J-E-Z-U-S geeft me V-R-E-D-E
Ik leef met hart en ziel voor onze G-O-D
Mijn L-E-V-E-N was behoorlijk K-U-T
Nu juich ik want hij heeft mij G-E-R-E-D.

Aldus de vertaling van een gospelachtige countrysong die de Ierse auteur Joseph O’Connor ooit op de Amerikaanse autoradio hoorde en aanhaalt in zijn (niet in het Nederlands vertaalde) non-fictiewerk Sweet Liberty. De song was onderdeel van een fragment dat door de deelnemers Engels aan de ICLV collectief moest worden vertaald. De bijeenkomst waarop alle drie de collectieve vertalingen werden voorgelezen, vormde het sluitstuk van de cursus en was – zoveel zal duidelijk zijn – bij vlagen hilarisch. Zo leuk kan vertalen zijn, en tot zulke creatieve hoogten kunnen vertalers (in dit geval Kitty Pouwels) stijgen als ze een week worden ondergedompeld in de vertaalsnelkookpan die ICLV heet.

De ICLV is er voor vertalers die overwegen zich in het literaire genre te bekwamen. Wie eraan wil deelnemen, wordt geselecteerd op basis van een proefvertaling en een schriftelijke motivatie.

Dat werpt een drempel op, maar schept ook kansen. Want wie wil meedoen, hoeft niet per se al een literaire tekst te hebben vertaald. Dat criterium geldt wel voor wie zich wil inschrijven voor de workshops van de Literaire Vertaaldagen. Vertalers zonder literaire vertaling op hun naam mopperen daar niet ten onrechte over.

Het criterium geldt dus niet voor toelating tot de ICLV. Motivatie telt, en de kwaliteit van de proefvertaling. Sommige cursisten hadden net een vertaalopleiding afgerond en moesten hun eerste vertaalopdracht nog binnenhalen. Uiteindelijk mochten er voor Engels tien, voor Italiaans zes en voor Noors vijf deelnemers meedoen.

Vertaalateliers
De ICLV vindt verspreid over vijf dagen plaats en telt drie hoofdonderdelen: vertaalateliers (workshops à la de Vertaaldagen), hoorcolleges van topvertalers en het produceren van de collectieve vertaling.

Ter voorbereiding op de vertaalateliers (van in totaal 12 uur) moesten de cursisten twee teksten vertalen, die elk afzonderlijk werden besproken onder leiding van ervaren moderatoren. Voor het Engels waren dat Gerda Baardman en het vertaalduo Harm Damsma en Niek Miedema, voor het Italiaans Frans Denissen en Jan van der Haar en voor het Noors Lucy Pijttersen en Paula Stevens. Bij elke groep was een native speaker met vertaalervaring aanwezig: voor het Engels Susan Massotty, voor het Italiaans Francesco De Nicoló en Laura Pignatti en voor het Noors Eve-Marie Lund. Een enorme luxe, want een native is vaak meer waard dan tien woordenboeken onder handbereik. Hij of zij weet iets heel waardevols wat in een woordenboek ontbreekt: of een woord of uitdrukking in de brontaal heel gewoon of juist ‘raar’ is.

Voor wie niet bekend is met vertaalateliers/workshops: als vertaler steek je er enorm veel van op, hoe vaak je er ook een gevolgd hebt. Je leert elk woord te wegen, hoort vondsten die je zelf niet hebt kunnen bedenken en beseft dat vertalen inhoudt dat je voortdurend op je hoede moet zijn. De ateliers zijn soms confronterend, maar altijd inspirerend.

In ons geval (ik nam deel aan de groep met Engels als brontaal) leverde een van de ateliers ons dankzij onze moderatoren Damsma en Miedema bovendien een handzaam overzicht op van veertien (!) vertaalstrategieën voor cultuurgebonden realia. Dat zijn woorden die verband houden met de cultuur van de brontaal, zoals historische begrippen (‘Founding Fathers’), geografische/topografische begrippen (‘The Big Apple’) en eenheidsbegrippen (‘Square Mile’).

