbehorende ‘redelijke en gangbare tarief’, werken voor tarieven die 20 tot soms wel 50 procent lager liggen.

Eind december 2009 dienen we een Verzoek tot toetreding in bij de VvL. We onderbouwen onze doelen met de resultaten van de enquête, geven middelen aan, onderstrepen de noodzaak van deelname aan het politiek overleg over het auteurscontractenrecht en wijzen op de eigen verantwoordelijkheid van boekvertalers. De conclusie luidt dat niet-literair boekvertalers zich moeten organiseren om verbetering in hun marktpositie te kunnen brengen. Onze voorkeur gaat vanzelfsprekend uit naar aansluiting bij een vereniging die al ruim een eeuw belangen van schrijvers en vertalers behartigt.

VvL-voorstel
Twee maanden later geeft het VvL-bestuur in een voorstel aan onverminderd bereid te zijn met niet-literair boekvertalers in overleg te gaan over een mogelijke vorm van belangenbehartiging. Tijdens een vervolggesprek korte tijd later zetten we gezamenlijk nog een paar puntjes op de i. De VvL wil niet-literair boekvertalers helpen bij pogingen de interne samenhang en onderlinge solidariteit te vergroten en stelt hun vertegenwoordigers in de gelegenheid een jaar lang gebruik te maken van de faciliteiten van de vereniging. Tijdens dat jaar overlegt een afvaardiging van niet-literair boekvertalers met leden van de Werkgroep Vertalers van de VvL intensief over de organisatorische uitwerking van een mogelijke belangenbehartiging.

Hoewel literair en niet-literair vertalers veel gemeenschappelijk hebben, liggen hun belangen op het terrein van arbeidsvoorwaarden te ver uiteen om door de al bestaande werkgroep vertalers te kunnen worden behartigd. De toelatingscriteria zouden naar beneden toe moeten worden bijgesteld, omdat voor veel niet-literair boekvertalers geldt dat er geen ‘literair werk van substantiële omvang onder redelijke voorwaarden is gepubliceerd door een professioneel geleide uitgeverij’, waardoor de verworvenheden van de bestaande leden van de werkgroep op de tocht zouden komen te staan. Onder ‘redelijke voorwaarden’ verstaat de VvL een contract waarmee de vertaler geen exploitatierechten overdraagt, waarin naast een honorarium een royaltyclausule is opgenomen en dat duidelijke beëindigingsmogelijkheden stipuleert.

Toch kan de VvL veel voor algemeen boekvertalers betekenen. Zo is de VvL in samenwerking met de VSenV als geheel en het Platform Makers nauw betrokken bij de ontwikkelingen op het gebied van het auteursrecht, heeft ze regelmatig overleg met uitgevers, biedt ze leden een plek om samen te komen, verstrekt ze informatie op het gebied van belastingen, verzekeringen, pensioenen en juridische zaken, en faciliteert en organiseert ze bijeenkomsten.

De Werkgroep Algemeen Boekvertalers i.o.
De afvaardiging van niet-literair boekvertalers tooit zich met de naam Werkgroep Algemeen Boekvertalers (in oprichting). ‘Werkgroep’ omdat gaande het overleg blijkt dat een werkgroep de meest voor de hand liggende bestuurlijke vorm is om de belangenbehartiging voor niet-literairen in te gieten, ‘algemeen’ om aan te geven dat vertalers van alle genres — spannende boeken, romantische fictie, strips, non-fictie, noem maar op… — welkom zijn, en ‘boekvertalers’ omdat het initiatief tot het project op de gelijknamige Yahoo-mailinglist is geboren en om aan te geven dat de werkgroep alleen de belangen van vertalers van boeken wil behartigen. De Werkgroep Vertalers, die de belangen behartigt van literair vertalers, wordt omgedoopt tot Werkgroep Literair Vertalers.

Janne Rijkers, juridisch vraagbaak van de VSenV en coördinatrice van de VvL, werkt het verzoek tot toetreding verder uit. In februari gaan de leden van de Werkgroep Vertalers akkoord met het verzoek, in maart het VvL-bestuur en op 28 mei geeft uiteindelijk ook de Algemene Ledenvergadering van de VvL aan ‘geen bezwaar’ te hebben: ‘een bijzonder evenwichtige uitkomst die alleen maar lof verdient’, aldus belangenbehartiger van het eerste uur Rien Verhoef.

De Werkgroep Algemeen Boekvertalers
De Vereniging van Letterkundigen telt sinds 28 mei 2011 naast de bestaande werkgroepen Kinder- en Jeugdboeken, Theater, Poëzie, Proza en Literair Vertalers dus ook een Werkgroep Algemeen Boekvertalers. De nieuwe werkgroep hanteert andere lidmaatschapsvoorwaarden dan de Werkgroep Literair Vertalers. Belangrijk is dat op het vertaalde werk in beginsel auteursrecht rust. In dat beginsel schuilt het verschil: moet de literair vertaler om lid te kunnen worden van de Werkgroep Literair Vertalers een contract met ‘redelijke voorwaarden bij een professionele uitgeverij’ overleggen, mag de ‘algemeen boekvertaler’ ook een contract overleggen voor een vertaling waarop in beginsel het auteursrecht rust, maar waarmee het exploitatierecht wordt overgedragen (in plaats van in licentie gegeven).

