What’s in a name
Omdat de personages bijna allemaal een naam dragen met een betekenis of associatie die de jonge Nederlandse lezers zou kunnen ontgaan, moest ik ook de namen vertalen. Dat was een heel gepuzzel, maar het was erg leuk om te doen, vooral omdat de personages daardoor wat vertrouwder voor me werden – het was alsof ik ze een beetje mee had helpen scheppen door een Nederlandse naam voor ze te verzinnen.

De namen van sommige personages waren niet zo moeilijk te vertalen, zoals het kindermeisje dat later de pleegmoeder van Muis wordt, Ma Foster (Moe Pleegsma); de landloper Wayland (Doolaard); Shankbone, de kok in de kille kelders van de kostschool (Schenkelbeen); Charley Punchman (Klaas de Poppenspeler, want Jan Klaassen en Katrijn heten in Engeland Punch and Judy); Smudge, de nare portier van het Londense theater (DeSmet); Captain Marriner, de kapitein die de ouders van Muis redt (kapitein Bootsma); sergeant Trudgewell (brigadier Sloffermans); Mr Spangle van Spangle’s Emporium (meneer Paillet), en ga zo maar door. Sommige namen waren lastiger, zoals de naam van de kostschooldirecteur, Bulloughby, waarbij ik twijfelde tussen Kwelder en Buldersma. Het werd Buldersma, omdat Kwelder te veel aan Billy Turf doet denken, en de man bovendien meer buldert dan kwelt. Zijn zoon Grindle is wel een ontzettend akelige kwelgeest. Hij deed me denken aan Grendel, het monster uit Beowulf, hoewel hij nu ook weer niet zó bloeddorstig is. In mijn vertaling heet hij Grindel. De gemene oom, Uncle Scrope, werd Oom Kregel, nadat ik allerlei alternatieven had bedacht en verworpen. De naam Scrope deed mij denken aan Scrooge, maar namen als Schraap, Knieper of Kneep vielen af omdat ik ze te bedacht vond klinken en Scrope een bestaande oude Engelse naam is. Bovendien is de oom vooral erg geïrriteerd en boos.

Mailwisseling
Over de namen van de twee kostschoolvriendjes van Muis, Niddle en Pyeberry, heb ik overlegd met de auteur, die me uitlegde welke associaties ze bij de namen had:

The name Niddle perhaps sprung from NODDLE or head (as in an old phrase “Use your noddle”). The word Niddle is a name that has a sound that makes me laugh or smile. (We have a River Nidd near here whose name makes visitors laugh, and I think Nidd was used as a funny word in a very old Monty Python scene.) It’s just the mix of sounds really. He is not quick-witted or clever, but he is very loyal to his friends. Though neither Niddle or Pyeberry would be fat or large, Niddle, I think, likes food, so he might round out if he ever got a chance.

PYEBERRY. Again, no obvious meaning other than as a contrast to Niddle, and a longer run of syllables. He is musical, fond of word patterns and gathering knowledge.

Dit tweetal werd in mijn vertaling Kanis en Pykebol. Kanis omdat ook dat een mooi ouderwets woord is voor hoofd, en omdat hij van kanen houdt (waar hij op de kostschool weinig kans toe krijgt) en Pykebol omdat hij veel denkt en piekert, en omdat Pyke ook als afzonderlijke naam te gebruiken is, dit met het oog op een volgend boek waaraan Dolan werkt en waarin Pyeberry terugkeert als Pye.

Slot Droevestein
Roseberry Farm, de boerderij waar Muis opgroeit, werd de Rozenhoeve; Murkstone Hall, de akelige kostschool (waarvan de naam associaties oproept met Mr Murdstone, de nare stiefvader van David Copperfield) werd Slot Droevestein; Spinster’s Yard, waar de twee kostuumnaaisters tante Violet en tante Indigo wonen, werd de Ouwewijvensteeg, en het kasteel waar Muis opgroeit, Epton Towers, werd de Schuylenborgh. Dat moest namelijk een naam met een S worden, omdat MOUSE een acroniem bleek te zijn van Marcus Octavius Ulysses Septimus Epton. Muis heeft in het Nederlands een letter minder, dus ik vond het ritmisch beter om er nog een naam aan vast te plakken (en een dubbele naam doet het natuurlijk altijd goed). Muis heet nu in Nederland: Marcus Ulrich Icarus Sloet van Schuylenborgh. De naam Icarus vanwege… nou ja, dat merk je wel als je het boek (voor)leest!

