Staatssecretaris Teeven wilde het illegaal downloaden van auteursrechtelijk beschermd werk voor privégebruik strafbaar stellen, maar in de Tweede Kamer bleek geen meerderheid voor zijn plannen te bestaan. Wij zijn als makers van vertalingen die als e-boek op internet worden aangeboden direct betrokken. Voor ons vormt die uitgavevariant een bron van inkomsten. Wie illegaal een elektronisch exemplaar van een door ons vertaald boek downloadt, stoot ons bij een e-boekprijs van een eurotientje al gauw een boterham van vijftien tot dertig eurocent uit de mond.

De Nederlandse thuiskopie-exceptie
Daarbij moeten we wel aantekenen dat we ons in Nederland, anders dan in de meeste Europese landen, waar downloaden uit illegale bron onrechtmatig of strafbaar is, in een merkwaardige spagaat bevinden: uploaden is wel strafbaar, downloaden niet. Strikt genomen is de term ‘illegaal downloaden’ dus onjuist. Het is ‘legaal downloaden van illegaal geüploade content waarop auteursrecht rust’. De Auteurswet bepaalt dat voor de verveelvuldiging van een auteursrechtelijk beschermd werk toestemming van de maker nodig is, in het geval van een boekvertaling dus van de vertaler — tenzij die het exploitatierecht op zijn werk heeft overgedragen aan bijvoorbeeld een uitgever. In die wet zijn ook een aantal beperkingen opgenomen, waaronder die in artikel 16 lid b over de ‘verveelvoudiging welke beperkt blijft tot enkele exemplaren en welke uitsluitend dient tot eigen oefening, studie of gebruik van de natuurlijke persoon die zonder direct of indirect commercieel oogmerk de verveelvoudiging vervaardigt [...],’ de thuiskopie, met andere woorden. ‘Daarbij doet naar geldend recht niet ter zake dat deze thuiskopie op basis van een werk wordt gemaakt waarvoor voor de eerdere verveelvoudiging of openbaarmaking geen toestemming is verleend van de rechthebbende,’ schrijft staatssecretaris Teeven in de reactie van de regering op het verslag van de Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie naar aanleiding van de Speerpuntenbrief Auteursrecht 20©20 van april 2011 over de modernisering van het auteursrecht.

Kabinet en Europa
Het kabinet wil in het kader van de bevordering en de bescherming van nieuwe bedrijfsmodellen op internet — speerpunt 3 — ‘het legale aanbod vergroten en het rechtmatig gebruik als de norm stellen’. Downloaden uit evident illegale bron valt als het aan het kabinet ligt niet langer onder de thuiskopie-exceptie, waarmee de aanleiding voor een stelsel met thuiskopieheffingen vervalt.

Ook de Europese Commissie zit op dat spoor, getuige de doelstelling die Neelie Kroes op 19 november 2011 in Avignon op de Digitale agenda zette: ‘Legally, we want a well-understood and enforceable framework. Morally, we want dignity, recognition and a stimulating environment for creators. Economically, we want financial reward so that artists can benefit from their hard work and be incentivised to create more.‘

Verbod op illegaal downloaden zinnig of onzinnig?
Onze vraag luidt nu: wat vinden boekvertalers van een verbod op illegaal downloaden? Is dat zinnig of onzinnig? Als het ‘een heilloze weg’ is, zoals Pauline Smeets (PvdA) volgens de Volkskrant beweert, als het kabinet volgens diezelfde Speerpuntenbrief niet kiest voor een heffing op opslagmedia, smartphones, tabletjes, of internetabonnementen, wat zijn dan de mogelijke alternatieven? De betaalmodellen die Bits of Freedom opsomt? De collectieve licentie volgens het ‘radiomodel’ van D66?

Laat het ons weten!

E M P L O Y A B I L I T Y

Jakkes.

Maar je zou het niet geloven, in sommige van die rare termen schuilen ongemakkelijke waarheden. Laat ik me nader verklaren. Ik heb tenslotte wat uit te leggen.

Je employability is de mate waarin je inzetbaar bent op de arbeidsmarkt. Als je bijvoorbeeld goed bent opgeleid, kun je op veel plaatsen functioneren en zijn er weinig redenen om je níet aan te nemen. Laten we het maar ‘inzetbaarheid’ noemen. Misschien wat minder helder, maar het doet in ieder geval wat minder pijn aan de ogen. En oren. En neus.

Ongemakkelijke waarheden
Waarom heb ik het hier eigenlijk over? Wat brengt mij ertoe te vloeken in de kerk? We zijn toch allemaal trotse vertalers? Waarom moeten wij zo nodig ‘employable’ zijn? Dat is die ongemakkelijke waarheid. Het zijn onzekere tijden in het boekenvak. Dat geldt voor de boekhandel, de uitgeverij — en ook voor ons, vertalers. Niemand weet hoe de boekenwereld er over tien jaar uit zal zien. Het vak van vertaler zal vast nog wel bestaan, maar de kans dat er dingen fundamenteel zijn veranderd is groot.

Misschien is de ontlezing nog veel verder gevorderd en is de spoeling nog wel veel dunner. Misschien is er software op de markt waardoor vertaalwerk sneller gaat – maar ook minder wordt betaald. En misschien is tegen die tijd ook het laatste greintje idealisme weg uit de uitgeverij en zitten de tarieven in een neerwaartse spiraal. Maar je hoeft niet te doemdenken om te begrijpen dat er dingen veranderen. De rol van uitgevers is aan het veranderen. Om de kosten te verlagen wordt steeds minder binnenshuis gedaan en wordt steeds meer uitbesteed aan freelancers. Daardoor komt steeds meer verantwoordelijkheid te liggen bij vertalers en externe redacteurs. Dat kun je betreuren. Maar je kunt het ook zien als een kans, als een mogelijkheid. Want misschien is die rol jou wel op het lijf geschreven!

