Een van de twee jongerenromans waar ze in dit verband dieper op ingaat is het door mij vertaalde Paper Towns – Waar is Margo Roth Spiegelman? door John Green. Ze verbaast zich erover dat ik in mijn stukje over het boek op dit blog niet op de kwestie van de Engelstalige titel inga terwijl ik voor in de tekst genoemde boeken wel de Nederlandstalige titel gebruik, vraagt zich af of ik nog heb gepleit voor Papieren steden en zegt benieuwd te zijn naar mijn ideeën hierover.

Dit was voor mij aanleiding te reageren met onderstaande ingezonden brief, die werd opgenomen in Filter 17:2.

Geachte redactie,
In het artikel ‘Coming from America: “Young adults” in de letteren’ in Filter nummer 1 zegt Maria Postema benieuwd te zijn naar mijn ideeën over het al dan niet vertalen van de titel Paper Towns.
Daar wil ik graag op reageren. Ja, ik had liever een Nederlandse titel gezien. Nee, ik heb niet geprobeerd er invloed op uit te oefenen. Daarvoor heb ik al te vaak mijn neus gestoten. Als ik opdracht krijg een boek te vertalen staat de Nederlandse titel vaak al vast en staat het boek al onder die titel in de aanbiedingsfolders. Wat voor mij geldt, geldt ongetwijfeld ook voor vele anderen. Dat maakt het des te frustrerender dat je als vertaler wel op die titel wordt aangesproken, door recensenten, door lezers en nu door de auteur van dit artikel, die zelf de Twilight-reeks heeft vertaald en dus vast wel weet hoe weinig je als vertaler over de titel te zeggen hebt.

In het geval van Paper Towns – Waar is Margo Roth Spiegelman? gaat het om een deel uit de reeks Made in the USA, waarin de Amerikaanse titel altijd gehandhaafd blijft, met een aanvulling in het Nederlands. Los van de vraag of ik daar als vertaler blij mee ben, was pleiten voor Papieren steden dus niet aan de orde.

Postema vindt het opvallend dat ik er in het boek zelf wél voor kies boeken (De glazen stolp, Slachthuis vijf) hun Nederlandse titel te geven. Simpel: daarbij had ik de mogelijkheid te kiezen, en als er van een genoemd boek een vertaling bestaat gebruik ik gewoonlijk de titel daarvan. Ik zeg ‘gewoonlijk’, want er duikt meteen al een uitzondering op. Dat ik The Great Gatsby heb laten staan is inderdaad omdat de hoofdpersoon het ‘voor Engels’ moet lezen; ik vond het nogal eigenaardig klinken om iemand voor Engels een Nederlandstalig boek te laten lezen.

Overigens vind ik het erg jammer dat Postema haar vraag niet stelt op de plaats waar hij bij haar opkomt en waar ik hem kan beantwoorden: bij mijn stukje op het boekvertalersblog. Nu ze hem in Filter poneert kan ik alleen maar hopen dat de mensen die hem hebben gelezen ook mijn reactie onder ogen krijgen.

Het e-boek is over het algemeen een afgeleid product, wat inhoudt dat veel kosten gemoeid met de uitgave van een titel al worden gedekt door de papieren uitgave ervan. De markt voor e-boeken is bovendien nog zo klein dat uitgevers geen percentage voor e-boekuitgaven in de vaste kosten opnemen. Natuurlijk kan een uitgever zonder bijkomende kosten een pdf’je online zetten, maar voor het betere boekgevoel dat de klant verwacht van een e-boek, zonder de haarlijntjes die je vaak nog in zo’n pdf aantreft, en met aanklikbare hoofdstuktitels en nootnummers, moet hij eerst een redacteur aan het werk zetten.

Een roman van papier naar ePub
Laten we eens een voor boekvertalers aansprekend voorbeeld nemen: de uitgave van een e-roman. Een elektronische roman heeft met een simpele indeling in hoofdstukken, een beperkte inhoudsopgave en weinig of geen noten een verhoudingsgewijs eenvoudige lay-out. De vraag is alleen of het digitale bestand dat de basis vormde voor de papieren uitgave nog beschikbaar en bruikbaar is. Is dat niet het geval, komen er kosten voor scannen, tekstherkenning en correctie bij. Lezers zien zetfouten in een document dat gratis online beschikbaar is misschien door de vingers, maar voor een uitgever is een zetfout per pagina onaanvaardbaar. Bienvault komt voor de productie van een e-roman op basis van een papieren document tot de volgende kostenposten:

• scannen: €0,50 à €0,70 per pagina
• geschikt maken voor conversie in gangbare e-boekformaten: €0,80 à €1 per 1.000 tekens
• correctie 15.000 tekens per uur, €17 netto per uur
• opmaak ePub-formaat en opname van voor de verkoop onmisbare metadata (titel, omslag, ISB-Nummer, schrijver, vertaler…): €60 à €80 per titel, maar ook bedragen van €125 worden gehoord.

In totaal ongeveer €1.200.

Als er een bruikbaar digitaal bestand voorhanden is (Word, pdf, X-Press, InDesign…), liggen de kosten voor conversie tussen de €0,80 en €1. Een corrector blijft noodzakelijk, maar moet nu 50.000 tekens in een uur kunnen halen volgens Bienvault, die dan op een totaal van rond de €660 uitkomt.

De meeste uitgevers kunnen tegenwoordig xml-bestanden maken die eenvoudig kunnen worden geconverteerd in het ePub-formaat. Dat betekent dat de kosten voor een nieuwe e-roman die in xml wordt opgemaakt beperkt blijven tot die voor de opmaak in ePub, opname van metadata en een correctieronde van 100.000 tekens per uur. Alles bij elkaar rond de €150.