Terug in de collegebanken
Dit jaar maakten vier colleges deel uit van de ICLV, keurig verdeeld over (het vertalen van) poëzie, proza, toneel en dialoog.

Vertaler-dichter Francis Jones vertelde over onderzoek waarin hij vertalers hardop liet denken en waarmee hij het begrip ‘creativiteit’ probeerde te vangen. Martin de Haan hield een tot nadenken stemmend, didactisch fraai opgebouwd betoog over het vertalen van proza, met als conclusie dat de identiteit van de brontekst niet bestaat. Een eyeopener. Shakespeare-vertaler Frank Albers stond niet alleen uitgebreid stil bij de omstandigheden waaronder de stukken van Shakespeare ontstonden, maar legde ook uit waarom de beroemde regel ‘to be or not to be’ vrijwel altijd verkeerd wordt vertaald. Onno Kosters, tot slot, liet aan de hand van het werk van James Joyce zien wat dialogen zeggen over personages en hoe een dialoog in een literaire tekst wordt voorbereid.

Mijn ervaring was dat de colleges een nuttige, theoretische aanvulling vormden op de vertaalateliers, maar toch zo praktisch waren dat ik vaak met instemming zat te knikken: ze leren je reflecteren op problemen waar je als vertaler in de praktijk vaak tegenaan loopt.

Leiderschap en groepsdynamiek
Het derde onderdeel was de collectieve vertaling: per taal kregen de cursisten een hun onbekende tekst in de brontaal, waar ze samen een vertaling van moesten maken. Ze kregen daar in totaal zes uur de tijd voor, verspreid over drie dagen. Op de laatste dag moesten ze hun vertaling presenteren, waarbij ze iets moesten vertellen over hun aanpak, de vertaling moesten voorlezen en de vertaalproblemen in de tekst moesten bespreken en hun keuzes moesten verantwoorden, eventueel met behulp van alternatieve oplossingen.

Omdat onze groep tien deelnemers telde en het te vertalen fragment maar liefst vier pagina’s lang was, was collectief vertalen voor ons vooral een kwestie van goed organiseren. We besloten de groep op te splitsen in subgroepjes met elk een eigen portie vertaalwerk: de ‘bodytekst’ (twee groepjes deden elk twee pagina’s), de eerder genoemde realia en een lastige dialoog, en, als derde, woordspelingen en de countrysong. Die aanpak werkte: we leverden op tijd maar met enige moeite een vertaling af waar we ons niet voor hoefden te schamen.

Achteraf leek dit onderdeel niet zozeer een oefening in vertalen als wel een oefening in groepsdynamiek en leiderschap. En in het gebruik van de door het ELV ontwikkelde ‘Educatieve Leeromgeving’ (ELO), een digitaal platform waar cursisten en docenten contact met elkaar kunnen onderhouden en hun vertalingen en andere nuttige documenten kunnen uitwisselen.

Rijk programma
Naast de drie hoofdonderdelen had de uitstekende staf van het ELV nog enkele losse programmaonderdelen georganiseerd, waaronder een speeddatingsessie met literaire instellingen als het Nederlands Letterenfonds en het ELV zelf, en een studiemiddag over het Nederlands. De sprekers waren die middag taalpublicist Ewoud Sanders, spellingdeskundige van de Taalunie Rik Schutz, docente Nederlands aan de Vertalersvakschool Liesbeth van Nes en redacteuren van de uitgeverijen Van Oorschot en Athenaeum-Polak. Om de docenten en vertalers, ook die van de verschillende groepen, de gelegenheid te geven elkaar beter te leren kennen – de ICLV is nadrukkelijk ook bedoeld om je netwerk uit te breiden – had het ELV borrels, etentjes en excursies georganiseerd. Alles bij elkaar kende elke dag een boordevol programma. Intensief, inderdaad.