Want laat ik nog eens zo’n ongemakkelijke waarheid debiteren. We zijn ondernemers. Sorry, kan er niks aan doen. Of we het willen of niet, voor de wet zijn we ondernemers en in de praktijk ook. Dat heeft voor- en nadelen. We kunnen opstaan wanneer we willen en onze eigen tijd indelen en een opdracht afwijzen als hij niet aan onze voorwaarden voldoet.

Maar we zijn ook betrekkelijk onbeschermd. Onze opdrachtgevers kunnen zo wegvallen, om allerlei redenen en in crisistijd soms allemaal tegelijk. Voor ons geen deeltijd-WW of wettelijk beschermd minimumloon. En die boterham moet toch ergens vandaan komen. Dus als de wereld verandert, moeten we mee veranderen, zodat we aantrekkelijk blijven voor opdrachtgevers. Daarom moet je je bijscholen in je vak. Maar het is ook verstandig om je in de breedte te ontwikkelen: te zorgen dat als het vertaalwerk opdroogt, je de ontwikkelingen zo in de smiezen hebt dat je je kan aanpassen aan de nieuwe situatie. En door vaardigheden te verwerven die je later misschien nodig zult hebben.

Dat is inzetbaarheid. Voorbereid zijn op verandering.

Maar dat is nog niet alles. Als je de wereld om je heen in de gaten houdt, jezelf vaardigheden aanleert die later van pas kunnen komen en alvast in kaart brengt welke wegen je in kunt slaan, dan word je zelfverzekerder. Tegenover de wereld in het algemeen – en tegenover je opdrachtgevers in het bijzonder. Dat is winst. Maar het is vooral hoogst noodzakelijk. Want één ding weten we zeker: gemakkelijker gaat het er niet op worden.

Tja.

Hoe nu verder…
En wat moet je daar nou mee, met zo’n conclusie? Wat kun je doen, in concreto?

Nou…

Je zou eens kunnen beginnen je licht op te steken bij je vakgenoten. Mailinglists zoals de Boekvertalers-yahoogroup kunnen daarbij helpen. Onderling contact is niet alleen gezellig, van lieverlee kom je ook meer te weten over het vakgebied, de beroepsgroep en de vijver waar je in vist. Bij je volgende opdracht ben je dan in ieder geval beter op de hoogte.

Goede kans dat je er vervolgens achter komt dat je als boekvertaler toch een beetje een eenzame krabbelaar bent voor wie het alleen moeilijk opboksen is tegen uitgevers en kabinetten die de cultuursector het liefst gisteren nog zagen sneven. De volgende stap is om je te organiseren. Daarvoor zijn verschillende mogelijkheden. (Schrik niet van de afkortingen.)

Vakorganisaties
Allereerst is daar de in 1905 door Lodewijk van Deyssel opgerichte Vereniging van Letterkundigen, thans onderdeel van de overkoepelende Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV). De VvL omvat onder meer twee werkgroepen voor vertalers, de Werkgroep Literair Vertalers (WLV), die zich vooral richt op de schone letteren en de kersverse Werkgroep Algemeen Boekvertalers (WAB), die zich richt op het werkveld daarbuiten.

Lidmaatschap biedt verschillende voordelen, zoals rechtsbijstand en juridisch advies en de mogelijkheid gebruik te maken van een pensioenvoorziening, je wordt op de hoogte gehouden van ontwikkelingen in het vak en natuurlijk de broodnodige borrels. Maar vooral biedt het een podium tot samenwerking, kennisuitwisseling, nieuwe initiatieven en, bovenal, om als vertalers gemeenschappelijk de wereld tegemoet te kunnen treden als dat nodig is. Dat geeft zelfvertrouwen.

Overigens zijn er meer mogelijkheden om je te organiseren, zoals de Vakgroep Letteren van de CNV-Kunstenbond, FNV-Kiem of FNV-Zelfstandigen of organisaties van tolken en/of vertalers. Die hebben echter veelal een bredere of juist meer specialistische basis of een die slechts zijdelings raakt aan ons vakgebied, dat immers vooral het vertalen van boeken behelst. Niets weerhoudt je trouwens om lid van meer dan één organisatie te zijn!

Scholing
Naast je organiseren is het zinvol je kennis en vaardigheden bij te houden en uit te breiden. Commerciële cursussen, opleidingen en workshops zijn overal te vinden, maar ook bovengenoemde organisaties bieden een en ander aan, veelal wat meer toegesneden op specifieke vakgebieden of sectoren en goedkoop of gratis voor leden. Binnen ons directe vakgebied zijn er de Vertaaldagen en cursussen en workshops van het Expertisecentrum Literair Vertalen, of ook, als je jezelf eens flink aan het werk wil zetten, de Vertalersvakschool. Bovendien kun je je verbreden via cursussen tolken of juridisch of beëdigd vertaler.

Maar je kunt ook verder denken, zeker met de veranderingen die op til zijn in het achterhoofd. Want behalve je deskundigheid als vertaler zijn ook andere vaardigheden nooit weg: onderhandelen, om nu of in de toekomst met je opdrachtgevers in het strijdperk te treden; sociale media, presenteren of netwerken om jezelf en je specialisme aan de man te brengen. Een cursus eindredactie of webschrijven kan je alvast voorbereiden op de mogelijk grotere verantwoordelijkheid van vertalers in de toekomst, waar ik het al eerder over had. En anders geeft het een uitwijkmogelijkheid voor het geval je zonder werk komt te zitten. Dat maakt je flexibeler en daarmee onafhankelijker.

Het is van belang breder te denken dan het hier en nu alleen. Ondernemer ben je niet alleen in je comfort zone.

Tja, ondernemer. Een enkeling was misschien al afgehaakt toen hij het woord las. ZZP’er; ambachtsman-die-zijn-eigen-belastingformulier-invult; éénpitter – noem het hoe je wilt. Maar het bovenstaande verandert niet.