Omslagpunt
Bij hoeveel verkochte e-boeken zijn uitgevers dan uit de kosten? Bienvault gaat er in zijn onderzoek van uit dat een e-boek op den duur gemiddeld tussen de €12,99 en €14,99 zal kosten, een prijsniveau dat hij afleidt uit marktontwikkelingen in de Verenigde Staten. Hij verwacht dat klanten een hogere prijs niet zullen accepteren en er zelfs op rekenen dat de prijs aanzienlijk daalt. Hij rekent een marge van 30% (van de verkoopprijs exclusief het hoge btw-tarief) voor de uitgever.* Voor de roman uit het voorbeeld komt Bienvault bij een gemiddelde verkoopprijs van €12,99 inclusief het hoge btw-tarief en de genoemde marge uit op een omslagpunt van tussen de 50 en 500 exemplaren voor nieuwe boeken en tussen de 200 en 800 exemplaren voor bestaande, papieren boeken. Relatief bescheiden aantallen dus.

Distributiekosten
Maar er moeten meer kosten worden gemaakt om een e-boek bij de lezer te krijgen. Bienvault heeft die niet in zijn kostprijsberekening opgenomen, omdat die over het algemeen voor rekening van de distributeur komen. De distributiekosten vallen uiteen in vier kostensoorten: versleuteling (DRM, digitaal watermerk); onderzoek en ontwikkeling, bestandsbeheer en onderhoud; publiciteit, marketing en after sales; en ten slotte kosten verbonden aan online betalingsverkeer.

Sommige distributeurs (Amazon, Apple) ontwikkelen zelf methoden om hun producten te beschermen, maar andere moeten hun toevlucht nemen tot bedrijven die zich hebben gespecialiseerd in digital rights management. Adobe is er daar een van. Het bedrijf dat wij vooral van de pdf kennen, biedt afnemers voor ruim €60.000 per jaar een mogelijkheid werken voor €0,40 per titel te beveiligen. De muziekindustrie zocht haar heil ook in dit soort beveiliging toen ze ‘digitaal ging’ — denk aan de beruchte rootkit van Sony/BMG, een poging van het Japanse mediaconglomeraat om buiten medeweten van de gebruiker kopieerbeveiligingen op diens apparatuur te installeren. Toen de markt zich ontwikkelde, het aanbod van spelers breder werd en klanten vaker van speler wisselden, zag de sector zich gedwongen dat pad te verlaten. ‘De markt voor het digitale boek zal ongetwijfeld geen uitzondering vormen op die regel,’ schrijft Bienvault.

De distributie kan tot een woekering van bestanden leiden omdat e-boeken via een in principe vrijwel onbeperkt aantal kanalen kunnen worden aangeboden. Daarmee is het beheer van die bestanden cruciaal geworden. Ook hier brengen gespecialiseerde bedrijven uitkomst, en tegen verhoudingsgewijs geringe kosten, omdat tekst nu eenmaal minder geheugen vreet dan geluid en video.

Het e-boek is een nieuw fenomeen, dus het is nog moeilijk te zeggen wat uitgevers en distributeurs kwijt zijn aan een effectieve verkoopcampagne op internet, maar Bienvault schrijft dat uitgevers aangeven tussen de 3 en 4% van de prijs van een e-boek kwijt te zijn aan marketing en communicatie. Zeker uitgevers die zelf voor de distributie zorgdragen, moeten er rekening mee houden dat vragen van klanten over DRM, e-readers, bestandscompatibiliteit en de problemen die ze ondervinden bij het downloaden, opslaan en openen van bestanden een grote belasting voor het personeel met zich meebrengen.

Banken brengen een percentage van de verkoopprijs in rekening dat varieert van 3 tot 6% (PayPal).

Conclusie
Al met al moeten uitgevers die hun bestaande fonds in elektronische vorm willen verkopen dus rekening houden met aanzienlijk meer kosten dan alleen die voor het omzetten van een boek naar een bestand. Een uitgever die snel geld wil verdienen met digitale boeken moet zich op de verkoop van niet eerder uitgegeven boeken storten, op voorwaarde dat hij die aantrekkelijk prijst en in een gebruiksvriendelijk en bij voorkeur platformonafhankelijk formaat aanbiedt.

*) In Nederland moet de uitgever bovendien rekening houden met de boekhandelkorting op de vaste boekenprijs. Voor algemene boeken, de zogenaamde A-boeken, is die korting minimaal 42%, voor S(chool)-boeken 24% en voor W(etenschappelijke)-boeken is ze afhankelijk van de prijs. Voor de O(verige)-boeken staat de boekhandelkorting open voor onderhandeling. Daar staat tegenover dat in die korting een voorraadrisico is verdisconteerd, en e-boekverkopers hoeven geen voorraad aan te houden.

‘Recensie’
Zo niet Arjan Peters, die in de Volkskrant van 29 januari 2010 een column (geen recensie) over diezelfde vertaling schreef. Daarin stelt hij dat de titel verwijst naar de Londense metro en dat mijn vertaling ‘Regio en ring’ onjuist is. Het grappige is dat ik met instemming van Heaney deze keuze gemaakt heb, omdat de woorden volgens hem en mij meer betekenen dan alleen een plaatsaanduiding, en de Nederlandse lezer niet meteen de Londense metro in zijn hoofd heeft. Door toch de metrokaart als omslag te gebruiken is die betekenis wel gedekt. Maar dan is dat ineens weer niet goed, volgens Peters, want ‘Regio en ring’ zijn metrolijnen. Tja.

Volgens Peters heet de bundel alleen zo, omdat daar in 2005 een aanslag gepleegd werd. ‘Weet Mirck niets van,’ stelt Peters. Heaney mailde mij dit:

I chose District and Circle as a title because 1) I used to travel on that line/those lines when I worked on a summer holiday job in London, in the early 1960s – from Earls Court to St James’s Park and back; but also 2) because the words ‘district’ and ‘circle’ apply to the book in a different way, in that many of the poems return to a district – my childhood world in Ulster – which the poems also ‘circle’, or circle around, in memory.

Daarom stemde hij dus in met deze vrije vertaling. Wie heeft er gelijk?