Al eeuwenlang duiken er vampiers op in volksverhalen en de literatuur. Het is nooit vast komen te staan hoe ze eruitzien, maar ze voeden zich in elk geval met bloed. De bekendste vampier is Dracula uit het gelijknamige boek van Bram Stoker uit 1897. Anne Rice publiceerde de vermaarde Vampire Chronicles (Vampierkronieken) tussen 1976 en 2003. De Twilight-serie van Stephenie Meyer werd een wereldwijde kaskraker, maar vier jaar voor het eerste Twilight-boek verscheen, kwam Charlaine Harris al met een succesvol vampierverhaal dat draait om de innemende, dappere Sookie Stackhouse.

Date met de dood is deel 1 van de Sookie Stackhouse-serie. Binnenkort verschijnen ook de volgende twee delen. Levend dood in Dallas, deel 2, is vertaald door Marion Drolsbach. Club Dood, deel 3, hebben we samen vertaald. Het is dus min of meer een duo-project geweest, omdat we elkaars vertalingen hebben nagekeken en becommentarieerd. Daarom gebruik ik het woord ‘wij’ waar het om vertaalkwesties gaat.

Fangbangers
Omdat deel 4 en 5 al eerder waren uitgegeven, in 2005 en 2008, zaten we vast aan een aantal termen die de vorige vertaalster had bedacht. Dat was soms jammer en in één geval zijn we daar bewust van afgeweken. Zo waren we niet gelukkig met de vertaling ‘vampneuksters’ voor fangbangers. In de HBO-serie True Blood was die term in de ondertiteling onvertaald gelaten, maar voor het boek vonden we dat niet geschikt. Daarom hebben we uiteindelijk gekozen voor ‘vampofielen’, in de spreektaal afgekort tot vampo’s.

Sookie Stackhouse is serveerster in een klein plaatsje in het zuiden van de Verenigde Staten. Normale serveersters dromen van een Prins op een Paard, maar Sookie is door haar telepathische gave altijd al anders geweest. Ze zou dolgraag een vampier willen ontmoeten. De openingszin stelde ons meteen voor een probleem.

I’d been waiting for the vampire for years when he walked into the bar.

Een letterlijke vertaling zou suggereren dat ze op een bepaalde vampier wacht alsof ze een afspraakje met hem heeft, maar het vervolg maakt duidelijk dat het niet zo is. We overwogen om er ‘een vampier’ van te maken, maar wat moesten we dan met ‘hij’ doen? Na veel wikken en wegen hebben we ervan gemaakt:

Ik had al jarenlang op de vampier gewacht toen hij op een avond zomaar het café binnenwandelde.

Daarna ontrollen de gebeurtenissen zich razendsnel. Sookie redt de vampier Bill uit de handen van een misdadig koppel. Er ontspint zich een romance tussen Sookie en Bill, maar omdat hij ’s nachts leeft en zij overdag lijkt hun relatie weinig toekomst te hebben. Bovendien heeft Bill ongure vampiervrienden, die Sookie in een moeilijk parket brengen. Als er dan ook nog een seriemoordenaar rondloopt die het op jonge vrouwen heeft voorzien, wordt zowel haar broer Jason als haar vriend Bill verdacht. Dan wordt ook nog haar liefhebbende oma met geweld om het leven gebracht. Kortom, in het lieflijke plaatsje Bon Temps zijn mensen hun leven niet meer zeker.

Spanning en zelfspot
In de serie wordt een originele draai gegeven aan de behoefte van vampiers om zich met mensenbloed te voeden. Door de uitvinding van synthetisch bloed zijn vampiers onschadelijk geworden. Daarom zijn ze naar buiten getreden en hebben erkenning gezocht. Het verhaal begint een paar jaar later, als hun bestaan min of meer wordt geaccepteerd, al gaat dat niet altijd van een leien dakje. Helemaal ongevaarlijk zijn ze nu ook weer niet. Het is die halve acceptatie die de spanning erin houdt.

Hoewel Bill als personage een beetje een ‘dooie’ is, is Sookie juist ontzettend levendig en grappig. Ze is naïef, vol goede bedoelingen en heeft een minderwaardigheidscomplex. Vooral haar zelfspot zorgt voor mooie passages. Als ze door haar baas wordt gebeld of ze wil invallen, lezen we:

Ik brieste zachtjes en mijn oma keek me streng aan. Ze zou me straks de les lezen. ‘Goed, ik ben er om vijf uur,’ zei ik met tegenzin.
‘Dank je, ik wist dat ik op je kon rekenen.’
Ik probeerde blij te zijn met het compliment, maar dat lukte niet. Het klonk gewoon ontzettend suf: fijn dat je altijd op Sookie kunt rekenen; ze heeft toch geen eigen leven!