De wereld wel.

Daar kun je maar beter op voorbereid zijn.

Het idee alleen al zal veel vertalers, die gewend zijn aan een bescheiden bestaan in de coulissen van de literatuur of het boekenbedrijf, tegen de haren in strijken. Maar het hoeft niet per se te getuigen van hybris of hang naar zelfpromotie. De Wikipedia-regels voor het schrijven van artikelen zijn trouwens zonneklaar: zelfpromotie is absoluut not done, het wordt dan ook sterk afgeraden om een pagina over jezelf te schrijven, omdat de ervaring leert dat veel mensen niet tot voldoende neutraliteit en distantie in staat zijn. Uiteindelijk gaat het in Wikipedia om informatieverschaffing, en zoals het een encyclopedie betaamt dient die informatie objectief en verifieerbaar te zijn en zonder waardeoordelen of subjectieve meningen te worden verwoord.

Maar vertalers hoeven echt niet te wachten tot ze spontaan of uit het niets op Wikipedia belanden. Als we kijken naar de criteria die op Wikipedia worden genoemd voor de relevantie van een artikel, blijkt dat ‘bekendheid in of buiten het eigen gebied van expertise’ daarvan het voornaamste is. Het winnen van een prijs, het vertalen van een boek dat stof doet opwaaien zijn goede aanleidingen. Maar ook, simpelweg, het bijeenvertalen van een voldoende omvangrijk of interessant oeuvre. Wikipedia-moderatoren, zo blijkt uit de antwoorden op helpdeskvragen, gebruiken Google Search als ijkpunt voor naamsbekendheid en indirect als maatstaf voor de relevantie van een artikel; als een vertaler aan dat criterium voldoet, hoeft niets hem te letten om op Wikipedia een beknopt, feitelijk overzicht van zijn oeuvre te geven. Kritische proeflezers zijn altijd wel te vinden, waarmee het gevaar van subjectiviteit en gebrek aan neutraliteit gemakkelijk kan worden bezworen.

Nog even dit: waarom zouden we dit allemaal eigenlijk moeten willen? Hoofdzakelijk om twee redenen, die twee kanten van dezelfde medaille vormen. Voor de vertalers zelf is maatschappelijke zichtbaarheid ongetwijfeld de voornaamste sleutel tot culturele en financiële waardering voor hun werk. Voor het publiek is het niet alleen een nuttige extra informatiebron, maar ook een prikkel tot een bewustere manier van lezen, die rekening houdt met het dubbele auteurschap dat vertaalde boeken kenmerkt. Tel uit je winst!

Voorbeelden van lemma’s die wij hebben aangemaakt: Paul Beers, Thérèse Cornips, Hans Driessen, Martin de Haan, Rokus Hofstede, Wilfred Oranje, Mariolein Sabarte Belacortu.

Dit artikel verschijnt ook op de website van Martin de Haan en Rokus Hofstede.

De waarheid in het midden
En toen maakte een collega me attent op een paar zinnen uit een recensie in 8weekly:

‘Maar wanneer de orde langzaam de overhand op deze historische chaos neemt, gaat Wolf Hall op een andere manier wemelen: van scherpe, kort aaneengesloten zinnen die samen de ene na de andere meeslepende prachtpassage vormen.’

Hm? Een andere collega wees me op een eveneens lovende kritiek in de Tros Nieuwsshow, en weer een ander op die in Nu.nl. Begin dit jaar stak ik voorzichtig mijn hoofd boven de verschansing uit en nam zelf het weidse landschap aan internetrecensies eens in me op. Was dan niemand stukgelopen op die megalithische onvolkomenheden? Of was ik te streng geweest voor mezelf? Ik kreeg visioenen van een heel ander soort flagellant dan die Hilary Mantel ten tonele voert: eentje wiens religie niets met goddelijke perfectie te maken heeft maar alles met professionele, en die zich met zijn (imaginaire) zweep niet minder het vel van de rug rijt in zijn volle overtuiging dat Het Laatste Oordeel Nakend Is, in dit geval het Moment Waarop Ook Je Opdrachtgevers De Schellen Van De Ogen Vallen Omtrent Je Vakkundigheid. Eindelijk drong dan toch tot me door dat deze visie wellicht een tikje overdreven was, dat de waarheid als gewoonlijk wel ergens in het midden zou liggen. De schel flitsende lichtpeertjes rond mijn fouten verflauwden, en al verdwenen ze niet, ze benamen me niet langer het zicht op de rest van de tekst.

Madeleinekes
Gaandeweg zag ik zelfs de rozige tinten van een juichstemming opgloeien aan de horizon, toen ik op een stevig kritische noot stuitte. Gek genoeg omvatte die alleen niets van wat míj zo had gestoord: in een column in De Standaard noemde Kristl Stubbe mijn vertaling van Wolf Hall ‘tenenkrullend hollands’. Weliswaar ging die column niet zozeer over de verdiensten van die vertaling, als wel over een mistroostig stemmend gebrek aan kennis van eigen koopwaar in grote boekhandels, vergeleken met de bezielde benadering in de kleine zaakjes, waar de eigenaar zijn boeken persoonlijk ‘aan- of afprijst’, je naast een onderbouwde mening ook thee met ‘madeleinekes’ uit een ‘koekdoos’ voorschotelt en waar men jou kent en jij hen, ook al staat hun naam niet op het ‘kassaticket’. Maar goed, mevrouw Stubbe had zich al in de eerste twintig bladzijden van Wolf Hall gestoord aan ‘sufferd’ en aan ‘jaap’, en ook aan ‘jemig’, al komt dat woord (bij mijn weten) in de hele vertaling niet voor.