Bewuste keuze
Opvallend is dat Peters zich niet lijkt af te vragen waarom ik deze keuze gemaakt heb en denkt dat het pure domheid is. Waarom zou de vertaler Heaney in zijn dankwoord noemen? Je kunt dan toch zelf ook wel bedenken dat er overleg geweest is. En enige research op internet had Peters snel naar mijn weblog gebracht, waar de hele kwestie over de titelvertaling uitgebreid met voors en tegens beschreven wordt.

(Menno Wigman vertaalde het gedicht Enivrez-vous van Baudelaire met ‘Wees altijd dronken’. Natuurlijk staat dat er niet, dat weet Wigman ook wel, maar het gedicht gaat over de strijd tegen de vergankelijkheid, de tijd, en die betekenislaag heeft Wigman zo gevangen, door een offer aan de letterlijke vertaling. Peters wil blijkbaar alleen letterlijke vertalingen, en daarom zegt hij in zijn stukje ook niets over de klank van de Nederlandse overzetting, of over oplossingen voor kwesties waarvan Heaney meende dat ze onvertaalbaar waren.)

Dan noemt Peters nog dat ik veil niet met het (volgens de Van Dale verouderde) ‘voorhang’ vertaal maar met ‘sluier’. Het gedicht gaat echter over een sneeuwstorm – daarin zie je volgens mij als door een sluier, niet als door een gordijn, want dan zie je niets.

Ook de zin ‘een seconde lang / heb ik zelf de blik van een vogel’ is te moeilijk voor hem – a bird’s eye view of myself had ik letterlijk moeten vertalen, vindt hij, terwijl de zinnen daaromheen al prachtig suggereren dat de ‘ik’ in het gedicht kijkt als een merel en dat hij spreekt over zijn dode broer.

Schade beperken
Vertalers zijn ‘mensen die de schade beperkt houden’ stelt Peters negatief. Maar deze vertaler is een ‘beunhaas’, ‘nog gesubsidieerd ook’. Dat zal ik even uitleggen: de bijdrage kwam van het Ireland Literary Exchange.

The literary quality of the translation is of an acceptable standard and consistent throughout. The translator clearly has a ‘good poetics sense’ and is the strong point of the translation

stelt de adviseur (in tegenstelling tot de columnist).

Na nog wat spelfouten wordt de vertaler Iers-Engels afgeserveerd op een misser in een Latijnse uitdrukking. Ik vraag me af of de literaire kritiek, die steeds minder ruimte krijgt, gediend is met dit soort columns, die de schaarse kans om een mooie dichtbundel degelijk te bespreken laten liggen ten gunste van een aanval op de persoon van (in dit geval) de vertaler. Natuurlijk biedt de persoonlijke vorm hier ruimte voor bijvoorbeeld een scheldkanonnade, wat je in een serieuze recensie niet zou doen. Aan de andere kant is de kinderachtige aanval zo evident persoonlijk dat hij alleen daarom al niet serieus te nemen is. De reden dat ik er toch op inging, is dat ik het een blamage voor de literatuurkritiek vind.

‘Regio en ring’ verscheen bij Meulenhoff.

Hoewel de redacteur dit ook geen prettige situatie vond, ging de opdracht aan de neus van de professionele boekvertaler voorbij, om te worden uitgezet bij iemand ‘die er niet van hoeft te leven’. Waarschijnlijk iemand met een verdienende partner, of met eigen vermogen, of die al geniet van een pensioen.

Toevallig kwam ik via via ook terecht op een website van een uitgever die boekvertalers wil aantrekken die begeesterd zijn door het onderwerp. Maar géén broodvertalers. Er werd niet gezegd waarom broodvertalers niet welkom waren, maar ik vermoed dat het met de tarieven te maken heeft.

Hobbyvertalers
Blijkbaar werken sommige uitgevers niet graag met professionele boekvertalers, maar geven ze de voorkeur aan hobbyvertalers. Nu zit er bij broodvertalers heus ook wel kaf onder het koren, maar bij hobbyvertalers zal het percentage kaf ongetwijfeld hoger zijn.

Ik heb het hier over personen die graag ‘iets met taal doen’, maar die zich net zo goed op bloemschikken of modeltreintjes hadden kunnen storten. En omdat ze graag in hun kennissenkring schitteren met hun artistieke vaardigheden, maakt de geldelijke beloning hun niet uit. Ze zouden de auteur die ze zo geweldig vinden nog wel voor niets willen doen, of dat boek over de zoveelste manier waarop je rijk en gelukkig kunt worden. Ze zijn prettig bezig en hebben het gevoel dat ze door voor een schijntje boeken te vertalen, hun leven zin geven. Het houdt ze van de straat.

Maar dat gaat wel ten koste van de boekvertaler die van zijn werk moet leven. En hoewel deze situatie aangenaam is voor de portemonnee van de uitgever, is het nog maar de vraag of de lezer van die vertalingen erbij gebaat is. De hobbyvertalers die met góéde vertalingen komen vanzelfsprekend niet te na gesproken.

Treurig
Het is een treurige situatie. Het brood wordt de boekvertaler uit de mond gestoten door hobbyvertalers die tegen afbraaktarieven werken. Want ja, professionele boekvertalers moeten leven van wat ze verdienen met hun vak. En ze worden gedwarsboomd door uitgeverijen die blijkbaar alleen maar interesse hebben in bedrukt papier. Gezien deze toestand is het maar de vraag of jongeren nog zullen worden aangetrokken tot het vak van boekvertaler. Droog brood is er nog wel mee te verdienen, maar iets erop? Niet als je geen goed verdienende partner hebt, of eigen vermogen. Als het zo doorgaat, wordt de professionele boekvertaler inderdaad een broodvertaler — brood met tevredenheid, want iets erop wordt hem niet vergund.