Er zijn trouwens ook boeiende bijrollen van haar baas Sam, haar vriendin Arlene, haar broer Jason, een op Elvis gelijkende vampier en Eric en Pam, de managers van de vampiernachtclub.

Al vertalend raakten we ontzettend gehecht aan Sookie, wier rol in de tv-serie True Blood overigens geweldig wordt gespeeld door Anna Paquin. Het is een vertaalklus waar we met veel plezier aan hebben gewerkt.

Bram Stoker, Dracula, vertaald door Piet Verhagen.
Anne Rice, Vampierkronieken, de meest recente vertaling is van Pieter Janssens, Annemarie van Ewijck, W. van Mancius, Henny van Gulik.
Stephenie Meyer, Twilight-serie, vertaald door Anneliet Bannier en Maria Postema.
Charlaine Harris, Zo goed als dood en Dood als een vampier, vertaald door Jessica van Doremalen.

Schrijver John Green
Na de introductie van Cees Koster stak John Green (1977) geanimeerd van wal. Hij vertelde dat hij godsdienstwetenschappen heeft gestudeerd, met de islam als specialisatie, en als aalmoezenier in een kinderziekenhuis heeft gewerkt, waar hij ontdekte dat jongeren hem ‘als lezers en als mensen’ het meest aanspraken. Het zware thema van omgaan met de dood verwerkte hij in zijn eerste boek: Looking for Alaska/Het grote misschien. Tijdens dat schrijfproces besefte hij bovendien dat jongerenliteratuur hem een oneindige rijkdom aan mogelijkheden bood, evenals de jonge hoofdpersonen zelf. Hij koestert geen enkele wens om voor volwassenen te schrijven.

Een carrière als schrijver leek hem geen realistisch doel, en hij vertelt lachend dat hij zijn huidige leven nog steeds wel beschouwt als ‘… een langdurige periode van werkeloosheid. Ik zie mezelf niet als schrijver, maar ik vind schrijven wel heel boeiend. Toch zie ik me ook nog ooit wel weer ander bevredigend werk gaan doen.’ Ophouden met schrijven lijkt hem niet ondenkbaar; hij haalde Salinger en Harper Lee aan als schrijvers die er ook geen moeite mee hadden om zich uit het vak terug te trekken.

Waarom in het bijzonder Young Adult? ‘Voor een deel is dat “marketing”. In het algemeen kan ik ervan zeggen dat ik in volwassenenboeken over jonge mensen een gevoel van afstand zie, van terugkijken op een verleden waarin iemand tiener was. In jongerenliteratuur gebeurt het nu. Eerste ervaringen zijn ongehoord rijke ervaringen. En ik schrijf over nerds omdat ik zelf een nerd ben.’

Hij wordt in minstens twintig talen vertaald en gelezen. ‘Mijn uitgever voegt mijn e-mailadres bij met de opmerking dat de vertaler altijd contact kan opnemen. Als ik kan helpen, beantwoord ik alle vragen van vertalers. Maar ik kan geen intelligente argumenten in de strijd werpen, want ik spreek die talen niet. Van mijn vertalers in Azië hoor ik bijvoorbeeld nooit iets. Aleid daarentegen stuurt me ongelooflijk lange, slimme mails met opmerkingen over fouten die ze heeft ontdekt. Daaraan kan ik wel merken of een vertaler goed is. We hebben een hechte band gekregen. Het is uniek om zo aandachtig en zorgvuldig gelezen te worden.’

Vertaalster Aleid van Eekelen
Aleid van Eekelen op haar beurt vertelde dat ze bij een nieuw boek eerst de stijl leert kennen en zich verdiept in vertaalpuzzels en onderzoek, altijd nodig, maar bij Johns boeken in het kwadraat. Voor specifieke problemen – zoals het rappen in Het grote misschien – doet ze een beroep op een brede kennissenkring, noodzakelijk voor een vertaler. In 19 keer Katherine waren wiskunde, statistieken en de verslaving aan anagrammen haar grootste puzzels. Vooral die laatste categorie heeft haar veel hoofdbrekens bezorgd: ze moeten niet alleen grammaticaal kloppen, maar ze moeten voor het verhaal een betekenis hebben die overeenstemt met de betekenis in de brontaal. Hier gaan alle registers van vindingrijkheid open.

