Hoe gaat dat bij een boekvertaler? Af en toe floept er een mailtje binnen van een uitgeverij met het verzoek een boek te vertalen. Er staat in het mailtje uit hoeveel woorden het boek ongeveer bestaat, een summiere beschrijving van de inhoud, wie de auteur is en wat de titel van het boek is. Deze keer zat er een bijlage bij het mailtje, en toen ik die opende, kreeg ik het omslag te zien.
Ik was meteen verkocht.

Verkocht
Ik was al gedeeltelijk verkocht omdat in het mailtje stond dat het griezelverhalen voor kinderen waren, en ik ben dol op zowel griezelen als op kinderboeken. Maar ik ben ook al heel, heel lang groot fan van Edward Gorey, een Amerikaanse illustrator die in Nederland helaas niet al te bekend is; niemand heeft nog de moeite genomen een Nederlandstalige bijdrage voor Wikipedia over hem te maken. Ik was echter op het verkeerde been gezet; de illustraties in het boek zijn niet van Edward Gorey zelf, maar van David Roberts, en die ademen dezelfde sfeer als het werk van Gorey.

Uiteraard wilde ik het boek dolgraag vertalen, al was het maar vanwege de illustraties. Algauw bleek dat de tekst net zo beklemmend was als de illustraties waren. Uiteraard leeft de vertaler altijd helemaal mee met alles wat er in het boek gebeurt, er zijn weinig lezers die het boek zo intensief lezen, en algauw merkte ik dat ik tijdens het vertalen ook een beklemmend gevoel kreeg.

Raamvertelling
Het boek bestaat uit een raamvertelling over twee kinderen, een jongen en een meisje, die tijdens een stormachtige nacht alleen achterblijven in de herberg waar ze wonen. Als de vader hulp gaat halen, geeft hij hun de opdracht niemand binnen te laten. Wanneer er echter op de deur wordt geklopt, laat de jongen toch een bezoeker binnen. Terwijl ze wachten totdat de storm gaat liggen, houdt de bezoeker de kinderen bezig met verhalen, verhalen die steeds griezeliger worden. Het zijn verhalen vol sfeer en met weinig uitleg, en doen daardoor soms denken aan de verhalen van Edgar Allan Poe. Geen: o, zat dat zo in elkaar! Nee, de lezer blijft met een akelig gevoel in de maag zitten.

Het verhaal over de kinderen in de herberg is echter ook een griezelverhaal, misschien wel nog griezeliger dan de verhalen van de geheimzinnige bezoeker. En wanneer het boek uit is, nodigt dát verhaal juist uit om alles nog eens te lezen, omdat je dan wéét…

Vroeger tijden
Het boek speelt zich in vroeger tijden af, ergens in de negentiende eeuw. Het taalgebruik is soms ook een beetje ouderwets, en dat heb ik in de vertaling willen behouden, maar ik wilde de tekst ook toegankelijk houden voor kinderen van nu. Zo regent het gestaag, gebeurt iets in een oogwenk, en beginnen personages soms een zin met: ‘Welaan.’

Zoals de titel al aangeeft, spelen de verhalen zich af op zee. Maar het wemelt niet van de fokkenmasten, kraaiennesten, putsen en marlpriemen. Ook voor personen zonder zeebenen is het boek goed te lezen. Maar voor wie niet van een griezelige sfeer houdt, is dit boek geen aanrader…

Dit is het tweede deel in een serie, het eerste deel heet: De Anderen. Het verhaal speelt zich af in de toekomst, wanneer er een medicament is uitgevonden waardoor iedereen het eeuwige leven heeft. Dat lijkt erg prettig, maar is het eigenlijk niet. Er ontstaan problemen met voedsel en energiebronnen omdat er te veel mensen komen nu er niemand meer sterft. Ook wordt het verboden om kinderen te krijgen. De kinderen die toch stiekem worden geboren, worden opgespoord en in Overtolligenhuizen geplaatst, waar ze zonder het medicament worden opgeleid tot nuttige leden van de gemeenschap, in een dienstbare functie. Een van die Overtolligen is Anna. In dit deel lezen we hoe het verder gaat met haar, en vooral met Peter, de Overtollige die ze in het eerste deel leerde kennen.

Serie
In Torak en Wolf, De geestenjager (deel 6) heb ik verteld hoe moeilijk het is om steeds weer in de sfeer te komen van het vorige deel van een serie. Het is nog moeilijker om ineens in een serie te vallen waarvan een eerder deel is vertaald door iemand anders. En dat nog wel van een serie vol uitdrukkingen en termen die in een volgend deel uiteraard met hetzelfde Nederlandse woord moeten worden vertaald. Dat is een heel gezoek en gepuzzel. Ook de toon van de oorspronkelijke vertaling moet min of meer behouden blijven, de lezer wil gewoon kunnen doorlezen in dezelfde sfeer als het vorige deel.