Op 7 oktober 2009 deed het federale hof (Bundesgerichtshof) in Karlsruhe uitspraak in een zaak die enkele vertalers hadden aangespannen tegen uitgeverij Random House, onderdeel van Bertelsmann. Vertalers, gesteund door hun vakbond, hebben in Duitsland herhaaldelijk de gang naar de rechter gewaagd sinds in 2002 het recht op een ‘passende vergoeding’ voor auteurs is vastgelegd in een nieuwe wet en pogingen om tot collectieve afspraken met uitgevers te komen gestrand zijn. Het is voor het eerst dat een zo hoog college vonnis heeft gewezen.

Het Bundesgerichtshof oordeelde dat vertalers naast het honorarium in de vorm van een vergoeding per pagina royalty’s moeten krijgen. De Duitsers spreken met een fraaie term van Erfolgsbeteiligung, een aandeel in de winst. De hoogte van royalty’s wordt uitgedrukt in een percentage van de nettoverkoopprijs van het boek in de winkel.

Aanspraak op een royaltyvergoeding ontstaat volgens de richtlijn van het federale hof nadat 5000 exemplaren van de vertaling zijn verkocht. Over elk volgend verkocht exemplaar is de uitgever een percentage van de winkelprijs aan de vertaler verschuldigd. Voor de hardcoveredtitie is over het algemeen een percentage van 0,8 billijk, aldus de uitspraak van de rechter, en voor pockets een percentage van 0,4.

De volledige tekst van het arrest met motivering komt pas later beschikbaar. Meer details zijn te vinden op de website van de Duitse vertalersvereniging VdÜ (Verband deutschsprachiger Übersetzer literarischer und wissenschaftlicher Werke). Het Bundesgerichtshof heeft zelf een persbericht over de zaak uitgebracht. De website van het CEATL biedt een Engelse vertaling van de schriftelijke reactie van het VdÜ.

Vergelijking met Nederland
De royaltypercentages die de Duitse rechter redelijk vindt, zijn laag in vergelijking met de percentages die genoemd worden in de toelichting bij het Nederlandse ‘modelcontract voor de uitgave van een vertaling van een literair werk’, dat is opgesteld door de Groep Algemene Uitgevers (GAU) en de Vereniging van Letterkundigen (VvL). (Ga naar de website van de VvL voor een overzichtspagina met de teksten van het modelcontract en de toelichting daarop.) Ook begint voor Nederlandse literair vertalers die een contract naar dit model met hun uitgever sluiten, de meter eerder te lopen. Over de verkochte exemplaren tussen het 2500ste en het 5001ste (gebonden, paperback en midprice) krijgen vertalers volgens deze norm 1% royalty. Boven de 5000 verkochte exemplaren wordt het percentage 2. Voor herdrukken in pocketvorm is de normvergoeding 1%. (Zie de toelichting bij het modelcontract, pagina 7 en 8, ad artikel 10, lid 1 en 2.)

Maar de vergelijking behoeft enige relativering. Zo is het Duitstalige lezerspubliek omvangrijker dan het Nederlandstalige en zijn de Duitse oplagen navenant hoger. Voor Duitse vertalers is de kans dan ook groter dat er van een door hen vertaald werk meer dan 5000 exemplaren verkocht worden en dat er bij hen werkelijk geld in de kas vloeit. Van heel veel in het Nederlands vertaalde literatuur in de fondsen van uitgeverijen die het modelcontract respecteren, gaan er geen 2500 exemplaren over de toonbank; eerste oplagen zijn dikwijls kleiner.

Bestsellers
Bovendien gaat de Duitse vertalersvereniging VdÜ (met haar vakbondstak bij de overkoepelende vakbond Ver.di) ervan uit dat de door de rechter genoemde percentages zullen gelden voor alle genres. Bij de bepaling wie voor ‘literair vertaler’ doorgaat, wordt het begrip literatuur in Duitsland minder strikt opgevat dan in Nederland. Ook vertalers van bestsellers in allerlei populaire genres (thriller, sf, fantasy, chicklit etc.) worden tot de groep van literair vertalers gerekend. (Zie ook ons eerdere bericht hierover.) Het artikel waarin Der Spiegel over de rechterlijke uitspraak bericht, is geïllustreerd met een foto van J.K. Rowling, en vlak onder de kop Übersetzer bekommen größeres Stück vom Bestseller-Kuchen staan de schrijversnamen Dan Brown en Stephenie Meyer. En natuurlijk is het juist bij de boeken van zulke bestsellerauteurs dat een royaltyvergoeding voor de vertaler (vanaf 5000 exemplaren, niet verrekenbaar met het honorarium en zonder bovengrens aan het aantal exemplaren) flink kan aantikken.

Het feit dat de rechter zich geconcentreerd heeft op het royaltypercentage, terwijl hij het (te lage) honorarium per normpagina ongemoeid heeft gelaten, betekent voor de VdÜ juist een teleurstelling omdat royalty’s alleen ten goede komen aan vertalers van boeken die hoge oplagen halen. Vertalers van moeilijke literaire werken voor een klein publiek schieten er niet zo veel mee op en zouden ten opzichte van hun collega’s die de commerciële titels vertalen zelfs verder achterop kunnen raken.

Deze bezorgdheid is tekenend voor het contrast met de Nederlandse situatie. In het bericht met het nieuws uit Duitsland op de website van de VvL staat te lezen:

Voor Nederland heeft deze uitspraak natuurlijk geen directe consequenties. Wel is interessant dat wij met onze royaltypercentages flink boven de percentages van de Duitse rechter zitten.