Schijntje
De ICLV is een warm bad voor vertalers die graag de literaire kant op willen. De cursus is pittig, maar zeer leerzaam. Hij is professioneel, doordacht en evenwichtig opgezet en de sfeer is bijzonder aangenaam. De samenstelling van de groepen is een mooie mix van ervaren en minder ervaren vertalers. De moderatoren zijn hartelijk, gepokt en gemazeld, en graag bereid hun kennis en contacten te delen.

Motivatie en proefvertaling zijn voorwaarden om te mogen meedoen, maar daar staat dus tegenover dat je geen literair boek hoeft te hebben vertaald. En omdat je je proefvertaling niet onder eigen naam inlevert, kun je meer dan één keer meedoen. (Voor één cursiste was het al de derde keer.) Wat in elk geval geen drempel vormt, is de bespottelijk lage prijs van 150 euro.

Jammer (maar begrijpelijk) is wel dat je je niet elk jaar kunt opgeven. Want het ELV organiseert hem wel elk jaar, maar telkens met andere brontalen. Wie wil weten wanneer ‘zijn’ taal weer aan de beurt is, abonnere zich op de nieuwsbrief van het ELV.

De laatste editie vond nog geen maand geleden plaats, maar sommige deelnemers, onder wie ik, hebben nu al heimwee. Daarom luister ik af en toe even naar de gospelsong (Klik op ‘MP3′ of op ‘Listen (Real Audio)’. Na een verzoek om een financiële bijdrage en het liedje ‘When I wake up’ volgt de gospelsong, ingeleid door een stukje over korter wordende oktoberdagen…)

‘Nrc.next publiceerde [op 5 september 2008] in zijn rubriek Internationaal een samenvatting (ruim de helft) van de toespraak van Sarah Palin, beoogd vice-president van de Republikeinen, met daarbij de vermelding: “Om niets van haar stijl verloren te laten gaan is de tekst in het Engels afgedrukt.” Misschien ook een tip voor Nederlandse literaire uitgeverijen?’

Zelfoverschatting
Dit voorval is tekenend voor de parmantige zelfoverschatting van een generatie Nederlanders. De prijs van de behouden stijl was ongetwijfeld dat grote delen van de tekst veel lezers geheel zullen zijn ontgaan.

Opheffing talenstudies
Overschatten we onze talenkennis of onderschatten we het belang van een grondige kennis van een vreemde taal? Vandaag bereikte me het bericht dat de Universiteit van Amsterdam bezig is de talenstudies op te heffen. In NRC stond hierover op donderdag 25 september al een artikel, maar daarin kwam de ernst van de situatie niet helemaal tot uiting: de aparte opleidingen worden opgeheven en in plaats daarvan komt er een soort algemene bachelor-talenopleiding, waarbij de studenten alleen niet-taalspecifieke vakken als “Inleiding tot de cultuurgeschiedenis” krijgen en slechts ongeveer anderhalf jaar vakken die met de door hen gekozen taal te maken hebben, zoals “De Victoriaanse roman”, “De geschiedenis van het Frans” of “Italiaanse grammatica”.

Dit zal leiden tot een grote verarming van de talenstudies en een ernstig gebrek aan talenkennis bij de afgestudeerden, want die laatsten zijn dan maar anderhalf à twee jaar met hun hoofdvak bezig geweest op een totale studieduur van drie jaar. Ter vergelijking: in de jaren tachtig kon een aanstaand eerstegraads leraar of vertaler zich minimaal vijf jaar in de taal van zijn of haar keuze bekwamen.

Alarmerend
Als dit plan doorgaat, heeft nrc.next over een tijdje geen keus meer. De krant moet zo’n redevoering dan wel in de oorspronkelijke taal afdrukken omdat niemand meer in staat is de tekst te vertalen, maar ook niemand kan de aldus ‘niet verloren gegane’ stijl meer op zijn merites beoordelen of zelfs de inhoud begrijpen.