Het is sowieso vaak lastig om series in te plannen, vooral series voor de jeugd, want bijna alle jeugdboeken lijken te moeten verschijnen in de kinderboekenweek. Maar ook series voor volwassenen werpen problemen op, omdat meestal wordt teruggegrepen op gebeurtenissen uit eerdere delen, en de vertaler kan van alle boeken die hij vertaalt echt niet alle details onthouden.

Een ander probleem met series is dat je als vertaler niet weet wat er in de volgende delen zal gaan gebeuren. Zo kan hij in de problemen raken met iets wat in het eerste deel met een uitdrukking is vertaald die daar goed van pas komt, maar in een later deel bij nader inzien toch beter anders vertaald had kunnen worden.

Sfeer
De sfeer in deze serie is dreigend. Het geheel heeft wel iets weg van 1984; overal wordt op je geloerd, iedereen houdt elkaar in de gaten. Al met al schept dit een niet erg aangenaam beeld van de toekomst. Hoe dan ook, de lezer — de serie is gericht op de iets oudere jeugd — zal komen te staan voor vraagstukken die hem aan het denken zullen zetten, en zelf het een en ander moeten overwegen omdat er in het boek geen gemakkelijke oplossingen worden aangedragen. De serie wordt afgesloten met een derde deel.

Wat ons brengt op het vertalen van strips. De kracht van de beelden en de beperkte ruimte in de ballons stellen bijzondere eisen aan de stripvertaler, maar niemand kan daar beter over vertellen dan Olav Beemer, vertaler van strips als Star Wars, Donald Duck, Spiderman, Gen 13 en Spawn. Op zijn website WeeklyDose besteedt hij uitgebreid aandacht aan strips, films en tv-series, maar gunt hij ons ook een kijkje in de keuken van de stripvertaler, van de eerste onzekere stappen, via een beschrijving van de werkwijze naar Elementair Stripvertalen Deel 1 en 2. Een feest van herkenning voor elke boekvertaler.

Dit is alweer het vijfde deel in de serie Avonturen uit een magisch verleden. Er volgt nog één deel. In dit boek raakt Torak een vriend kwijt. Hij zweert een dure eed: hij zal wraak nemen. Er wacht hem een moeizame tocht door het Dichte Woud, waar de daar rondtrekkende stammen op voet van oorlog met elkaar staan.

Veel meer wil ik niet over het verhaal kwijt, maar wel iets over het vertalen ervan. Het verhaal speelt zesduizend jaar geleden. Dat heeft gevolgen voor woorden en uitdrukkingen die je kunt gebruiken. De auteur is zich daar zeer van bewust, en zal dan ook de paardenbloem in het Engels niet dandelion noemen, want dat is een verbastering van het Franse dents de lion, wat weer leeuwentand betekent. Leeuwen waren in het Noord-Europa van Torak immers niet bekend, dus zouden ze het plantje ook niet zo noemen. Daarom doopte ze de plant: hawkbit. De Nederlandse vertaler had dit probleem niet. Paarden kwamen in deze regio voor, dus kon paardenbloem prima. Ook makkelijker voor de lezer om zich er iets bij voor te stellen. Het winterkoninkje was echter een heel ander verhaal. In de wereld van Torak leven stammen met een leider, geen koning. Maar het vogeltje moest liefst een herkenbare naam krijgen, en het schijnt nogal te piepen, dus werd het een winterpieper.

Bij het eerste deel had Michelle Paver heel prettig een lijst gedaan met de namen van alle planten en dieren in het boek die ze zelf had verzonnen. Dat scheelde een hoop zoekwerk. Bij het tweede deel ontbrak die lijst. Tijdens een etentje met haar heb ik aangekaart dat het erg moeilijk voor de vertalers is om uit te zoeken wat wat is, en nu maakt ze bij elk deel een lijst met de Latijnse namen, wat het opzoeken erg vergemakkelijkt, en ze zet er ook bij welke namen ze zelf heeft verzonnen. Want net zoals bij de paardenbloem, kan de bedoelde plant in andere talen soms wel gewoon bij de naam worden genoemd. En andere keren, zoals bij het winterkoninkje, moet de vertaler zelf iets veranderen.

Ook bij uitdrukkingen moet de vertaler goed oppassen om niet uit de toon te vallen. Torak kan anderen bijvoorbeeld niet tegen zich in het harnas jagen. Alles moet in de stijl van het verleden blijven. Daarom ook heb ik de paarden koppen en poten gegeven, en geen hoofden en benen. Nu worden paarden als edele dieren beschouwd, maar in de tijd van Torak waren het gewoon dieren in het Woud, net zoals de herten, elanden en everzwijnen.