‘Wij’, dat zijn blijkbaar de strikt literair vertalende VvL-leden die altijd contracten volgens het modelcontract weten af te sluiten. Dat Nederlandse modelcontract met de hierboven beschreven relatief ruimhartige royaltyparagraaf is echter dikwijls niet weggelegd voor vertalers van de boeken waarmee uitgeverij en boekhandel het meeste geld verdienen. Uitgevers die niet zijn aangesloten bij de GAU voelen zich over het algemeen niet gebonden door het modelcontract. De vertalers die voor zulke uitgevers werken, krijgen niet zelden zero royalty. Maar zelfs uitgevers die wél bij de GAU zijn aangesloten, willen voor vertalingen in de meer populaire genres nog wel eens afwijkende contracten zonder royaltyvergoeding hanteren. De boeken in deze genres zijn vaak ondergebracht bij een aparte werkmaatschappij of imprint. Het label ‘literair’ heeft in de handen van zulke uitgeverijen een tamelijk proteïsch karakter: uit commerciële overwegingen strooien ze er gretig mee op covers (‘literaire thriller’), maar in de contractbespreking met de vertaler verbindt het nergens toe.

Omgekeerde wereld
Naar mijn mening vormen royalty’s het uitgangspunt voor de beloning van vertalers en is het in alle gevallen, voor vertalingen van alle typen auteursrechtelijk beschermde werken, een belangrijke, principiële zaak dat het vertaalcontract een royaltyparagraaf bevat. Dat is ook de logica achter de inrichting van de modelcontracten: het honorarium (het vastgelegde bedrag op basis van een tarief per woord of, zoals in Duitsland, per normpagina) is een voorschot op de afgesproken royaltyvergoeding, het percentage van de opbrengst per verkocht exemplaar. In het Nederlandse modelcontract, evenals in de door de Duitse rechter uitgevaardigde vergoedingsrichtlijn, is dat voorschot niet terugvorderbaar. Het wordt geacht de royalty over een van tevoren vastgesteld aantal verkochte exemplaren te dekken: in het Nederlandse modelcontract 2500 exemplaren, in de Duitse richtlijn 5000 exemplaren. De uitgever draagt dus het volle risico dat er van een boek minder exemplaren dan dat vastgestelde aantal worden verkocht; vertalers mogen zo’n tegenvaller niet in hun portemonnee voelen. Dat wordt zeer algemeen als redelijk gezien, omdat vertalers, anders dan bijvoorbeeld schrijvers, in opdracht werken; de zakelijke beoordeling of het uitgeven en exploiteren van de vertaling voldoende kans biedt op winst, is aan de uitgever. Maar uiteraard kan het aantal verkochte exemplaren waarover de royalty met het honorarium wordt afgekocht, wel voorwerp van onderhandeling zijn. Dat is het zowel in Nederland als in Duitsland in de praktijk ook geweest.

Het gegeven dat het voorschot niet terugvorderbaar is, doet mijns inziens niets af aan het principe dat het aandeel in de opbrengst de grondslag voor het vertalersinkomen uitmaakt. Door zijn nadruk op het royaltypercentage bij de invulling van wat de ‘redelijke vergoeding’ moet zijn waarvan in de vernieuwde Duitse auteurswet sprake is, heeft de Duitse rechter dat naar het lijkt ook bevestigd.

Uit deze logica volgt volgens mij dat de leidraad bij onderhandelingen over het vertalersinkomen, het standaardgeval voor het opstellen van een normcontract, gevormd dient te worden door vertalingen van boeken waarmee uitgevers verwachten winst te maken en waarvoor zij een gezonde business case hebben omdat heel veel lezers die boeken willen lezen en kopen. Van die winst, het oogmerk van de calculatie door commercieel werkende uitgevers, behoren vertalers een fair aandeel te krijgen, oftewel royalty’s, een Erfolgsbeteiligung. Dat lijkt mij in lijn met de systematiek van het bestaande auteursrecht. De situatie in Nederland is naar mijn mening een beetje de omgekeerde wereld: alleen standaard een normale royaltyregeling voor boeken waarvan de verkoop in het gros van de gevallen niet tot royaltyuitkering hoeft te leiden.

Strijdpunt
Daarom lijkt de erkenning van een aanspraak op royalty’s voor álle vertalers van auteursrechtelijk beschermde werken me een belangrijk strijdpunt voor een op te richten boekvertalersafdeling van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers of een nieuwe werkgroep bij de Vereniging van Letterkundigen (zie het eerdere bericht van Richard Kwakkel hierover). De geschiedenis van de Duitse ‘Vergütungsstreit’, zoals de controverse tussen uitgevers en vertalers over een passende vergoeding wordt aangeduid, biedt diverse aanknopingspunten en scenario’s waarvan Nederlandse vertalers bij het nadenken over de beste strategie gebruik kunnen maken.

Een gang naar de rechter lijkt voor Nederlandse boekvertalers die vergeefs aanspraak maken op een royaltyclausule  in hun contract, minder kans van slagen te hebben dan voor hun Duitse collega’s, omdat zij zich niet kunnen beroepen op een bepaling in de Nederlandse wet die vergelijkbaar is met de vernieuwde Duitse auteurswetgeving (het zogeheten Stärkungsgesetz; zie in het bijzonder de artikelen 32 en 36, en de toelichting bij deze wet waarin literair vertalers worden aangeduid als een groep van makers in auteursrechtelijke zin voor wie van een passende vergoeding geen sprake is). Toch denk ik dat de uitspraak van de Duitse rechter over de invulling van het begrip ‘passende vergoeding’ ook in Nederland gewicht in de schaal moet leggen. Duitse vertalers die de moed hebben gehad om te procederen tegen onderbetalende uitgevers en deze stap hebben moeten bekopen met het verlies van opdrachtgevers en dus van werk, verdienen naar mijn mening dan ook erkentelijkheid van de kant van hun Nederlandse collega’s.

Wat betreft het woordtarief doen Nederlandse literair vertalers het Europees gezien minder goed dan ik altijd heb gedacht. Natuurlijk, er zijn veel landen waar het nog veel slechter is, maar in Frankrijk, Noorwegen, Zweden en Duitsland ligt het gemiddelde tarief (omgerekend naar een bedrag per normpagina) hoger, dat wil zeggen niet alleen in grotere taalgebieden dan het Nederlandse maar ook in kleinere. Het tarief ligt in nog meer landen dan deze vier hoger (waaronder het Verenigd Koninkrijk) maar daar wordt weer zo weinig vertaald dat je er maar weinig fulltime literair vertalers hebt.