Op www.reddetalen.nl staat meer informatie over het alarmerende plan en een petitie die iedereen kan ondertekenen.

Voor de goede orde wil ik er eerst op wijzen dat ik het hier heb over het vertalen van boeken, niet over het vertalen van folders, handleidingen en andere teksten die niets met boeken te maken hebben.

Welnu, wie boeken wil vertalen, moet uitgeverijen benaderen. Het beste kan de aanstormend vertaler eerst eens in een goed gesorteerde boekhandel gaan kijken welke uitgeverij het soort boeken op de markt brengt die de vertaler graag zelf zou willen vertalen, waar hij feeling mee heeft, over onderwerpen waarvan hij iets weet. Zapt de vertaler gauw weg als Char op tv is, dan kan hij beter geen uitgeverij benaderen die zich in zweverige boeken specialiseert. Is hij daarentegen zeer thuis in de Tweede Wereldoorlog, dan is het verstandig zich te wenden tot een uitgeverij die in boeken over dat onderwerp grossiert.

En dan is er uiteraard de fictie. Houdt de vertaler van thrillers? Dan zou hij een uitgeverij kunnen aanschrijven die veel thrillers uitbrengt. Is hij meer thuis in romantische sferen? Dan moet hij uitzoeken welke uitgevers dat soort boeken op de markt brengen. Want een vertaler is weken bezig met een boek, en het is niet fijn om wekenlang bezig te zijn met iets wat je niet interesseert, of waar je niets van weet.

Catch-22
Nadat de aanstormend vertaler de uitgeverijen heeft bepaald waarvoor hij zou willen werken, schrijft hij een kort briefje, met een beknopt cv. De redactie krijgt dagelijks van dit soort brieven en heeft geen tijd om ellenlange epistels door te nemen. Ze zijn vooral geïnteresseerd in ervaring. En daar zijn we dan aangeland bij catch-22: de aanstormend vertaler heeft geen ervaring. Er staan nog geen vertaalde boeken van zijn hand op zijn cv. Wat nu? Wel, sommige uitgevers laten zo’n aanstormend vertaler een proefvertaling maken. Als die wordt goedgekeurd, volgt er meestal een opdracht. De aanstormend vertaler kan een titel op zijn cv zetten en andere uitgeverijen aanschrijven, en na verloop van tijd gaat het balletje aan het rollen.

Aan welke eisen moet de aanstormend vertaler voldoen? Uiteraard moet hij over een goed begrip van de vreemde taal beschikken, maar hij moet ook het Nederlands uitstekend beheersen. Per slot van rekening moet hij een boek afleveren dat voor de Nederlandse lezer begrijpelijk is, en prettig om te lezen. Daar is talent voor nodig, dat staat buiten kijf. Een vertaald boek mag niet lezen als een stijve schoolvertaling. De brontaal mag er niet doorheen schemeren.

Opleidingen
Uiteraard zijn er ook opleidingen tot vertaler. Pas op: een opleiding tot tolk-vertaler maakt je nog niet geschikt voor het beroep van boekvertaler, dat zijn verschillende takken van sport. Al kan een vertaler best over talent beschikken voor deze beide varianten in het vertalersvak.

Zie ook de informatie hierover op de website van het Expertisecentrum Literair Vertalen, de Universiteit Utrecht en de Vertalersvakschool.

Wat is een mentoraat?
Op een dag belde redacteur Peter van der Zwaag van uitgeverij De Bezige Bij met de vraag of ik The Wild Places van Robert Macfarlane wilde vertalen, een auteur van wie ik eerder Mountains of the Mind had vertaald. Nadat ik de eerste hoofdstukken had gelezen en het me was opgevallen dat het voor een non-fictieboek behoorlijk literair was – niet dat die twee elkaar altijd bijten – kwam ik op het idee een mentoraat aan te vragen.