Bij Will Grayson, Will Grayson – geschreven in samenwerking met David Levithan – werd het de vertaalster nog moeilijker gemaakt: ‘Dat boek lijkt een wedstrijd tussen twee schrijvers wie de meeste en slimste woordspelletjes kon bedenken.’ Aleid houdt altijd twee dingen voor ogen: welke oplossingen ze ook vindt, het draait altijd om het verhaal zelf. ‘De vertaling moet mooi Nederlands zijn en de tekst moet soepel en natuurlijk lezen, vooral in dialoog. Daar pas ik mijn vondsten op aan.’

Vertalen is kiezen
John vult aan dat vertalen hem veel moeilijker lijkt dan schrijven. ‘Ook ik los in een latere versie mijn problemen op, maar de vertaler doet dubbel werk. In vertaling zijn de problemen verveelvoudigd.’ Hij vertelt dat hij weleens van lezers te horen krijgt dat een vertaler daar en daar ‘een fout’ heeft gemaakt. Dan is zijn antwoord: ‘Dat is niet fout, dat is een keus.’

De workshop
De studenten – en het handjevol belangstellende collega’s van Aleid – hadden van tevoren een fragment uit 19 keer Katherine toegestuurd gekregen. De studenten lichtten hun eigen keuzes toe en vergeleken ze met die van Aleid, die daarna haar uitleg gaf.

In de ogen van John Green was het bijna surrealistisch om in een academische omgeving mee te praten over vertaalproblemen in zijn werk: ‘Sommige auteurs staan geen enkele verandering toe. Die woorden heb ik niet geschreven, zeggen ze dan. Nee, natuurlijk niet, ze hebben geen enkel woord van de vertaling geschreven. En daarom vind ik iedere geïnspireerde verandering goed.’

En dat terwijl deze innemende schrijver, die al even meeslepend praat als hij schrijft, aan het begin van de middag zijn publiek al zo blij had gemaakt met de oppepper: ‘Als een vertaling goed is, is het boek in de nieuwe taal even goed als in de oorspronkelijke taal. Maar het kan best zijn dat het vertaalde boek nóg beter is.’

Meer informatie over John Green:
Website van John Green
http://nl.wikipedia.org/wiki/John_Green

De zes nominaties
Oorspronkelijk Nederlandstalig:

• Trouw is de andere wang van Peter Bekkers (uitgeverij De Geus)
• Dagen van gras van Philip Huff (uitgeverij De Bezige Bij)
• Dit is geen dagboek van Erna Sassen (uitgeverij Leopold)

Vertaalde boeken:

• Zeitoun van Dave Eggers, vertaling Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap (uitgeverij Lebowski)
• Paper Towns van John Green, vertaling Aleid van Eekelen (uitgeverij Lemniscaat)
• Muleum van Erlend Loe, vertaling Femmigje Andersen-Sijtsma (uitgeverij De Geus)

Juryvoorzitter Hedy d’Ancona
(foto: Maaike Bijnsdorp)
 

De grote avond
Na de ontvangst in restaurant Mi Vida, waar iedereen in ontspannen sfeer met elkaar kennis kon maken, vond in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag de prijsuitreiking plaats. Eerst werden alle auteurs en vertalers op het podium gevraagd voor een kort interview met presentatrice Britt Stubbe. Daarna deed voorzitter Hedy d’Ancona verslag van de jurering en werden de winnaars bekendgemaakt. Peter Bekkers won met Trouw is de andere wang in de categorie oorspronkelijk Nederlandstalig en Erlend Loe en zijn vertaler Femmigje Andersen-Sijtsma wonnen samen met Muleum. De drie winnaars kregen een mooie trofee en voor alle genomineerden waren er een oorkonde en bloemen.

Volgend jaar wordt de GJP uitgebreid met een publieksprijs, waarvoor jongeren zelf een stem kunnen uitbrengen. De campagne hiervoor start voorjaar 2011.

Meer foto’s hier.

Hoe gaat dat bij een boekvertaler? Af en toe floept er een mailtje binnen van een uitgeverij met het verzoek een boek te vertalen. Er staat in het mailtje uit hoeveel woorden het boek ongeveer bestaat, een summiere beschrijving van de inhoud, wie de auteur is en wat de titel van het boek is. Deze keer zat er een bijlage bij het mailtje, en toen ik die opende, kreeg ik het omslag te zien.
Ik was meteen verkocht.