Nederlandse literair vertalers die naast het literaire woordtarief ook een subsidie van het Fonds voor de Letteren in de vorm van een werkbeurs ontvangen, zijn per vertaald woord financieel het beste af van alle literair vertalers in Europa. Geen ander land in Europa heeft een fonds met een vergelijkbaar subsidiebudget ten behoeve van individuele vertalers. Volgens het jaarverslag van het Fonds voor de Letteren was het subsidiebedrag in 2008 gemiddeld 8,3 eurocent per woord (p. 39), dat is dus dik twee cent meer dan het bedrag per woord dat literaire uitgevers betalen.

Tweedeling
De meeste landen uit de CEATL-vergelijking kennen niet de scherpe tweedeling tussen ‘literaire’ en ‘niet-literaire’ boekvertalers die in Nederland in de praktijk bestaat. Voor het merendeel van de onderzochte landen is de volgende definitie van ‘literair vertalers’ gehanteerd: ‘translators of any work published in book form and protected by copyright, including translators of non-fiction, essays, scientific books, text books, travel guides, children’s books, indeed any work of literature in the broad sense’. Voor Nederland zijn echter alleen gegevens over vertalers van literatuur in de strikte zin van het woord (bellettrie) in het onderzoek betrokken.

Dat heeft consequenties voor de inkomensvergelijking. Zo is het Nederlandse basistarief waarvan in het CEATL-onderzoek is uitgegaan, het strikt literaire tarief dat is overeengekomen tussen uitgevers van de Literaire Uitgeversgroep (LUG) en de Vereniging van Letterkundigen (VvL). Het is geen geheim dat vertalers van boeken die niet tot de in principe subsidiewaardige ‘bellettrie’ worden gerekend, vaak geen contract volgens het modelcontract van de VvL en de LUG afsluiten en minder betaald krijgen (zie hierover de bijdrage van Barbara G.D.S. Demaantijger op dit weblog). Het cijfer waardoor het Nederlandse tarief volgens het CEATL-onderzoek uit de bus komt als ‘het laagste tarief van de rijkere landen’ (De Haan in Filter), is dus nog geflatteerd.

Niet-gesubsidieerde collega’s
In onderlinge samenhang stemmen deze uitkomsten tot nadenken. Een belangrijke aanzet daartoe geeft De Haan zelf al:

Subsidies houden het vertaaltarief kunstmatig laag (het minimumtarief, waarmee we in Europa aan de lage kant zitten, is in de praktijk ook meteen maximumtarief), niet alleen voor vertalers van bellettrie, maar ook voor hun niet-gesubsidieerde collega’s, die toch al veel zwakker staan omdat ze geen vanzelfsprekend recht op het modelcontract kunnen doen gelden. (Filter, p. 32)

Zijn conclusie: er moet meer onderzoek komen naar ‘de situatie in het hele veld’ — dus ook naar de inkomenspositie van de niet-literaire boekvertalers in Nederland die in het CEATL-onderzoek buiten beschouwing is gelaten. Daarmee ben ik het zeer eens.

Wettelijke regeling
De noodzaak van zulk onderzoek klemt des te meer omdat er plannen zijn voor een wettelijke regeling waardoor het bestaande systeem in stand kan blijven. De Haan schrijft er niets over in zijn artikel in Filter, maar als medeopsteller (met Rokus Hofstede) van Overigens schitterend vertaald: voor het behoud van een bloeiende vertaalcultuur weet hij er ongetwijfeld alles van. Ik citeer uit dit vertaalpleidooi:

Aannemelijk is dat [de] tarieven — en dus de vertaalkwaliteit, vooral van het ongesubsidieerde segment — omlaag zullen gaan als het recht op billijke deling in de opbrengst of het maken van collectieve prijsafspraken niet wordt vastgelegd in de auteurswet.  (p. 15)

Zo’n wettelijke vastlegging zou een einde moeten maken aan de gedoogsituatie die sinds 1 juni 2007 bestaat (zie de eerdere berichten daarover op dit weblog). Van de NMa mag een afgesproken normtarief eigenlijk niet omdat het een ongeoorloofde inperking van de concurrentievrijheid betekent, maar in de praktijk komen uitgevers van de LUG en literair vertalers nog steeds honoraria conform een normtarief overeen. Het heet alleen anders. De ingenieuze verhullende omschrijving in de toelichting bij artikel 10a van het modelcontract van de VvL en de LUG spreekt van ‘gangbaar’ en ‘redelijk’. Naar dit modelcontract wordt verwezen in de subsidievoorwaarden van het Fonds voor de Letteren, dat overigens het bedrag als vanouds publiceert.

Nadelen
Volgens het vertaalpleidooi hebben de VvL en de Groep Algemene Uitgevers overeenstemming bereikt over de ‘voor de hand liggende oplossing’, namelijk ‘het opnemen van een bepaling in de auteurswet’ (p. 37). En bij de presentatie van het vertaalpleidooi heeft de minister van OCW al laten weten ‘de mogelijkheid tot honorariumafspraken tussen literair vertalers en literair uitgevers wettelijk te willen verankeren’, zo valt te lezen in het jaarverslag van het Fonds voor de Letteren (p. 59).

De zorg dat zonder een wettelijke ontheffing op het verbod om zulke kartelachtige afspraken te maken de bodem onder het inkomen van literair vertalers wordt weggeslagen, is reëel en veel vertalers delen die. Maar het lijkt me dat de nadelen van het bestaande stelsel in Nederland die De Haan in Filter suggereert, op z’n minst de aandacht van de wetgever verdienen. Als het gaat om systeemfouten, mag wetgeving die niet reproduceren, zou je zeggen.