Het Steunpunt Literair Vertalen, inmiddels omgedoopt tot Expertisecentrum Literair Vertalen, definieert een mentoraat als volgt:

Individuele begeleiding van een vertaler die nog aan het begin van zijn/haar carrière staat door een ervaren vertaler die als mentor optreedt. De beginnende vertaler heeft een vertaalcontract en de mentor kan dankzij een subsidie tijd vrijmaken om de vertaler met raad en daad bij het vertalen bij te staan.

Waarom een mentoraat?
Mijn eerste reden om een mentoraat aan te vragen was dat ik The Wild Places een weliswaar mooi, maar niet gemakkelijk te vertalen boek vond. Met ruim twintig vertaalde boeken ben ik niet echt een beginnende vertaler, maar door het taalgebruik en doordat sommige passages me in eerste instantie voor een raadsel stelden, was The Wild Places anders dan de andere. En dan: hoe laat je zulk taalgebruik in het Nederlands overkomen? Hulp, of in elk geval iemand die als klankbord kon fungeren, leek me wel zo prettig. Los daarvan is elke vorm van kritiek of reflectie op je vertaling altijd welkom.

De tweede reden was dat ik me al langer afvroeg of literair vertalen iets voor mij is. Het is uiteraard nog altijd geen uitgemaakte zaak wat literatuur is, maar de boeken die ik tot dan toe had vertaald, zouden daar waarschijnlijk niet toe worden gerekend. Allereerst waren het allemaal non-fictieboeken. Daarnaast was de stijl noch het onderwerp literair. The Wild Places is ook een non-fictieboek met een niet-literair onderwerp (waarover verderop meer), maar de stijl en de talloze verwijzingen naar literaire auteurs (Calvino, Coleridge, Orwell, Sebald, Wordsworth) zijn dat wel. Ik wilde weten wat erbij komt kijken om zo’n boek te vertalen. Welke eisen stelt het aan een vertaler? Wat maakt het vertalen van zo’n boek anders dan het vertalen van vlot geschreven boeken over populaire wetenschap, de olie-industrie, de beide wereldoorlogen, bergbeklimmen, voetbal, Beatles en bijen, die ik eerder had vertaald? Is het leuker, interessanter, bevredigender? Of juist niet?

Ik had al een mentor op het oog: Marijke Versluys. Ik kende haar uit de tijd dat ik nog redacteur bij een uitgeverij was, lang voordat ik zelf begon te vertalen. We konden het altijd goed met elkaar vinden en vanzelfsprekend vond ik haar vertalingen mooi. Eigenlijk wilde ik alleen een mentoraat aanvragen als zij mijn mentor zou worden. Op een boekvertalersborrel in augustus 2007 legde ik haar mijn verzoek voor en gaf ik haar een kopie van de eerste twee hoofdstukken van The Wild Places. De dag erna stemde ze enthousiast toe.

Een mentoraat aanvragen
Wie een mentoraat aanvraagt, moet een gedetailleerd werkplan indienen. Een ‘model werkplan’ – inclusief toelichting – is te vinden op de website van het Steunpunt. In het werkplan moeten allerlei feitelijke gegevens (namen van vertaler, mentor en uitgeverij; inleverdatum van de vertaling et cetera) komen te staan en moet een nauwkeurige planning worden opgenomen. Ik belde Gea Schelhaas van het Steunpunt met de vraag of ik zelf een mentor mocht voordragen. Dat bleek het geval. Komt een vertaler niet zelf met een kandidaat-mentor, dan draagt het steunpunt er een voor. Vertaler en mentor worden in de gelegenheid gesteld om te kijken of het tussen hen klikt.

