Carl Michael Bellman is ook nu nog een centrale figuur in de Zweedse liedtraditie en in de Scandinavische letteren in het algemeen. Zijn belangrijkste werken zijn de Zangen van Fredman (Fredmans Sånger) en de Epistels van Fredman (Fredmans Epistlar), voornamelijk liefdes- en drinkliederen. Bellman was een meester in het parodiëren op en vernieuwen van de literaire stijl van zijn tijd en koos uitdagende onderwerpen. Hij plaatste de vreugde van dronkenschap en erotiek op ontroerende wijze in het licht van de eindigheid van het leven en de tragiek van de sterfelijke mens. Zijn liederen weerspiegelen het leven van de gewone man in het 18e-eeuwse Stockholm.

De uitreiking van de prijs vindt plaats op donderdag 20 november 2008, van 17.00 tot 19.00 uur, in Athena’s Boekhandel van der Velde, A-kerkhof 45-47, Groningen. Vanwege het beperkte aantal plaatsen verzoekt de stichting belangstellenden contact op te nemen met mevrouw Sandra Westerhof, svin@svin.nl.

Na een korte inleiding gingen de deelnemers per taal naar een lokaal om aan een eindtekst te werken. Sommigen kozen ervoor samen met collega’s hun eigen oorspronkelijke tekst te perfectioneren en hun ideeën en suggesties met elkaar te delen, anderen besloten gezamenlijk een nieuwe tekst te maken.

Wat we ontdekten

• Dat het oorspronkelijke nummer zeer goed moet worden beluisterd, zodat melodie en ritme stevig in ons hoofd verankerd zitten.
• Dat de structuur van de oorspronkelijke tekst moet worden bestudeerd: hoeveel coupletten zijn er? Zitten er variaties in het refrein of wordt dat telkens letterlijk herhaald? Welke ontwikkeling zit er in de tekst? Wordt er een vraag gesteld en zo ja, wordt die ook beantwoord? Wordt er een problematische situatie geschetst, en zo ja, wordt daar ook een oplossing voor gevonden? Wordt er humor gehanteerd, en zo ja, wat voor humor? Is er sprake van woordspelletjes, alliteratie, binnenrijm e.d.? Heeft het nummer een kenmerkende stijl en is het mogelijk die in het Nederlands te handhaven of er een equivalent voor te vinden? Wie is er aan het woord, en willen we dat in onze Nederlandse tekst zo laten, of maken we een alternatief waarin iemand anders aan het woord is — man/vrouw, ouder/kind, moeder/vader, kwelgeest/slachtoffer?
• Dat liedjes vertalen een bijzonder verslavende bezigheid is. Velen hebben wekenlang neuriënd en mompelend rondgelopen, lettergrepen tellend, met handgebaren scanderend, hoofdschuddend en malend, bevreemd aangekeken door hun huisgenoten. Sommigen schoten ‘s nachts zelfs wakker doordat hun in de droom opeens die ene strofe verscheen waar ze overdag steeds maar niet op konden komen.

Onze gastdocent en juryvoorzitter

Het laatste uur maakte Jan Boerstoel een rondje langs de groepen. Hij gaf aanwijzingen, reikte oplossingen voor prangende problemen aan en sprak bemoedigende woorden.

De mooiste vertalingen

Tussen vier en vijf kwam de jury bijeen terwijl de deelnemers zich in en buiten het gebouw vertraden. Er waren zoveel mooie teksten dat het moeilijk werd te kiezen welke de huisband zou uitvoeren. Uiteindelijk viel de keus op drie vertalingen uit het Engels, twee uit het Frans, een uit het Italiaans en een uit het Duits. Het Spaanse nummer was zo abstract, poëtisch en moeilijk dat de groep niet tot een definitieve Nederlandse tekst heeft kunnen komen.

Twee van de vertalingen uit het Engels bleven zo dicht mogelijk bij het dolzinnige origineel: een denkbeeldige jungle waar allerlei wonderlijke, gevaarlijke wezens rondsluipen die de nietsvermoedende reiziger belagen. De derde was vrijer: de wildernis werd voorgesteld als de hachelijke chaos in het eigen hoofd. Alle drie waren geestig en woordspelig, net als het origineel, vol alliteratie en binnenrijm.