Randstedelijk
‘Tenenkrullend hollands’. Het zal je maar gezegd worden, maar in mijn nieuwverworven nuchterheid begreep ik dat hier letterlijk ‘Hollands’ werd bedoeld als in ‘Randstedelijk’, en niet ‘Nederlands’. Dat maakte ik niet in de laatste plaats op uit de madeleinekes (een Obelixachtige preoccupatie met lekkere dingen is me niet vreemd, en of ze nu madeleines of madeleinekes worden genoemd zal me worst wezen). Tenenkrullend Hollands. Zou Kristl Stubbe weten hoe Brabants geboren, getogen en nog immer gevestigd ik ben? Kennelijk niet. Zou het aan mijn teksten af te lezen zijn? Kennelijk al evenmin. Mijn leraar Nederlands zou blij zijn dat het hem bij ten minste één van zijn leerlingen is gelukt alle gewestelijke neigingen zo grondig uit te roeien dat zelfs een Vlaamse geen Brabants meer in mijn teksten terugziet. Intussen vraag ik me wel af hoe de Vlaamse vertaling van Wolf Hall zou luiden.

Een tikje overdreven?
Dacht ik dat de column van mevrouw Stubbe een opzichzelfstaand iets was, na het lezen van ‘De Standaard-criticus’ Mark Cloostermans’ relaas over taalradicaliteit begon me te dagen hoe intens ‘Hollands versus Vlaams’-thematiek leeft. In Vlaanderen, dan toch. Zelf heb ik er nooit zo de ernst van ingezien, en prompt – al zullen sommige collega’s zeggen: da’s ook bijtijds – staken er vragen de kop op als waddisdadan, dat allemachtig enorme verschil? Hoe ziet dat eruit en waar zit het hem in? Ik lees Louis Paul Boon, ik lees Hugo Claus, maar ik zie het niet, die onoverkomelijke kloof, ik hoor gewoon een eigen stem. Stilletjes overweeg ik de mogelijkheid dat ik minder uniek ben dan ik zou hebben gedacht en dat meer mensen kampen met een hang naar drama. Anders gezegd: in hoeverre is de visie van sommigen in dit opzicht wellicht een tikje overdreven?

*) De Nederlandse vertaling verscheen in 2010 bij Signatuur.

Om ons te beperken tot ons eigen terrein, de Franse literatuur: hedendaagse Franse schrijvers zijn op de Nederlandse Wikipedia opvallend dun gezaaid. Van de Goncourtprijswinnaars van de laatste tien jaar heeft maar een drietal een lemma gekregen (Jonathan Littell, Marie NDiaye, Michel Houellebecq), al zijn er van de overige zeven al vier in het Nederlands vertaald (Jean-Christophe Rufin, Laurent Gaudé, Gilles Leroy en Atiq Rahimi). Erger nog is het gesteld met auteurs die niet het geluk of de pech hebben gehad te worden bekroond door de Goncourtjury. Olivier Rolin, Lydie Salvayre, Yasmina Reza, Didier Van Cauwelaert: ondanks goede vertalingen in het Nederlands ontbreken ze op Wikipedia. En wat te denken van de uitgebreid vertaalde Jean Rouaud (Prix Goncourt 1990) en de in Frankrijk alomtegenwoordige Philippe Sollers? Frédéric Beigbeder, Pierre Bergounioux en Jean Echenoz (Prix Goncourt 1999) hebben weer wel hun eigen pagina: de willekeur van de artikelen is duidelijk de achilleshiel van Wikipedia, zoals ook blijkt uit het verbluffende lemma ‘Franse literatuur’, waarin die literatuur lijkt op te houden na de middeleeuwen. Kortom, hier valt veel werk te verrichten, en het hoeft echt niet veel tijd te kosten. De lemma’s ‘Régis Jauffret’ en ‘Pierre Michon’ waren razendsnel aangemaakt.

Een van de fascinerende aspecten van Wikipedia is het transnationale karakter van de encyclopedie. Van elk lemma is in de linkerkolom na te gaan hoe het er in anderstalige Wikipedia’s mee is gesteld. Bij literaire auteurs krijg je zo een snelle eerste indruk van de mate van hun internationale (en regionale) consecratie. Anderstalige versies vormen een handige blauwdruk voor eigen lemma’s: zo’n anderstalige versie kan makkelijk worden vertaald in een Nederlandse versie. In de instructies voor het schrijven van lemma’s adviseert Wikipedia nieuwe lemma’s vrij te vertalen en ze te herformuleren in eigen woorden. Op die manier wordt het schrijven van lemma’s een interessante vertaaloefening – en wie zijn daar beter toe in staat dan vertalers?

[wordt vervolgd]

Dit artikel verschijnt ook op HofHaan, het weblog van Rokus Hofstede en Martin de Haan.

Enkele citaten om een indruk te geven:

Vertalen heeft kanten die leuk en iets minder leuk zijn. Dat heeft niet alleen met vertalen of taal te maken. Weten jullie bijvoorbeeld waarom in het Nederlands een akte verleden wordt en niet een ander woord, gepasseerd of zo. Dat vind ik altijd heel leuk. Toen België en Nederland korte tijd verenigd waren [...] moesten al die Franse wetten naar het Nederlands vertaald worden. Daar zat zo’n brave vertaler, ik neem aan in Brussel of zo, die zo’n ding zat te vertalen. Er stond in het Frans: ‘L’acte est passée’, en dan een datum. En hij dacht: dat ken ik. Acte dat is akte, en dan passée in het Frans, dat is verleden. Dus hij zei: ‘De akte is verleden op zus en zo datum…’. Maar er bestond toen nog geen werkwoord verlijden, dus dat hebben ze er achteraf bij verzonnen. Leuk, toch?