Het werkplan moet ook informatie bevatten over het te vertalen boek. Vanwege mijn twijfels over het literaire gehalte van The Wild Places, schreef ik:

Omdat de wilde natuur op de Britse Eilanden verdwijnt, neemt Macfarlane zich voor een ‘kaart in proza’ van de laatste ongerepte gebieden van die eilanden te schrijven. Net als in zijn eerste boek levert dat geen dorre, opsommerige beschrijvingen van die gebieden op, maar een bijna zintuiglijk relaas over zijn verblijf aldaar, afgewisseld met allerhande beschouwingen, uitweidingen over literatuur, etymologische verklaringen, leeservaringen, jeugdherinneringen, ontmoetingen met uiteenlopende natuurliefhebbers enzovoort. […] Hoewel het boek erg Brits is, zoals Macfarlane zelf erkent, is hij van mening dat ‘its ideas or concerns are global‘. […] Macfarlane’s stijl is verfijnd, precies en literair. Collega-auteurs noemen die stijl ‘eloquent‘, ‘elegant‘ en ‘beautiful‘ en spreken van ‘marvellously crafted and weighted prose‘ en ‘crystalline clarity‘. Uitgeverij Granta brengt The Wild Places als ‘Granta Autumn Super Lead’. Het boek is in Groot-Brittannië verschenen op 4 september 2007.

Cuillin Mountains, Skye, een van de laatste wildernissen (foto Alasdair Dougall)

Ook moet de vertaler in het werkplan zijn verzoek motiveren. Dat deed ik onder meer als volgt:

Om de stijl van Macfarlane’s tweede boek aan te kunnen, en te weten te komen welke eisen er aan een echt literaire vertaling worden gesteld, wil ik mijn manier van vertalen graag aan het literaire vertalen ‘ijken’ met behulp van iemand die de praktijk daarvan al jaren kent. Ik wil vooral inzicht krijgen in de al dan niet toegestane mate van vrijheid (afwijken van de brontaal om de doeltaal natuurlijk te laten klinken) bij het vertalen en het maken van beredeneerde keuzes daarin.

De praktijk
Ik verstuurde mijn aanvraag op 12 oktober 2007. Eerder ging niet, omdat ik nog een kopie van het contract moest bijsluiten. Om een mentoraat te kunnen aanvragen, moet de vertaler een modelcontract van de Vereniging van Letterkundigen kunnen overleggen. De Bezige Bij hanteert een dergelijk contract, maar het duurde helaas even voor de uitgeverij me er een voor The Wild Places kon toesturen.

Vervolgens duurde het bijna twee maanden eer het Steunpunt uitsluitsel gaf over de toekenning van het mentoraat. Ik was al lang en breed met vertalen begonnen, maar eind november kwam het verlossende woord. Volgens Gea Schelhuis kon het Steunpunt ‘door omstandigheden’, waaronder een verhuizing, niet eerder reageren. Normaal gesproken volgt een besluit ‘binnen enkele weken’.

De samenwerking met Marijke verliep als volgt. Als ik een hoofdstuk afhad en het na enige tijd ‘rijpen’ opnieuw had bekeken, stuurde ik het haar toe. Zij becommentarieerde het in Word. Ik bekeek haar veranderingen en suggesties en voerde die naar eigen inzicht door. We hielden een keer een werkbespreking en overlegden per e-mail of telefoon over afzonderlijke kwesties.

Marijkes opmerkingen hadden deels betrekking op de brontekst. Ook bij nadere beschouwing bleven sommige passages duister. In die zin viel The Wild Places me tegen, want Mountains of the Mind was een glashelder boek waar ik maar weinig voor hoefde op te zoeken of anderen voor hoefde te raadplegen. Soms vond ik Macfarlane bijna op het aanstellerige en moeilijkdoenerige af met zijn gewilde keuze voor mooie, archaïsche woorden en zijn poging om de wilde natuur met klanknabootsingen, assonanties en alliteraties te evoceren. Ook Marijke bleek zich op de moeilijkheid van het boek te hebben verkeken.