Verkocht
Ik was al gedeeltelijk verkocht omdat in het mailtje stond dat het griezelverhalen voor kinderen waren, en ik ben dol op zowel griezelen als op kinderboeken. Maar ik ben ook al heel, heel lang groot fan van Edward Gorey, een Amerikaanse illustrator die in Nederland helaas niet al te bekend is; niemand heeft nog de moeite genomen een Nederlandstalige bijdrage voor Wikipedia over hem te maken. Ik was echter op het verkeerde been gezet; de illustraties in het boek zijn niet van Edward Gorey zelf, maar van David Roberts, en die ademen dezelfde sfeer als het werk van Gorey.

Uiteraard wilde ik het boek dolgraag vertalen, al was het maar vanwege de illustraties. Algauw bleek dat de tekst net zo beklemmend was als de illustraties waren. Uiteraard leeft de vertaler altijd helemaal mee met alles wat er in het boek gebeurt, er zijn weinig lezers die het boek zo intensief lezen, en algauw merkte ik dat ik tijdens het vertalen ook een beklemmend gevoel kreeg.

Raamvertelling
Het boek bestaat uit een raamvertelling over twee kinderen, een jongen en een meisje, die tijdens een stormachtige nacht alleen achterblijven in de herberg waar ze wonen. Als de vader hulp gaat halen, geeft hij hun de opdracht niemand binnen te laten. Wanneer er echter op de deur wordt geklopt, laat de jongen toch een bezoeker binnen. Terwijl ze wachten totdat de storm gaat liggen, houdt de bezoeker de kinderen bezig met verhalen, verhalen die steeds griezeliger worden. Het zijn verhalen vol sfeer en met weinig uitleg, en doen daardoor soms denken aan de verhalen van Edgar Allan Poe. Geen: o, zat dat zo in elkaar! Nee, de lezer blijft met een akelig gevoel in de maag zitten.

Het verhaal over de kinderen in de herberg is echter ook een griezelverhaal, misschien wel nog griezeliger dan de verhalen van de geheimzinnige bezoeker. En wanneer het boek uit is, nodigt dát verhaal juist uit om alles nog eens te lezen, omdat je dan wéét…

Vroeger tijden
Het boek speelt zich in vroeger tijden af, ergens in de negentiende eeuw. Het taalgebruik is soms ook een beetje ouderwets, en dat heb ik in de vertaling willen behouden, maar ik wilde de tekst ook toegankelijk houden voor kinderen van nu. Zo regent het gestaag, gebeurt iets in een oogwenk, en beginnen personages soms een zin met: ‘Welaan.’

Zoals de titel al aangeeft, spelen de verhalen zich af op zee. Maar het wemelt niet van de fokkenmasten, kraaiennesten, putsen en marlpriemen. Ook voor personen zonder zeebenen is het boek goed te lezen. Maar voor wie niet van een griezelige sfeer houdt, is dit boek geen aanrader…

Dit is het tweede deel in een serie, het eerste deel heet: De Anderen. Het verhaal speelt zich af in de toekomst, wanneer er een medicament is uitgevonden waardoor iedereen het eeuwige leven heeft. Dat lijkt erg prettig, maar is het eigenlijk niet. Er ontstaan problemen met voedsel en energiebronnen omdat er te veel mensen komen nu er niemand meer sterft. Ook wordt het verboden om kinderen te krijgen. De kinderen die toch stiekem worden geboren, worden opgespoord en in Overtolligenhuizen geplaatst, waar ze zonder het medicament worden opgeleid tot nuttige leden van de gemeenschap, in een dienstbare functie. Een van die Overtolligen is Anna. In dit deel lezen we hoe het verder gaat met haar, en vooral met Peter, de Overtollige die ze in het eerste deel leerde kennen.

Serie
In Torak en Wolf, De geestenjager (deel 6) heb ik verteld hoe moeilijk het is om steeds weer in de sfeer te komen van het vorige deel van een serie. Het is nog moeilijker om ineens in een serie te vallen waarvan een eerder deel is vertaald door iemand anders. En dat nog wel van een serie vol uitdrukkingen en termen die in een volgend deel uiteraard met hetzelfde Nederlandse woord moeten worden vertaald. Dat is een heel gezoek en gepuzzel. Ook de toon van de oorspronkelijke vertaling moet min of meer behouden blijven, de lezer wil gewoon kunnen doorlezen in dezelfde sfeer als het vorige deel.

Het is sowieso vaak lastig om series in te plannen, vooral series voor de jeugd, want bijna alle jeugdboeken lijken te moeten verschijnen in de kinderboekenweek. Maar ook series voor volwassenen werpen problemen op, omdat meestal wordt teruggegrepen op gebeurtenissen uit eerdere delen, en de vertaler kan van alle boeken die hij vertaalt echt niet alle details onthouden.