Er is een leuke uitdrukking in het Engels: Lost in translation. En dat gebeurt inderdaad […] Maar soms ook op een onverwachtse manier, waarbij ik achteraf denk: tja, dat had niemand kunnen weten. Een paar jaar geleden heb ik bijvoorbeeld een SCP-rapport vertaald over mantelzorg. Dat was ook de titel. Prachtig, allemaal goed gegaan, het is allemaal vertaald. Later kreeg ik een exemplaar opgestuurd, zoals altijd. Het zag er prachtig uit, alleen op het omslag van dat boek staan er allemaal mantels, jassen, want dat is natuurlijk een leuke woordspeling in het Nederlands; mantelzorg, mantel, ja leuk. Alleen heet ‘mantelzorg’ in het Engels ‘informal care’. Ja, oeps. Sommige dingen gaan inderdaad beyond translation, denk ik.

En aan het eind verklaarde Julian de titel van zijn presentatie:

De titel ‘Gevangen in een map’ zal ik uitleggen; dat is mij echt overkomen. Het was begin jaren negentig toen je nog van die yuppies had. Het was bij een grote Nederlandse bank en een van die snelle jongens in een strak pak en glad haar moest een lezing geven voor grote beleggers. Hij wilde dat zelf doen in het Engels, want dat kon hij wel. Geen enkel probleem, want ‘English is ferrie eessie for the Dutch, they don’t hef a problem wif English’. Maar onderweg kreeg hij vertraging; hij zat in de file en kwam te laat aan. Hij stond daar voor de groep, een beetje rood van de stress en een beetje hijgend, en hij zei: ‘Sorry I’m late. I was caught in a file.’ Gevangen in een map, dus.

Het SCP heeft van deze lezing een boekje voor de medewerkers gemaakt. Omdat het me voor leden van de Yahoo-groep Boekvertalers en lezers van dit weblog ook interessant leek, kan de lezing hier met toestemming van de schrijver en het SCP als pdf worden gedownload.

Wikipedia is een ‘democratische’ kennisbank, die door iedere willekeurige bezoeker kan worden bijgewerkt, na een eenvoudige aanmeldingsprocedure. De daarvoor vereiste technische vaardigheden zijn minimaal: het volstaat om het voorbeeld van andere artikelen te volgen. En het leveren van zo’n bijdrage loont, want bij zoekopdrachten in Google of Yahoo verschijnt Wikipedia steevast in de bovenste rangen. Als vertalers dan ook ergens hun zichtbaarheid kunnen vergroten, als ze ergens de suggestie kunnen wegnemen dat boeken zichzelf vertalen of dat vertalers inwisselbaar zijn, als ze de lezer ergens het besef kunnen bijbrengen dat vertalers een essentiële schakel vormen in de productie van literaire waarde en maatschappelijke kennis, is het daar wel.

Overeenkomstig de drie geconstateerde leemtes zijn er minstens drie manieren waarop vertalers zich op Wikipedia kunnen manifesteren. In de eerste plaats kunnen ze de bibliografie van artikelen over ‘hun’ auteurs aanvullen met beknopte verwijzingen naar de Nederlandstalige versies, inclusief natuurlijk de vermelding van hun eigen naam; in één moeite door kunnen ze, als ze niets beters te doen hebben, ook de lemma’s van andere auteurs bijwerken en daar de namen en boektitels van collega-vertalers vermelden. Daarbij is het overigens goed om te weten dat zulke bibliografische correcties niet altijd zonder slag of stoot worden aanvaard door de zogeheten Wikipedianen. Er is op Wikipedia een hele batterij vrijwilligers actief, moderatoren genoemd, die voortdurend wijzigingen in de lemma’s toetsen aan de encyclopedische principes en daarover op met de betrokkenen in discussie gaan.

Zo heeft een van ons in het najaar van 2010 gemeend de lemma’s van een aantal prominente Duitse filosofen te moeten aanvullen met de titels van bestaande vertalingen en hun vertalers. Die aanvullingen werden prompt binnen 24 uur verwijderd met, op de lijst van recente wijzigingen, de toevoeging ‘irrelevant’. Daarop ontspon zich op de overlegpagina met de betreffende moderator de volgende discussie:

Beste ***, ik ben degene die op 26 okt enkele vertalersnamen heeft toegevoegd aan de bibliografie van Peter Sloterdijk. Ik zie dat die wijziging door jou ongedaan is gemaakt wegens ‘irrelevant’. Kun je dat uitleggen? De vertaler van de Sferen-trilogie, Hans Driessen, leverde een monument van inventiviteit en helderheid af, waarvoor hij alom is geprezen. Alleen al daarom verdient hij vermelding, maar ook uit principiële overwegingen: volgens de auteurswet zijn vertalers, in dezelfde hoedanigheid als schrijvers, de ‘auteur’ van hun tekst; uit dien hoofde is het vermelden van hun naam een kwestie van correcte informatieverschaffing. Ten slotte: doet de vertalersvermelding afbreuk aan de encyclopedische roeping van Wikipedia? Voor sommige encyclopediegebruikers kan die info toch wel degelijk ’relevant’ zijn?

Beste R., ik vrees dat ik er toch een andere mening op nahoudt. Volgens mij is een vertaler niet echt belangrijk in een artikel over een filosoof. Dat kan anders zijn voor een artikel over een boek of in een artikel over een vertaler zelf. Hiermee wil ik niet gezegd hebben dat vertalen geen eerbied verdient, integendeel. Ik kan me voorstellen dat bepaalde gebruikers die info interessant vinden, maar dat kan ook gezegd worden van pakweg de schoenmaat van de filosoof. Ik ken geen enkel artikel hier en al helemaal geen encyclopedie waar de vertaler van werken vermeld wordt. Het gaat uiteindelijk om het intellectuele eigendom van de oorspronkelijke auteur, niet om dat van de vertaler. De auteursrechten, dat is natuurlijk een andere zaak, maar auteursrechten hebben maakt iemand nog niet encyclopedisch relevant. Het is een kwestie van niet te veel onnodige details in een artikel te plaatsen.