Gelukkig was Macfarlane graag tot hulp bereid en heb ik allerlei onduidelijkheden samen met hem kunnen ophelderen. Voor de vertaling van sommige woorden die ik niet begreep raadpleegde ik collega’s van de boekvertalersgroep en voor vaktermen schreef ik deskundigen aan, onder wie een zeiler, een sterrenkundige, een oogarts en een scheepsbouwdeskundige van de TU Delft.

De meeste opmerkingen van Marijke hadden betrekking op mijn Nederlands, wat ik niet had verwacht. Ze had een feilloos oor voor gevallen waarin ik te dicht bij het Engels bleef. ‘Zo zeggen wij dat niet,’ schreef ze dan bijvoorbeeld. Ze bleef trouwens tot in de persklaarmaakfase over mijn schouder meekijken. Dat was prettig, want de persklaarmaker kwam met veel nuttige suggesties, maar had vaak de neiging mijn vertaling te verduidelijken waar die naar zijn smaak te vaag was. Daarbij ging hij wel eens zover dat er iets anders kwam te staan dan in het origineel.

Verslag
Ter afsluiting van het mentoraat moet zowel de mentor als de vertaler een eindverslag schrijven. Daarin merkte ik het volgende op:

Ik vind het moeilijk om aan te geven wat ik in algemene zin van het project heb geleerd, behalve dat ik nog meer op mijn hoede moet zijn dan ik al gewend was en niets klakkeloos moet aannemen. Achter elk woord kan een onvermoede moeilijkheid schuilen, elke Nederlandse formulering moet drie keer worden omgedraaid. Verder heb ik geen ‘grote inzichten’ opgedaan, bijvoorbeeld over verschillende vertaalstrategieën. Wel heb ik veel opgestoken over afzonderlijke kwesties, vaak op detailniveau. Marijke heeft me veel ‘trucjes’ geleerd om zinnen soepeler te laten lopen en/of compacter te maken.

Ik heb dus veel van het mentoraat geleerd. En of ik meer de kant van het literair vertalen op wil? Zeker, maar om een boek als The Wild Places helemaal zelfstandig te kunnen doen moet ik eerst nog wat meer vertaalkilometers maken.

Van 18 tot 20 mei 2007 vond in het Belgische Seneffe een cursus literair vertalen plaats voor vertalers uit het Pools en het Hongaars. Het was een vervolg op de intensieve cursus van een week voor vertalers uit dezelfde talen in Antwerpen in november 2005. Het Steunpunt Literair Vertalen in Utrecht organiseert regelmatig dergelijke cursussen voor mensen die de ambitie hebben literair vertaler te worden. Dit project is een initiatief van de Nederlandse Taalunie. Doel is dat er op den duur voldoende goede vertalers zijn. De cursisten kunnen zich door middel van een proefvertaling kwalificeren.

Antwerpen 2005
Bij de intensieve cursus in Antwerpen waren zes deelnemers voor het Pools en vijf voor het Hongaars. Docenten waren Karol Lesman (Pools) en Ineke Molenkamp-Wiltink en Mari Alföldy (Hongaars). Wat het Hongaars betreft werd er ’s morgens eerst groepsgewijs vertaald: een voor de deelnemers nieuw stuk van Gyula Krúdy. Daarna werden er colleges gegeven over specifieke vertaalonderwerpen. ’s Middags volgde de bespreking met de docenten van de stukken die de deelnemers thuis al hadden vertaald (verhalen van István Baka en László Végel). Inderdaad, een intensieve cursus, maar wel een die heel inspirerend was.

Seneffe 2007
De vervolgcursus werd geleid door Karol Lesman en Mari Alföldy. Ons onderkomen was een kasteeltje in Seneffe, in de buurt van Brussel. Hier werken in de zomer vertalers uit het Frans. We werden er bijzonder gastvrij ontvangen door Françoise Wuilmart van het CETL en niet te vergeten door de kok. (Meer foto’s op de website van het Steunpunt Literair Vertalen.)