Een ander probleem met series is dat je als vertaler niet weet wat er in de volgende delen zal gaan gebeuren. Zo kan hij in de problemen raken met iets wat in het eerste deel met een uitdrukking is vertaald die daar goed van pas komt, maar in een later deel bij nader inzien toch beter anders vertaald had kunnen worden.

Sfeer
De sfeer in deze serie is dreigend. Het geheel heeft wel iets weg van 1984; overal wordt op je geloerd, iedereen houdt elkaar in de gaten. Al met al schept dit een niet erg aangenaam beeld van de toekomst. Hoe dan ook, de lezer — de serie is gericht op de iets oudere jeugd — zal komen te staan voor vraagstukken die hem aan het denken zullen zetten, en zelf het een en ander moeten overwegen omdat er in het boek geen gemakkelijke oplossingen worden aangedragen. De serie wordt afgesloten met een derde deel.

Wat ons brengt op het vertalen van strips. De kracht van de beelden en de beperkte ruimte in de ballons stellen bijzondere eisen aan de stripvertaler, maar niemand kan daar beter over vertellen dan Olav Beemer, vertaler van strips als Star Wars, Donald Duck, Spiderman, Gen 13 en Spawn. Op zijn website WeeklyDose besteedt hij uitgebreid aandacht aan strips, films en tv-series, maar gunt hij ons ook een kijkje in de keuken van de stripvertaler, van de eerste onzekere stappen, via een beschrijving van de werkwijze naar Elementair Stripvertalen Deel 1 en 2. Een feest van herkenning voor elke boekvertaler.

Dit is alweer het vijfde deel in de serie Avonturen uit een magisch verleden. Er volgt nog één deel. In dit boek raakt Torak een vriend kwijt. Hij zweert een dure eed: hij zal wraak nemen. Er wacht hem een moeizame tocht door het Dichte Woud, waar de daar rondtrekkende stammen op voet van oorlog met elkaar staan.

Veel meer wil ik niet over het verhaal kwijt, maar wel iets over het vertalen ervan. Het verhaal speelt zesduizend jaar geleden. Dat heeft gevolgen voor woorden en uitdrukkingen die je kunt gebruiken. De auteur is zich daar zeer van bewust, en zal dan ook de paardenbloem in het Engels niet dandelion noemen, want dat is een verbastering van het Franse dents de lion, wat weer leeuwentand betekent. Leeuwen waren in het Noord-Europa van Torak immers niet bekend, dus zouden ze het plantje ook niet zo noemen. Daarom doopte ze de plant: hawkbit. De Nederlandse vertaler had dit probleem niet. Paarden kwamen in deze regio voor, dus kon paardenbloem prima. Ook makkelijker voor de lezer om zich er iets bij voor te stellen. Het winterkoninkje was echter een heel ander verhaal. In de wereld van Torak leven stammen met een leider, geen koning. Maar het vogeltje moest liefst een herkenbare naam krijgen, en het schijnt nogal te piepen, dus werd het een winterpieper.

Bij het eerste deel had Michelle Paver heel prettig een lijst gedaan met de namen van alle planten en dieren in het boek die ze zelf had verzonnen. Dat scheelde een hoop zoekwerk. Bij het tweede deel ontbrak die lijst. Tijdens een etentje met haar heb ik aangekaart dat het erg moeilijk voor de vertalers is om uit te zoeken wat wat is, en nu maakt ze bij elk deel een lijst met de Latijnse namen, wat het opzoeken erg vergemakkelijkt, en ze zet er ook bij welke namen ze zelf heeft verzonnen. Want net zoals bij de paardenbloem, kan de bedoelde plant in andere talen soms wel gewoon bij de naam worden genoemd. En andere keren, zoals bij het winterkoninkje, moet de vertaler zelf iets veranderen.

Ook bij uitdrukkingen moet de vertaler goed oppassen om niet uit de toon te vallen. Torak kan anderen bijvoorbeeld niet tegen zich in het harnas jagen. Alles moet in de stijl van het verleden blijven. Daarom ook heb ik de paarden koppen en poten gegeven, en geen hoofden en benen. Nu worden paarden als edele dieren beschouwd, maar in de tijd van Torak waren het gewoon dieren in het Woud, net zoals de herten, elanden en everzwijnen.