Beste ***, dank voor je interessante reactie, die genoeg stof biedt voor een weerwoord van twintig pagina’s – wat ik wijselijk zal nalaten. Het principe dat informatie op Wikipedia moet worden gefilterd op relevantie (‘niet te veel onnodige details’), daar kan ik inkomen, maar ik wil toch graag opmerken dat sommige van je vergelijkingen naar mijn gevoel mank gaan. Wie geïnteresseerd is in Sloterdijks filosofie zal het worst wezen wat diens schoenmaat is. Als hij daarentegen een van de honderden door Sloterdijk uitgevonden neologismen in goed Nederlands wil kunnen gebruiken – ook op Wikipedia – is hij afhankelijk van de geestkracht van Hans Driessen, Sloterdijks vaste vertaler. Zodra van een filosoof de Nederlandstalige werken worden opgesomd, is volgens mij het noemen van de vertaler relevant – niet voor niets ligt bij de vertaler het intellectuele eigendom van de vertaling, één versie uit miljoenen mogelijke versies. Goed, ik heb niet de illusie dat ik je zal overtuigen – misschien moet je eerst eens Sloterdijk lezen, in de onvolprezen vertaling van etc…

Het slot van de discussie was dat de moderator zich weliswaar ‘niet overtuigd’ toonde, maar daar onmiddellijk op liet volgen: ‘Wikipedia is een vrije encyclopedie, je kunt ze dus altijd weer toevoegen als je mijn actie onjuist vond.’ Zo gezegd, zo gedaan, en inderdaad: sindsdien zijn er geen vertalersnamen meer verwijderd uit de lemma’s waar wij ze hebben toegevoegd. Vertalers, aan de slag!
[wordt vervolgd]

Bovenstaand artikel verscheen ook op het weblog van Rokus Hofstede en Martin de Haan en wordt hier met instemming van de auteurs geplaatst.

Een persklaarmaker, dacht ik in eerste instantie, maar uit de lezing bleek dat de bemoeienis van Anne Elligers met het vertaalproject veel intensiever was geweest dan wat de gemiddelde persklaarmaker in de Nederlandse praktijk doet, en dat zij ook veel eerder bij het vertaalproces betrokken werd dan helemaal aan het eind, zoals bij ons gebruikelijk is.

Luid geprezen
Het was een boeiende lezing. Tove Bakke, die in de Noorse pers luid geprezen werd voor haar vertaling van Gavalda’ s boek, begon met duidelijk te maken dat zij een belabberde tekst zou hebben afgeleverd als Anne Elligers haar niet behoed zou hebben voor talloze blunders en haar ongelukkige formuleringen niet zou hebben bijgeschaafd. Anne Elligers verklaarde op haar beurt dat haar rol maar marginaal was geweest en dat Bakkes prachtige vertaling en originele vondsten er ook wel op eigen kracht hadden kunnen komen. Ze had niet meer gedaan dan wat een zorgvuldige schooljuffrouw zou doen. Vervolgens vertelden beiden om de beurt, elkaar af en toe plagerig in de rede vallend of elkaar aanvullend, hoe de samenwerking bij dit vertaalproject was geweest. Het was een manier van werken die wij in Nederland eigenlijk alleen kennen bij co-vertalingen: Tove Bakke stuurde Anne Elligers met enige regelmaat een stuk vertaalde tekst toe, dat Elligers vervolgens nauwgezet met de Franse tekst vergeleek en van uitvoerig commentaar voorzag, waarna Bakke dat verwerkte en een volgend stuk stuurde. Het grote verschil met een Nederlandse co-vertaling was dat Elligers zelf geen vertaling maakte die door Bakke werd nagekeken. Opvallend was ook dat Elligers vooral op de vertaling lette en niet op het Noors, de doeltaal. Dat had overigens een praktische reden: het Noors kent twee taalvarianten, het bokmål en het nynorsk, en Elligers beheerste het nynorsk niet voldoende om het taalgebruik van nynorskspreker Bakke te corrigeren. Ook dat is opmerkelijk: in Nederland wordt door persklaarmakers vooral op de doeltaal gelet, het Nederlands.

Een språkvasker is met andere woorden iemand die wat taken betreft tussen een persklaarmaker en een co-vertaler in zit. Voor zover ik weet, werkt in Nederland alleen een groep Scandinavische vertalers (met name uit het Noors, in mindere mate uit het Deens en Zweeds) op deze manier. Zij laten hun vertaling op brontaal nakijken door een collega alvorens ze de vertaling naar de uitgeverij sturen, waarna een persklaarmaker de laatste oneffenheden wegpoetst. En ze betalen die collega voor dat corrigeren (uit eigen zak en niet door de uitgeverij, zoals bij Bakke en Elligers het geval was). Bij de Boekvertalers is het fenomeen ‘meelezer’ bekend, een collega die een vertaling van een ander leest voordat die naar de uitgever wordt gestuurd, maar dat gaat voor zover ik weet met gesloten portemonnee, en het meelezen is dan ook lang niet zo intensief als het werk dat de Scandinavische taalwassers doen.

Neutrale blik
Is dat nu allemaal nodig, zo’n extra correctieronde? Het kost uiteindelijk wel meer tijd en geld. Vanuit de Noorse optiek is het niet alleen nodig, maar zelfs essentieel. Bakke vertelde dat zij, toen ze door de uitgeverij benaderd werd om dit boek te vertalen, erop had gestaan dat Elligers haar språkvasker zou worden. Ze had het project anders niet aangedurfd. Was Bakke dan zo’n slechte vertaler dat zij het niet zonder een goede corrector aandurfde? Dat is zeker niet het geval. Ik zou zelfs het omgekeerde willen beweren: Bakke is zo’n goede vertaler omdat ze weet dat ze fouten zal maken en zich bewust is van de talloze keuzemomenten waar je als vertaler voor komt te staan. Haar onzekerheid komt voort uit het besef dat er naast haar interpretatie van een tekst andere interpretaties mogelijk zijn die even goed of misschien zelfs beter zijn. Een tweede, neutrale blik helpt bij het maken van de beste keuzes.