De groep Hongaars in Seneffe

De ‘Polen’ hebben zich beziggehouden met stukken van Wislawa Szymborska en de ‘Hongaren’ met een ijzingwekkend mooi verhaal van György Spiró, Utópia. De auteur beschrijft hierin op nogal cynische wijze hoe een overlevende van de Holocaust in het verwoeste Boedapest de balans opmaakt. Subtiel maakt hij duidelijk hoe gecompliceerd de situatie was in Hongarije: de Hongaren hadden geheuld met de Duitsers, enthousiast meegewerkt aan de deportatie van de joden, werden ‘bevrijd’ door de Russen. De balans valt positief uit: terwijl zijn vrouw ligt te slapen, sluipt de overlevende naar de badkamer en prikt alle condooms in het doosje lek. Een verhaal waarvan bijna elk woord aanleiding gaf tot discussie. Een vruchtbare discussie, want de kracht van dit stuk was dat het aanzette tot koortsachtig nadenken over de beste oplossing. Wat mij betreft een heel goede keuze van Mari Alföldy.

Antje Koelewijn (deelnemer Hongaars)

Ik wilde ook weleens zien wat ik zelf op papier kon krijgen. Ik schreef me in bij een cursus Schrijftraining in Amsterdam. Onderwerpen genoeg. Maar hoe geef je daar op een pakkende manier vorm aan? Als ik daar in mijn eentje aan begon, werd ik onmiddellijk afgeschrikt door een overdosis aan opties; wat vertel je, hoe vertel je het, en in welke volgorde?

Bij de eerste cursusopdracht werden we meteen geconfronteerd met een onmogelijke opdracht. ‘Je bent in de lobby van een hotel en loopt naar de lift. Je gaat naar binnen, drukt op de knop en gaat naar boven.’ Niet meer dan één A4′tje. Alleen – de woorden lobby, hotel, lift, knop en naar boven gaan mocht je niet gebruiken. (Oplossingen van slimmeriken die aan de gang gingen met synoniemen werden niet gehonoreerd.)

Het was een belevenis. Niet alleen om zelf aan de gang te gaan en te merken dat er tegen alle verwachting in toch een manier bleek te bestaan om de opdracht te verwezenlijken, maar vooral omdat bleek dat er zelfs nog veel meer manieren bestonden, oplossingen die door andere cursisten met veel creativiteit werden aangedragen. Iedereen had aan de opdracht een totaal andere invulling gegeven, maar allemaal waren ze erin geslaagd een stukje op papier te krijgen dat in niets leek op dat van een van de anderen. Nuchtere verslagen, poëtische kunstwerkjes, verhaaltjes met een plot – een rijkdom van mogelijkheden.

Ook de volgende negen lessen maakten me ervan bewust dat hier iets bijzonders gebeurde: zodra we in de klas een schrijfopdracht kregen, waar we twintig minuten de tijd voor kregen, begon iedereen als een razende te schrijven, en kwam er iets op papier waarvan je normaal gesproken zou denken dat je er een week voor nodig zou hebben. Als bij toverslag stroomde onder invloed van de tijdsdruk de inkt uit de pennen. En wat er dan stond, verbaasde de schrijver zelf vaak nog het meest.

Dit stukje heb ik in een halfuur geschreven. Daarna ben ik gaan schrappen. En misschien staat er nog wel te veel. Ik heb in elk geval geleerd dat schrijven iets is wat je moet dóén, ook al is wat je opschrijft in eerste instantie lelijk, onzinnig, overbodig. Daarna volgt namelijk het schaven, schuren en beitelen. Net zoals ik dat bij het vertalen doe.

En dan bevind ik me ineens weer op bekend terrein.