De Raad voor Cultuur wijst in zijn rapport Innoveren, participeren naar het buitenland (zie het eerdere bericht op dit weblog):

In het buitenland zijn specifieke auteursrechtelijke oplossingen gevonden om voor standaardcontracten een culturele uitzondering te maken. Op die manier zouden de huidige, minimale honorariumafspraken voor auteurs en vertalers kunnen worden gehandhaafd. (p. 110)

Maar als je vergelijkt, moet je wel goed en volledig vergelijken. Daarom is het zo belangrijk dat het onderzoek van de CEATL er is.

Buitenland
In twee opzichten wijkt de Nederlandse situatie in ieder geval af van die in andere landen, waardoor buitenlandse oplossingen niet zonder meer in Nederland toepasbaar zijn.

Ten eerste bestaat nergens anders de combinatie van hoge individuele subsidies met een overeengekomen normtarief. Deze combinatie heeft mogelijk nadelige gevolgen voor boekvertalers die voor hun inkomen geheel op de markt zijn aangewezen: een normtarief dat relatief laag ligt, terwijl het in de praktijk voor vertalers nauwelijks mogelijk is om individueel hogere honoraria te bedingen.

Ten tweede bestaat in de meeste landen geen tweedeling tussen literaire en niet-literaire boekvertalers zoals in Nederland. Met het oog op de formulering van een wettelijke uitzonderingsbepaling wordt Duitsland vaak als voorbeeld aangehaald. Zo noemde Mei Li Vos in haar Kamervragen de Duitse auteurswet expliciet. Ook in het vertaalpleidooi wordt gewezen op de verplichting tot een billijke winstdeling voor ‘makers’ in de auteursrechtelijke betekenis van het woord in de Duitse wetgeving (ik neem aan dat gedoeld wordt op het zogeheten Stärkungsgesetz). Maar Duitsland is nu net een van de landen waar de ruime definitie van ‘literair vertaler’ wordt gehanteerd.

Zal een wettelijke uitzondering voor literatuur in Nederland de bestaande ongelijkheden en onrechtvaardigheden, vooral in het grote ‘schaduwgebied’ (Barbara Demaantijger) tussen literatuur en niet-literatuur, niet bekrachtigen of zelfs verscherpen? Dat lijkt me iets om heel goed naar te kijken.

In het julinummer staat de neerslag van een uitgebreide discussie onder leiding van schrijfster en vertaalster Roemeens Jean Harris, tussen de Roemeense schrijver Norman Manea, in Nederland bekend van het door Ellen Bredius vertaalde De terugkeer van de hooligan (Meulenhoff), Susan Harris van Words Without Borders, Chad Post, uitgever van het in vertaalde literatuur gespecialiseerde Open Letter en blogger op Three Percent, en ten slotte bekroond vertaalster Duits Susan Bernofsky.

Crisis
Onderwerp van discussie is het crisisspook dat ook door de wereld van de vertaalde literatuur waart. Harris ontlokt haar gesprekspartners ontboezemingen over vertaling als venster op de wereld (vooral het minder bekende deel ervan), als missie of marktstrategie, als eeuwigdurende strijd tussen ‘domesticatie’ en respect voor het vreemde, over de nadelen van ‘zenredactie’, een mooi woord voor een totaal gebrek aan redactie, maar ook over non-translation (is daar eigenlijk een Nederlandse term voor?) als vertaalstrategie voor werk uit ‘moeilijke’ talen, waarbij schrijver en vertaler elkaars talen gebrekkig beheersen.

Een lezenswaardig stuk, interessant voor vertalers wereldwijd.

Martin de Haan

Het tijdschrift Tirade besteedt in een nummer gewijd aan literair vertalen aandacht aan onvertaalde meesterwerken, vertaalfouten en -vondsten, onvertaalbare zinnen en nog veel meer. De Volkskrant noemde het ‘een hartverwarmend pleidooi [...] voor het vertalersambacht.’ De redactie van Tirade laat vertalers Paul Beers, Hans Boland, Edgar de Bruin, Gerd Busse, M. d’Hane Scheltema, Esselien ’t Hart, Rokus Hofstede, Hero Hokwerda, Jeanne Holierhoek, Theo Kars, Arthur Langeveld, Mark Leenhouts, Karol Lesman, Saskia van der Lingen, Kees Mercks, Jan H. Mysjkin, Wilfred Oranje, Hans van Pinxteren, Barber van de Pol, Aai Prins, Roel Schuyt, Anne Stoffel, Rob van der Veer en Jos Vos aan het woord over hun vak, stelt Ina Rilke vragen over ‘hertoveren’ (de kwalificatie is van Erwin Mortier) en biedt een voorproefje uit het werk van schrijvers als Ingeborg Bachmann, J.J. Voskuil, E.T.A. Hoffman, Francisco Quevedo en Pierre Michon.

Rokus Hofstede

De redactie vroeg vertalers Martin de Haan en Rokus Hofstede nog wat na te bloggen op de website van het tijdschrift. Daar belichten de twee ‘bloggers in residence’ verschillende aspecten van het vertalersleven: van automatische vertalingen en broedperiodes tot interpunctie en bespiegelingen in de Morvan over het beroep van literair vertaler. Gaat dat lezen.

Zeker, hij wijdt hooggestemde woorden aan het belang van vertaling:

Als het idee van Europa toekomst wil hebben, dan zul je er voor moeten zorgen dat in alle individuele culturen goed en energiek vertaald wordt. Om elkaar enigszins te leren kennen en te begrijpen.

Hij oppert zelfs ideeën om voor dat belang op te komen:

Te denken valt aan voorzieningen voor individuele vertalers om in contact te komen met de levendige talen van waaruit zij vertalen, te denken valt aan het uitwisselen van opvattingen over en instrumenten voor kwaliteitsbewaking.