Dat het inschakelen van een een språkvasker bij dit project zijn vruchten heeft afgeworpen, blijkt wel uit het succes dat Bakkes vertaling in Noorwegen heeft gehad. Haar vertaling was in het nynorsk, de taal die een aanzienlijke meerderheid van de Noren niet actief beheerst. Desondanks belandde haar vertaling in de top van de Noorse bestsellerlijst, wat voor een boek in het nynorsk een unicum mag worden genoemd. Er waren zelfs lezers die dankzij Bakkes vertaling het nynorsk herondekten. Bakkes uitgeverij mag zich gelukkig prijzen met zo’n goede vertaler, en het geld dat zij aan de intensieve samenwerking met een språkvasker hebben besteed, is dubbel en dwars terugverdiend.

Misschien geen gek idee om eens serieus te gaan nadenken over het invoeren van een taalwasser in onze Nederlandse vertaalpraktijk.

Een van de twee jongerenromans waar ze in dit verband dieper op ingaat is het door mij vertaalde Paper Towns – Waar is Margo Roth Spiegelman? door John Green. Ze verbaast zich erover dat ik in mijn stukje over het boek op dit blog niet op de kwestie van de Engelstalige titel inga terwijl ik voor in de tekst genoemde boeken wel de Nederlandstalige titel gebruik, vraagt zich af of ik nog heb gepleit voor Papieren steden en zegt benieuwd te zijn naar mijn ideeën hierover.

Dit was voor mij aanleiding te reageren met onderstaande ingezonden brief, die werd opgenomen in Filter 17:2.

Geachte redactie,
In het artikel ‘Coming from America: “Young adults” in de letteren’ in Filter nummer 1 zegt Maria Postema benieuwd te zijn naar mijn ideeën over het al dan niet vertalen van de titel Paper Towns.
Daar wil ik graag op reageren. Ja, ik had liever een Nederlandse titel gezien. Nee, ik heb niet geprobeerd er invloed op uit te oefenen. Daarvoor heb ik al te vaak mijn neus gestoten. Als ik opdracht krijg een boek te vertalen staat de Nederlandse titel vaak al vast en staat het boek al onder die titel in de aanbiedingsfolders. Wat voor mij geldt, geldt ongetwijfeld ook voor vele anderen. Dat maakt het des te frustrerender dat je als vertaler wel op die titel wordt aangesproken, door recensenten, door lezers en nu door de auteur van dit artikel, die zelf de Twilight-reeks heeft vertaald en dus vast wel weet hoe weinig je als vertaler over de titel te zeggen hebt.

In het geval van Paper Towns – Waar is Margo Roth Spiegelman? gaat het om een deel uit de reeks Made in the USA, waarin de Amerikaanse titel altijd gehandhaafd blijft, met een aanvulling in het Nederlands. Los van de vraag of ik daar als vertaler blij mee ben, was pleiten voor Papieren steden dus niet aan de orde.

Postema vindt het opvallend dat ik er in het boek zelf wél voor kies boeken (De glazen stolp, Slachthuis vijf) hun Nederlandse titel te geven. Simpel: daarbij had ik de mogelijkheid te kiezen, en als er van een genoemd boek een vertaling bestaat gebruik ik gewoonlijk de titel daarvan. Ik zeg ‘gewoonlijk’, want er duikt meteen al een uitzondering op. Dat ik The Great Gatsby heb laten staan is inderdaad omdat de hoofdpersoon het ‘voor Engels’ moet lezen; ik vond het nogal eigenaardig klinken om iemand voor Engels een Nederlandstalig boek te laten lezen.

Overigens vind ik het erg jammer dat Postema haar vraag niet stelt op de plaats waar hij bij haar opkomt en waar ik hem kan beantwoorden: bij mijn stukje op het boekvertalersblog. Nu ze hem in Filter poneert kan ik alleen maar hopen dat de mensen die hem hebben gelezen ook mijn reactie onder ogen krijgen.

Het e-boek is over het algemeen een afgeleid product, wat inhoudt dat veel kosten gemoeid met de uitgave van een titel al worden gedekt door de papieren uitgave ervan. De markt voor e-boeken is bovendien nog zo klein dat uitgevers geen percentage voor e-boekuitgaven in de vaste kosten opnemen. Natuurlijk kan een uitgever zonder bijkomende kosten een pdf’je online zetten, maar voor het betere boekgevoel dat de klant verwacht van een e-boek, zonder de haarlijntjes die je vaak nog in zo’n pdf aantreft, en met aanklikbare hoofdstuktitels en nootnummers, moet hij eerst een redacteur aan het werk zetten.

Een roman van papier naar ePub
Laten we eens een voor boekvertalers aansprekend voorbeeld nemen: de uitgave van een e-roman. Een elektronische roman heeft met een simpele indeling in hoofdstukken, een beperkte inhoudsopgave en weinig of geen noten een verhoudingsgewijs eenvoudige lay-out. De vraag is alleen of het digitale bestand dat de basis vormde voor de papieren uitgave nog beschikbaar en bruikbaar is. Is dat niet het geval, komen er kosten voor scannen, tekstherkenning en correctie bij. Lezers zien zetfouten in een document dat gratis online beschikbaar is misschien door de vingers, maar voor een uitgever is een zetfout per pagina onaanvaardbaar. Bienvault komt voor de productie van een e-roman op basis van een papieren document tot de volgende kostenposten:

• scannen: €0,50 à €0,70 per pagina
• geschikt maken voor conversie in gangbare e-boekformaten: €0,80 à €1 per 1.000 tekens
• correctie 15.000 tekens per uur, €17 netto per uur
• opmaak ePub-formaat en opname van voor de verkoop onmisbare metadata (titel, omslag, ISB-Nummer, schrijver, vertaler…): €60 à €80 per titel, maar ook bedragen van €125 worden gehoord.