Een van de twee gekozen vertalingen uit het Frans was dicht bij de brontekst gebleven: ook hier was de onnozele hals aan het woord die week in, week uit vergeefs op zijn aanbeden Madeleine wacht. De andere vertolkte het standpunt van Madeleine zelf, die niet kan besluiten of ze naar de afspraak zal gaan of niet — enerzijds vindt ze de man een sul, anderzijds is hij ook wel vertederend. Ze neemt nog een glaasje wijn en stelt haar beslissing uit tot een volgende keer. Die versie was niet helemaal voltooid, maar zangeres Marike Groot loste dat probleem virtuoos op.

De uitgevoerde vertaling van het Duitse nummer bleef de brontekst getrouw, tot en met de opening, waarin uit een ander bekend lied wordt geciteerd. Een up-tempo liedje over de prostitutie, door een fatsoensrakkerige overheid uit de openbaarheid geweerd, en een meisje dat die belemmering handig weet te omzeilen en zo haar vakzusters brodeloos maakt.

Ook de uitgevoerde vertaling uit het Italiaans, een productie van de hele Italiaanse groep, zat dicht op het origineel. Net als in het oorspronkelijke liedje was er een bezorgde vader aan het woord, die zijn dochter de kinderschoenen en -sokken ziet ontgroeien en zich met stijgende ongerustheid afvraagt waar dat allemaal heen moet. De structuur van de Italiaanse tekst was geheel gehandhaafd, compleet met de herhalingen van slotregels en refrein.

De muziek!

De dag werd besloten met een spetterende uitvoering door de huisband (zang: Marike Groot, piano: Silvia Mancuso, saxofoon: Yond Boeke, die tevens de Italiaanse groep leidde) en een glas prosecco.

Datum en tijd: zaterdag 24 november 2007 van 13.00 tot 17.00 uur
Plaats: Gebouw d’Bruynvis, Keizersgracht 105, Amsterdam
Gastdocent – juryvoorzitter: Jan Boerstoel
Aanmelden: VertalersVakschool, info@vertalersvakschool.nl
met vermelding van de taal waaruit je een liedje wilt vertalen, Engels, Frans, Duits, Spaans of Italiaans.
Kosten: € 20 (gratis voor studenten van de VertalersVakschool)
Sluitingsdatum inschrijving: 10 november 2007

De deelnemers krijgen na aanmelding een mail met een liedtekst en bijbehorende mp3, zodat ze thuis hun vertaling vast kunnen voorbereiden.

De deelnemers krijgen een liedje toegestuurd in de taal waarvoor ze zich hebben ingeschreven (Engels, Frans, Duits, Italiaans of Spaans) om zich daar thuis vast over te buigen. Tijdens de workshop zullen de deelnemers in groepjes per taal werken aan een zingbare vertaling. De beste teksten worden aan het eind van de middag door beroepsmusici uitgevoerd.

Een bekende liedjesvertaler-tekstschrijver zal eventuele problemen helpen oplossen en samen met de docenten en de musici de teksten beoordelen.

Kosten:
voor niet-studenten € 20,-
voor studenten van de VertalersVakschool is de toegang gratis

Aanmelden:
VertalersVakschool, info@vertalersvakschool.nl
Postbus 14854, 1001 LJ Amsterdam

Adres:
Gebouw d’Bruynvis, Keizersgracht 105, Amsterdam

N.B. In verband met de beschikbare ruimte is het aantal plaatsen beperkt, dus wie het eerst komt, het eerst maalt.

Nadere details worden binnenkort bekendgemaakt.

Waar gaat een goed liedje over? Dat kan van alles zijn. Een liedje kan best over een aardbei gaan die bij het plukken op de grond valt en daar blijft liggen. Ook zo’n gegeven kan in handen van een goede tekstdichter en componist een prachtig resultaat opleveren.

De tekst
Stel dat je dat denkbeeldige liedje over die aardbei in het Engels aantreft, het raakt je en je krijgt zin om het in het Nederlands te vertalen.

De een zal vinden dat het ook in het Nederlands over een aardbei en niets dan een aardbei moet gaan. De ander zal zeggen: je mag er best een framboos van maken als je ‘aardbei’ niet in een mooi zingbaar metrum krijgt, zolang je er maar geen banaan van maakt, want een banaan heeft niet dat kwetsbare, dan wordt het komisch en dat is niet de bedoeling.