De boeken over Torak zijn spannend, maar ook mooi. De natuur waarin hij leeft, wordt uitvoerig beschreven, maar nooit op een manier dat het saai wordt. Dat komt doordat alles leeft, elke boom en elke grasspriet is als het ware een personage in het verhaal. Als de wind door de bladeren strijkt, fluisteren de bomen. Steen kan bars zijn, wegrollende kiezelsteentjes kunnen Torak willen tegenhouden. De mensen in de boeken hebben groot respect voor de natuur en laten niets verloren gaan. Na de jacht wordt alles van het gedode dier gebruikt. En altijd wordt het dier bedankt voor zijn gaven.

Een ander vertaalprobleem waar ik Michelle Paver op heb gewezen, is de Engelse gewoonte dieren aan te duiden met: it. ‘Het’, in het Nederlands. In het Nederlands kan dat alleen als je over ‘het dier’ schrijft: het knabbelde aan de boomschors. Maar naar de orka kun je niet verwijzen met ‘het’. En ik wilde het graag goed doen, helemaal in de sfeer van Michelle, en zat met de handen in het haar. Nadat ik via de uitgever met haar contact had gezocht, geeft ze nu ook aan of een dier mannelijk of vrouwelijk is. Het is heel prettig om een auteur te vertalen met zoveel begrip voor de vertalers!

Torak en Wolf is een boek voor kinderen vanaf een jaar of elf. Kinderen merken veel op, en het zal hen dan ook niet ontgaan dat de kaarten op het schutblad bij dit deel niet foutloos zijn. Zo staat er bijvoorbeeld nog in het Engels: Blackwater, waar Zwarte Water zou moeten staan. Ook wordt er gesproken over het Diepe Woud, waar Dichte Woud had moeten worden geschreven. Jammer. Vertalers besteden veel zorg aan de vertaling. Bij alle andere delen kreeg ik ook deze kaarten ter vertaling aangeboden. Deze keer was dat dus niet het geval.

Ik heb dit alles geschreven met in mijn achterhoofd de gedachte dat kinderen over Torak en Wolf boekbesprekingen houden. Ik hoop dat ze hier stof hebben kunnen opdoen om iets meer over de boeken te kunnen vertellen dan alleen het verhaal.

Zie ook: Torak en Wolf, De geestenjager (deel 6).

Joseph Conrad, schrijver van onder meer Heart of Darkness, had al een heel leven achter de rug toen hij begon met schrijven: opgegroeid in wat nu de onafhankelijke staat Oekraïne is, werd hij al vroeg wees. Op zijn zeventiende vertrok hij naar Marseille waar hij aanmonsterde op een koopvaardijschip. Van leerling-matroos klom hij op tot kapitein en pas op zijn achtendertigste debuteerde hij als schrijver met de roman Almayer’s Folly, geschreven in een taal die niet zijn moedertaal was.

Ter gelegenheid van de honderdvijftigste geboortedag van Joseph Conrad verschijnt bij uitgeverij Atlas deze maand een biografie van de hand van John Stape, die ook biografieën van Virginia Woolf en Thomas Hardy op zijn naam heeft staan. Hij had toegang tot nooit eerder gepubliceerde brieven en documenten en heeft alle beschikbare informatie verwerkt tot een zeer gedetailleerde studie van Conrads leven. Het resultaat is een prachtig boekwerk met foto’s, kaartjes, een uitgebreid register, stambomen en zelfs een bijlage met korte levensbeschrijvingen van mensen uit Conrads omgeving. Boeiend om te lezen én om te vertalen.

Een paar maanden lang hebben mijn co-vertaler en ik ons ondergedompeld in Conrads wereld. We hebben samen de tentoonstelling bezocht over het leven van Conrad, die op dat moment in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam te zien was, en boeken van Conrad en schrijvers met wie hij contact had geheel of gedeeltelijk gelezen (uiteraard voor zover dat haalbaar was in de tijd die ons ter beschikking stond). Arie Storm las het boek ‘met rode oortjes’ en vertelt er aanstekelijk over in de Tros Nieuwsshow.

Ali Sparkes, Drijfjacht uit het Engels vertaald door Ellis Post Uiterweer en verschenen bij House of Books (oorspronkelijke titel: Running the Risk)

Dit is het vervolg op De gedaanteverwisseling, het verhaal over de jongen Dax die in een vos kan veranderen en naar een kostschool wordt gestuurd waar meer kinderen zijn die over een bijzondere gave beschikken.

Ook dit boek speelt zich grotendeels op de kostschool af. Uiteraard ontmoeten we weer oude bekenden, maar er komen ook personages voor die we nog niet kennen. Door de komst van nieuwe leerlingen is Dax bang dat hij zijn beste vriend Gideon zal kwijtraken. En inderdaad ontstaat er grote ruzie tussen die twee. Dax voelt zich erg alleen. Er is iets geheimzinnigs aan de hand, iets wat het bestaan van de kostschool bedreigt. Is Dax de enige die dat beseft?