We zetten de lidmaatschapsvoorwaarden even op een rij:

1. op het vertaalde werk rust in beginsel auteursrecht;
2. twee contracten bij een professionele uitgeverij — als leidraad kan de ledenlijst van de Groep Algemene Uitgevers van de NUV dienen;
3. een contributie van € 164 per jaar (die in de meeste gevallen fiscaal aftrekbaar is).

We roepen alle algemeen boekvertalers die aan die voorwaarden voldoen dan ook van harte op om lid te worden van de nieuwe werkgroep. Met het aanmeldingsformulier geef je je op als lid van de VSenV. Geef op het formulier aan van welke afdeling en werkgroep je lid wilt worden. Je kunt voor het contributiebedrag van € 164 lid worden van meerdere afdelingen en werkgroepen. Vertaal je niet alleen strips, maar schrijf je ook filmscenario’s, kun je je dus opgeven voor zowel de VvL als het Netwerk Scenarioschrijvers. Vertaal je behalve chicklit ook literatuur tegen de voorwaarden van het modelcontract, zoals voor veel boekvertalers geldt, kun je je binnen de VvL opgeven voor zowel de Werkgroep Literair Vertalers als de Werkgroep Algemeen Boekvertalers.

Enkele citaten om een indruk te geven:

Vertalen heeft kanten die leuk en iets minder leuk zijn. Dat heeft niet alleen met vertalen of taal te maken. Weten jullie bijvoorbeeld waarom in het Nederlands een akte verleden wordt en niet een ander woord, gepasseerd of zo. Dat vind ik altijd heel leuk. Toen België en Nederland korte tijd verenigd waren [...] moesten al die Franse wetten naar het Nederlands vertaald worden. Daar zat zo’n brave vertaler, ik neem aan in Brussel of zo, die zo’n ding zat te vertalen. Er stond in het Frans: ‘L’acte est passée’, en dan een datum. En hij dacht: dat ken ik. Acte dat is akte, en dan passée in het Frans, dat is verleden. Dus hij zei: ‘De akte is verleden op zus en zo datum…’. Maar er bestond toen nog geen werkwoord verlijden, dus dat hebben ze er achteraf bij verzonnen. Leuk, toch?

Er is een leuke uitdrukking in het Engels: Lost in translation. En dat gebeurt inderdaad […] Maar soms ook op een onverwachtse manier, waarbij ik achteraf denk: tja, dat had niemand kunnen weten. Een paar jaar geleden heb ik bijvoorbeeld een SCP-rapport vertaald over mantelzorg. Dat was ook de titel. Prachtig, allemaal goed gegaan, het is allemaal vertaald. Later kreeg ik een exemplaar opgestuurd, zoals altijd. Het zag er prachtig uit, alleen op het omslag van dat boek staan er allemaal mantels, jassen, want dat is natuurlijk een leuke woordspeling in het Nederlands; mantelzorg, mantel, ja leuk. Alleen heet ‘mantelzorg’ in het Engels ‘informal care’. Ja, oeps. Sommige dingen gaan inderdaad beyond translation, denk ik.

En aan het eind verklaarde Julian de titel van zijn presentatie:

De titel ‘Gevangen in een map’ zal ik uitleggen; dat is mij echt overkomen. Het was begin jaren negentig toen je nog van die yuppies had. Het was bij een grote Nederlandse bank en een van die snelle jongens in een strak pak en glad haar moest een lezing geven voor grote beleggers. Hij wilde dat zelf doen in het Engels, want dat kon hij wel. Geen enkel probleem, want ‘English is ferrie eessie for the Dutch, they don’t hef a problem wif English’. Maar onderweg kreeg hij vertraging; hij zat in de file en kwam te laat aan. Hij stond daar voor de groep, een beetje rood van de stress en een beetje hijgend, en hij zei: ‘Sorry I’m late. I was caught in a file.’ Gevangen in een map, dus.

Het SCP heeft van deze lezing een boekje voor de medewerkers gemaakt. Omdat het me voor leden van de Yahoo-groep Boekvertalers en lezers van dit weblog ook interessant leek, kan de lezing hier met toestemming van de schrijver en het SCP als pdf worden gedownload.