Maar over de hoofdzaak krijgen we niets te lezen: wat deed Michaël Zeeman daar in Brussel? Was hij er op persoonlijke titel of namens een van de organisaties die in het Nederlandse taalgebied het vertaalbeleid behartigen? Wie waren er nog meer voor Nederland? Wat was eigenlijk het doel van die conferentie en wat had Michaël Zeeman zich voorgenomen om te bereiken?

Praten om het praten, meer stelde het niet voor. Die indruk krijg je althans als je het verslag van Zeeman leest. En die Europese politici doen al dat praten maar slaapverwekkend, zo begrijpen we, en niet meeslepend, opzwepend en groots, zoals Zeeman het graag zou zien.

Maar misschien is Zeeman toch iets ontgaan. Het feit dat deze bijeenkomst over literair vertalen geopend werd door de voorzitter van de Europese Commissie, Barroso, en dat eurocommissaris Orban eraan deelnam (deze namen zoek je overigens vergeefs bij Zeeman; iets meer over de conferentie is te lezen op deze Commissiepagina), lijkt mij voer voor EU-watchers. Als politici op dat niveau hun naam aan een conferentie verbinden, komt er iets op een of andere politieke agenda. Die aanname is niet al te gewaagd.

En er staat wel degelijk wat op het spel voor vertalers. Zou Michaël Zeeman het vertaalpleidooi hebben gelezen, Overigens schitterend vertaald, voor het behoud van een bloeiende vertaalcultuur (zie ons bericht van 19 mei 2008 daarover)? Je zou het haast denken, want net als de auteurs van dit pleidooi, citeert hij Umberto Eco:

De taal van Europa heet vertalen.

Maar dat hij iets van de inzet begrepen heeft, laat hij niet blijken.

Vertaalpleidooi
Dat vertaalpleidooi heeft verschillende geadresseerden, niet alleen de Nederlandse Taalunie en de letterenfondsen in Nederland en Vlaanderen, maar ook de Europese Unie. De Taalunie heeft onlangs aangekondigd over de brug te komen met geld voor vertaalopleidingen en voor onderzoek naar een masterprogramma literair vertalen (zie het persbericht). De oproep voor meer armslag voor vertaalbeleid bij de fondsen lijkt ook niet aan dovemansoren gericht, want de Raad voor Cultuur gaat in zijn advies voor de periode 2009-2012 expliciet in op de in het vertaalpleidooi geformuleerde noden. Dus nu alleen Europa nog.

En dat is iets van lange adem, zeker. De lange weg door de instituties.

De opstellers van het vertaalpleidooi willen dat het literair vertalen in het Europese Cultuurplan 2014-2021 een aparte status krijgt. In het huidige cultuurplan, zo betogen zij, is er geen apart literatuurbudget en moeten alle kunstvormen met elkaar concurreren bij het aanvragen van een subsidie. In het bijzonder de vertalershuizen in de verschillende lidstaten dreigen daarvan de dupe te worden. Voor deze uiterst nuttige voorziening voor contact met de vreemde taal en cultuur en uitwisseling van opvattingen, breekt het vertaalpleidooi een lans.

Dus het gaat echt ergens over, daar in Europa. Hoorde de conferentie bij de weliswaar vaak saaie en plichtmatige maar o zo noodzakelijke voorbereidende stappen om alle Europese neuzen dezelfde kant op te krijgen? Daar had ik nou graag wat meer over gelezen.

Sneer
Zeeman laat het bij verongelijkt monkelen. Nadat de hotemetoten weg waren, was de bijeenkomst volgens hem niet meer dan

een uitwisseling van standpunten tussen vakbondsleiders en employées [sic] van andere belangenorganisaties enerzijds – en bureaucraten anderzijds. Van ambities blijft dan niets over.

Helaas moeten resultaten nu eenmaal in zulk taai overleg worden bereikt. Soms is dat belangrijker dan visionaire taal.

En of Zeeman zelf de meest geschikte ambassadeur zou zijn om doelen voor vertalers dichterbij te brengen, lijkt mij twijfelachtig. Polyglot Zeeman kon in zijn opiniestuk een sneer naar vertalers toch weer niet onderdrukken:

Want het merkwaardige verschijnsel doet zich voor, dat naarmate meer mensen vaker met vreemde talen te maken hebben, de kwaliteit van vertalingen afneemt. Iedereen die met enige regelmaat een literair boek in recente Nederlandse vertaling leest, weet waar ik het over heb.

Hoe anders dan als een gratuite uithaal is deze onbewijsbare stelling te begrijpen?

Gebrekkige informatie
Des te spijtiger vind ik het dat de informatie uit andere bronnen over deze Europese conferentie zo mager is. Ik heb zelfs geen aankondiging gelezen op de websites van de opdrachtgevers van het vertaalpleidooi, de Nederlandse Taalunie, het Nederlandse Fonds voor de Letteren, het Vlaams Fonds voor de Letteren of het Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds. Het Expertisecentrum Literair Vertalen, dat onder meer voor het versterken van de informatiefunctie over literair vertalen extra subsidie van de Taalunie heeft gekregen (zie de taken in de aanbestedingstekst), meldt er niets over. Maar ook sites van andere belanghebbenden, zoals de Vereniging van Schrijvers en Vertalers, RECIT (het netwerk van vertalershuizen in Europa) of CEATL (het Europese platform van vertalersverenigingen) maken er geen gewag van.

Zo’n conferentie is een aanleiding om de positie van de vertaler weer eens onder de aandacht te brengen. Die ‘zichtbaarheid’ van vertalers hebben alle bovengenoemde organisaties hoog in het vaandel. Maar er is nog een breder belang, vind ik. Als zelfs belangenbehartigers als de bovengenoemde het niet de moeite waard vinden om hun direct betrokken doelgroepen te informeren over wat er in het kader van de Europese Unie gebeurt – zaken die hoe dan ook van rechtstreekse en ingrijpende invloed zullen zijn voor diezelfde doelgroepen – hoe willen we dan dat Europa ooit gaat leven bij de kiezer?