Weer iemand anders zal vinden dat je nog wel meer vrijheid mag nemen, zolang het basisidee (iets kwetsbaars valt door de hebzucht van de mens op de grond en verkommert daar) maar gehandhaafd blijft en net als in de brontekst niet te zwaar, maar ook niet te kluchtig, op dezelfde melodie wordt overgebracht. Dan zegt misschien weer een ander: hé – dat basisidee, zo had ik het nog niet bekeken! Dus die aardbei is maar een metafoor, daar kan ik ook iets anders voor nemen. En komt dan met een soort Nederlands ‘Heidenröslein’ aan.

Maar je moet ook iets met de klank doen! brengt nummer vijf in het midden. Die s aan het begin van ssstrawberry, en ook die volle ahw-klank, komen in het oorspronkelijke nummer in de op één na laatste regel als een echo terug, dat maakt het slot juist zo navrant. Dat moet je er in het Nederlands in zien te houden, je moet zorgen dat je hetzelfde effect bereikt.

Allemaal onzin, zegt nummer zes. Dit nummer is gedateerd. Ik zet er een stevige rock onder. En die aardbei, ach joh, daar gaat het eigenlijk helemaal niet om. Strawberry klinkt veel sappiger dan aardbei, we moeten in het Nederlands iets hebben wat net zo sappig klinkt, zolang het accent maar op de eerste lettergreep ligt. En de conclusie komt bij een stevige rock niet uit de verf, dus die zetten we iets vetter aan. Ik ga het zelf zingen, dus ik mag er iets van maken wat ik zelf mooi vind, en dat aardbeiengezwijmel krijg ik mijn strot niet uit. Die opvatting levert een totaal ander soort nummer op, dat maar heel losjes op het origineel gebaseerd is. Maar ook dat kan heel mooi zijn. Zoals mijn liedjesvertalende collega Nan Lenders zegt: als iemand na het beluisteren van de tekst dezelfde informatie heeft meegekregen als na het origineel, zit je aardig in de richting.

Een cultuur en een taalgebied zijn groot genoeg voor meerdere visies en versies. Er is ruimte voor allerlei opvattingen: de op klank gerichte vertalingen en ‘vertalingen’ van Henkes en Bindervoet, de veel klassiekere benadering van bijvoorbeeld Ernst van Altena, op zingbaarheid gemaakte bewerkingen/vertalingen zoals die van Jan Rot, en nog veel meer.

De muziek
Bij het vertalen van een liedtekst zijn dus heel veel benaderingen mogelijk, en hetzelfde geldt voor het zingen en spelen van de muziek. De muziek van het origineel moet ook worden ‘vertaald’: een uitgeschreven partituur is meestal niet beschikbaar en zelfs als die er wel is, moet de muziek worden bewerkt voor de uitvoerenden van de vertaling. Zij hebben lang niet altijd dezelfde instrumenten tot hun beschikking als de oorspronkelijke artiesten. Bovendien ligt hun stembereik vaak anders, zodat de begeleiding naar een andere toonsoort moet worden getransponeerd. De arrangeur-begeleider moet op het gehoor werken, improviserend, gericht op de ‘doelbezetting’. Is een stuk voor meerstemmige zang bedoeld maar moet je het met minder zangers uitvoeren, dan kun je de ontbrekende stemmen in de begeleiding compenseren, en als het origineel een orkest- of bandbegeleiding heeft en je hebt zelf alleen een gitaar of een piano, dan kun je proberen de klank van de afwezige instrumenten zo veel mogelijk in de begeleiding te benaderen. Je kunt er ook voor kiezen om melodie en begeleiding wat meer naar je eigen hand te zetten en het geheel soberder of vetter, ritmischer of zangeriger te maken. Ook bij het ‘vertalen’ van de muziek kun je heel veel kanten op.

Voor allebei geldt echter: wat je er ook mee doet, het moet deskundig gebeuren. Ook in vertaling moet het een liedje worden. Het resultaat kan behoorlijk van het origineel afwijken en dat is niet erg, zolang dat maar niet het gevolg is van onkunde of technische onmacht.

Workshop?
Samen met de VertalersVakschool ben ik de mogelijkheden voor een workshop liedjes vertalen aan het verkennen. Mij lijkt het heel interessant. Bestaat er bij meer mensen belangstelling voor zo’n workshop? Laat het weten bij de ‘reacties’ of met een e-mail aan workshop@boekvertalers.nl.