Laat ik ter verduidelijking van de huidige situatie beginnen met in het kort te schetsen hoe VSenV, VvL en aanverwanten georganiseerd zijn. De Vereniging van Letterkundigen is in 1905 opgericht met het doel ‘de Schoone Letteren in Nederland te bevorderen’. Om dat doel te bereiken legde de Vereeniging de basis voor overleg tussen letterkundigen en uitgevers en verleende ze haar leden morele steun en waar mogelijk rechtsbijstand. Ik vlieg even door een eeuw vakbondsgeschiedenis en kom dan uit in 1998, het jaar waarin de Vereniging van Schrijvers en Vertalers de rechtsopvolger wordt van de VvL. De VSenV heeft een ruimere taakopvatting dan de VvL: ‘Het doel van de vereniging [VSenV] is het behartigen van de belangen van schrijvers en vertalers, beide in de meest ruime zin van het woord, en het bevorderen van gunstige omstandigheden in de samenleving voor hun werkzaamheid.’ Onder die schrijvers en vertalers worden verstaan: ‘makers van teksten, een en ander in de meest ruime zin van het woord; derhalve in een niet-limitatieve opsomming: schrijvers en vertalers van boeken, dichters, columnisten, essayisten, recensenten, kinder- en jeugdboekenschrijvers, schrijvers en vertalers van toneelstukken, scenaristen, freelance journalisten, educatieve auteurs, wetenschappelijke auteurs en andere groepen van makers van teksten.’

Omdat de belangen van al die tekstmakers te veel van elkaar verschillen om door een en dezelfde club te worden behartigd, ontstaan er onder de koepel van de VSenV een aantal zelfstandige afdelingen. Een daarvan is de VvL, die zich als vanouds sterk maakt voor de Schoone Letteren. De andere zijn scenarioschrijvers en freelancers (zie ook: http://www.schrijversenvertalers.nl/). De VvL komt op voor schrijvers en vertalers van proza, poëzie en theaterteksten, maar omdat ook binnen de VvL de ene tekstmaker de andere niet is, ontstaan er binnen de VSenV-afdeling VvL werkgroepen die ‘specifieke belangen’ inventariseren en onder de aandacht van de afdeling brengen. De VvL heeft vijf van zulke werkgroepen, waaronder (voor ons van belang) de Werkgroep Vertalers.

De situatie nu
De VvL, en daarbinnen de Werkgroep Vertalers, komt dus van oudsher op voor de belangen van een specifieke groep tekstmakers: ‘Schoone’ letteren, bellettrie, literatuur, geef het maar een naam. Dat gaat al ruim een eeuw goed, en nu willen ‘wij’ erbij. Op zich niet vreemd, want in feite willen we allemaal, literair en niet-literair vertalers, hetzelfde: respect voor ons werk, dat tot uitdrukking komt in een fatsoenlijk honorarium en behoud van ons toekomende rechten. Maar de (bij gebrek aan een betere term) ‘literairen’ hebben als het om belangenbehartiging gaat een voorsprong op ‘ons’, en de werkzaamheden verbonden aan belangenbehartiging van een zo grote, brede groep zijn te veelomvattend en divers om door de bestaande groepen te worden verricht. Om daar een mouw aan te passen zijn drie opties denkbaar:

1. Een aparte vereniging, buiten de VSenV, naar het voorbeeld van de BZO (ondertitelaars);
2. Een zelfstandige afdeling onder de koepel van de VSenV náást de VvL;
3. Een werkgroep binnen de afdeling VvL náást de Werkgroep Vertalers (die dan een Werkgroep Literair Vertalers zou worden): de VvL zou dan zes werkgroepen hebben.

Huiswerk
Het is nu aan ons om duidelijk te maken wat we willen en hoe we denken dat te bereiken. In onderling overleg met VSenV, VvL en Werkgroep kunnen we dan beoordelen welke van de opties de beste is (2 of 3 — 1 lijkt mij niet de aangewezen weg). We moeten haalbare doelen formuleren, zo veel mogelijk potentiële leden rekruteren (niet alleen op de Boekvertalerslijst, want de leden daarvan hebben ongetwijfeld gemerkt dat zij van de tien boeken die ze in de boekwinkel openslaan, van acht de vertalers niet kennen) en een voorlopig bestuur samenstellen dat als aanspreekpunt fungeert, taken coördineert en overleg voert.

We moeten, om in termen van de VSenV-statuten te blijven, op goede gronden aantonen dat we een administratief apparaat nodig hebben om onze specifieke belangen adequaat te kunnen behartigen. De ‘haalbare’ doelen waar we het tot nu toe over hebben gehad zijn inflatiecorrectie en behoud van auteursrecht. Dat laatste biedt interessante mogelijkheden, want is de overdracht van auteursrecht die veel uitgevers eisen eigenlijk wel juridisch houdbaar? Een individuele vertaler zal dat met het oog op de kosten die met een procedure gemoeid zijn, de onzekere uitkomst en het mogelijk verlies van een opdrachtgever niet snel aan de kaak stellen, maar een vereniging als de VSenV kan daar een belangrijke rol in spelen.

Met andere woorden, we staan open voor goede ideeën en plannen, en mensen die daar uitvoering aan willen geven.

Deel 1 van dit feuilleton verscheen op 28 augustus, deel 2 op 21 september 2009, , deel 3 op 15 januari 2010, en deel 4 op 3 augustus 2010.