In totaal ongeveer €1.200.

Als er een bruikbaar digitaal bestand voorhanden is (Word, pdf, X-Press, InDesign…), liggen de kosten voor conversie tussen de €0,80 en €1. Een corrector blijft noodzakelijk, maar moet nu 50.000 tekens in een uur kunnen halen volgens Bienvault, die dan op een totaal van rond de €660 uitkomt.

De meeste uitgevers kunnen tegenwoordig xml-bestanden maken die eenvoudig kunnen worden geconverteerd in het ePub-formaat. Dat betekent dat de kosten voor een nieuwe e-roman die in xml wordt opgemaakt beperkt blijven tot die voor de opmaak in ePub, opname van metadata en een correctieronde van 100.000 tekens per uur. Alles bij elkaar rond de €150.

Omslagpunt
Bij hoeveel verkochte e-boeken zijn uitgevers dan uit de kosten? Bienvault gaat er in zijn onderzoek van uit dat een e-boek op den duur gemiddeld tussen de €12,99 en €14,99 zal kosten, een prijsniveau dat hij afleidt uit marktontwikkelingen in de Verenigde Staten. Hij verwacht dat klanten een hogere prijs niet zullen accepteren en er zelfs op rekenen dat de prijs aanzienlijk daalt. Hij rekent een marge van 30% (van de verkoopprijs exclusief het hoge btw-tarief) voor de uitgever.* Voor de roman uit het voorbeeld komt Bienvault bij een gemiddelde verkoopprijs van €12,99 inclusief het hoge btw-tarief en de genoemde marge uit op een omslagpunt van tussen de 50 en 500 exemplaren voor nieuwe boeken en tussen de 200 en 800 exemplaren voor bestaande, papieren boeken. Relatief bescheiden aantallen dus.

Distributiekosten
Maar er moeten meer kosten worden gemaakt om een e-boek bij de lezer te krijgen. Bienvault heeft die niet in zijn kostprijsberekening opgenomen, omdat die over het algemeen voor rekening van de distributeur komen. De distributiekosten vallen uiteen in vier kostensoorten: versleuteling (DRM, digitaal watermerk); onderzoek en ontwikkeling, bestandsbeheer en onderhoud; publiciteit, marketing en after sales; en ten slotte kosten verbonden aan online betalingsverkeer.

Sommige distributeurs (Amazon, Apple) ontwikkelen zelf methoden om hun producten te beschermen, maar andere moeten hun toevlucht nemen tot bedrijven die zich hebben gespecialiseerd in digital rights management. Adobe is er daar een van. Het bedrijf dat wij vooral van de pdf kennen, biedt afnemers voor ruim €60.000 per jaar een mogelijkheid werken voor €0,40 per titel te beveiligen. De muziekindustrie zocht haar heil ook in dit soort beveiliging toen ze ‘digitaal ging’ — denk aan de beruchte rootkit van Sony/BMG, een poging van het Japanse mediaconglomeraat om buiten medeweten van de gebruiker kopieerbeveiligingen op diens apparatuur te installeren. Toen de markt zich ontwikkelde, het aanbod van spelers breder werd en klanten vaker van speler wisselden, zag de sector zich gedwongen dat pad te verlaten. ‘De markt voor het digitale boek zal ongetwijfeld geen uitzondering vormen op die regel,’ schrijft Bienvault.

De distributie kan tot een woekering van bestanden leiden omdat e-boeken via een in principe vrijwel onbeperkt aantal kanalen kunnen worden aangeboden. Daarmee is het beheer van die bestanden cruciaal geworden. Ook hier brengen gespecialiseerde bedrijven uitkomst, en tegen verhoudingsgewijs geringe kosten, omdat tekst nu eenmaal minder geheugen vreet dan geluid en video.

Het e-boek is een nieuw fenomeen, dus het is nog moeilijk te zeggen wat uitgevers en distributeurs kwijt zijn aan een effectieve verkoopcampagne op internet, maar Bienvault schrijft dat uitgevers aangeven tussen de 3 en 4% van de prijs van een e-boek kwijt te zijn aan marketing en communicatie. Zeker uitgevers die zelf voor de distributie zorgdragen, moeten er rekening mee houden dat vragen van klanten over DRM, e-readers, bestandscompatibiliteit en de problemen die ze ondervinden bij het downloaden, opslaan en openen van bestanden een grote belasting voor het personeel met zich meebrengen.

Banken brengen een percentage van de verkoopprijs in rekening dat varieert van 3 tot 6% (PayPal).

Conclusie
Al met al moeten uitgevers die hun bestaande fonds in elektronische vorm willen verkopen dus rekening houden met aanzienlijk meer kosten dan alleen die voor het omzetten van een boek naar een bestand. Een uitgever die snel geld wil verdienen met digitale boeken moet zich op de verkoop van niet eerder uitgegeven boeken storten, op voorwaarde dat hij die aantrekkelijk prijst en in een gebruiksvriendelijk en bij voorkeur platformonafhankelijk formaat aanbiedt.

*) In Nederland moet de uitgever bovendien rekening houden met de boekhandelkorting op de vaste boekenprijs. Voor algemene boeken, de zogenaamde A-boeken, is die korting minimaal 42%, voor S(chool)-boeken 24% en voor W(etenschappelijke)-boeken is ze afhankelijk van de prijs. Voor de O(verige)-boeken staat de boekhandelkorting open voor onderhandeling. Daar staat tegenover dat in die korting een voorraadrisico is verdisconteerd, en e-boekverkopers hoeven geen voorraad aan te houden.