Net als bij het eerste deel van deze jeugdserie deden zich geen grote vertaalproblemen voor. Misschien komen die nog in de volgende delen, wanneer ik verschrikkelijk spijt krijg dat ik iets zus heb vertaald en niet zo, en ik me in bochten moet wringen om het allemaal plausibel te maken. Dat is het grote nadeel voor een vertaler van boeken die in delen verschijnen: je kunt niet terug naar het begin om dingen aan te passen, zoals dat bij een op zichzelf staand boek wel kan. Aan de andere kant betekent een serie gestaag werk, er komt steeds weer een deel, en dus ook brood op de plank bij de vertaler thuis. Bovendien ken je als vertaler de schrijfstijl van de auteur al, en kun je de aanpassingsperiode overslaan die je altijd hebt bij de eerste hoofdstukken van een voor jou nieuwe auteur.

Ik vraag me wel eens af of een lezer van een serie het zou merken als er ineens een andere vertaler aan de slag zou gaan, een vertaler die niet beschikt over het lijstje met uitdrukkingen dat de vorige vertaler heeft aangelegd. En met waarschijnlijk een andere woordkeus, een andere stijl. Zelf heb ik de ervaring dat het ontzettend moeilijk is om een serie om welke reden dan ook over te nemen, en ik zal dat dan ook niet snel meer doen.

Lucy Monroe, Begeerte en wraak, uit het Engels vertaald door Marion Drolsbach. Verschenen bij Harlequin (oorspronkelijke titel: Wedding Vow of Revenge).

Vrolijk boek uit de Bouquetreeks, waarin een voormalig topmodel met een verbluffende zakenknobbel na haar omscholing in dienst treedt bij het bedrijf van een aantrekkelijke magnaat met een triest verleden. Hij grijpt zijn kans om zich eindelijk op zijn louche aartsrivaal te wreken. Zinderende intrige, romantische intermezzo’s met rozen en een zandkasteel, hitsige stoeipartijen, verbijsterende verwikkelingen, exotische locaties, en uiteraard een zoete happy ending voor de liefhebbers van dit genre.

Het grootste vertaalprobleem vormden de dialogen met korte zinnetjes, waarvan soms volstrekt onduidelijk was wie wat zei. Verder werd ik in het begin op het verkeerde been gezet door de naam van een personage, die ik als adellijke titel had opgevat. Pas later bleek dat Baron een voornaam was… Zoals in elke Bouquet moest er ook in dit boek flink worden geschrapt, zonder dat het verhaal eronder mocht lijden.

Verschenen bij Ark Boeken: Murray Watts, Het grote verhaal van God en mensen, in een vertaling van Ellis Post Uiterweer.

In 2002 leverde ik de vertaling af van de Bijbel voor kinderen, verteld door Murray Watts, en met illustraties van Helen Cann. Dit boek verscheen bij House of Books. Het was een goede kinderbijbel, met de bijbelse verhalen in de oorspronkelijke volgorde verteld, met ook stukjes psalm en gedeelten uit Spreuken. Ik diende de nota in, en het geld werd op mijn rekening gestort. Bij House of Books staat de vertaler altijd de rechten af, en aan royalty’s doen ze ook al niet.

Het was dan ook hun goed recht om de vertaling te verkopen aan Ark Boeken, die de kinderbijbel in 2007 opnieuw uitgaf, met dezelfde omslag en dezelfde illustraties. Uiteraard kreeg ik daar niets voor, want de rechten op de vertaling waren immers afgestaan. Ik kreeg alleen een presentexemplaar.

En nu, in 2008, viel er weer een presentexemplaar door de brievenbus. De illustraties zijn verdwenen, maar de tekst is hetzelfde. Het boek wordt deze keer echter niet op de markt gebracht als kinderbijbel. Nee, nu staat er een andere titel op de omslag: Het grote verhaal van God en mensen. Op de flap staat dat het een ‘makkelijk leesbaar boek is voor iedereen die een overzicht wil krijgen van wat er in de Bijbel gebeurt’. Klopt, want oorspronkelijk was de tekst voor kinderen bedoeld. En omdat de rechten indertijd zijn afgestaan, krijg ik weer geen cent, en dat is best zuur. Maar goed, het is een uitstekende kinderbijbel, en inderdaad ook makkelijk leesbaar voor volwassenen.