De boeken over Torak zijn spannend, maar ook mooi. De natuur waarin hij leeft, wordt uitvoerig beschreven, maar nooit op een manier dat het saai wordt. Dat komt doordat alles leeft, elke boom en elke grasspriet is als het ware een personage in het verhaal. Als de wind door de bladeren strijkt, fluisteren de bomen. Steen kan bars zijn, wegrollende kiezelsteentjes kunnen Torak willen tegenhouden. De mensen in de boeken hebben groot respect voor de natuur en laten niets verloren gaan. Na de jacht wordt alles van het gedode dier gebruikt. En altijd wordt het dier bedankt voor zijn gaven.

Een ander vertaalprobleem waar ik Michelle Paver op heb gewezen, is de Engelse gewoonte dieren aan te duiden met: it. ‘Het’, in het Nederlands. In het Nederlands kan dat alleen als je over ‘het dier’ schrijft: het knabbelde aan de boomschors. Maar naar de orka kun je niet verwijzen met ‘het’. En ik wilde het graag goed doen, helemaal in de sfeer van Michelle, en zat met de handen in het haar. Nadat ik via de uitgever met haar contact had gezocht, geeft ze nu ook aan of een dier mannelijk of vrouwelijk is. Het is heel prettig om een auteur te vertalen met zoveel begrip voor de vertalers!

Torak en Wolf is een boek voor kinderen vanaf een jaar of elf. Kinderen merken veel op, en het zal hen dan ook niet ontgaan dat de kaarten op het schutblad bij dit deel niet foutloos zijn. Zo staat er bijvoorbeeld nog in het Engels: Blackwater, waar Zwarte Water zou moeten staan. Ook wordt er gesproken over het Diepe Woud, waar Dichte Woud had moeten worden geschreven. Jammer. Vertalers besteden veel zorg aan de vertaling. Bij alle andere delen kreeg ik ook deze kaarten ter vertaling aangeboden. Deze keer was dat dus niet het geval.

Ik heb dit alles geschreven met in mijn achterhoofd de gedachte dat kinderen over Torak en Wolf boekbesprekingen houden. Ik hoop dat ze hier stof hebben kunnen opdoen om iets meer over de boeken te kunnen vertellen dan alleen het verhaal.

Zie ook: Torak en Wolf, De geestenjager (deel 6).

Joseph Conrad, schrijver van onder meer Heart of Darkness, had al een heel leven achter de rug toen hij begon met schrijven: opgegroeid in wat nu de onafhankelijke staat Oekraïne is, werd hij al vroeg wees. Op zijn zeventiende vertrok hij naar Marseille waar hij aanmonsterde op een koopvaardijschip. Van leerling-matroos klom hij op tot kapitein en pas op zijn achtendertigste debuteerde hij als schrijver met de roman Almayer’s Folly, geschreven in een taal die niet zijn moedertaal was.

Ter gelegenheid van de honderdvijftigste geboortedag van Joseph Conrad verschijnt bij uitgeverij Atlas deze maand een biografie van de hand van John Stape, die ook biografieën van Virginia Woolf en Thomas Hardy op zijn naam heeft staan. Hij had toegang tot nooit eerder gepubliceerde brieven en documenten en heeft alle beschikbare informatie verwerkt tot een zeer gedetailleerde studie van Conrads leven. Het resultaat is een prachtig boekwerk met foto’s, kaartjes, een uitgebreid register, stambomen en zelfs een bijlage met korte levensbeschrijvingen van mensen uit Conrads omgeving. Boeiend om te lezen én om te vertalen.

Een paar maanden lang hebben mijn co-vertaler en ik ons ondergedompeld in Conrads wereld. We hebben samen de tentoonstelling bezocht over het leven van Conrad, die op dat moment in de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam te zien was, en boeken van Conrad en schrijvers met wie hij contact had geheel of gedeeltelijk gelezen (uiteraard voor zover dat haalbaar was in de tijd die ons ter beschikking stond). Arie Storm las het boek ‘met rode oortjes’ en vertelt er aanstekelijk over in de Tros Nieuwsshow.

Ali Sparkes, Drijfjacht uit het Engels vertaald door Ellis Post Uiterweer en verschenen bij House of Books (oorspronkelijke titel: Running the Risk)

Dit is het vervolg op De gedaanteverwisseling, het verhaal over de jongen Dax die in een vos kan veranderen en naar een kostschool wordt gestuurd waar meer kinderen zijn die over een bijzondere gave beschikken.

Ook dit boek speelt zich grotendeels op de kostschool af. Uiteraard ontmoeten we weer oude bekenden, maar er komen ook personages voor die we nog niet kennen. Door de komst van nieuwe leerlingen is Dax bang dat hij zijn beste vriend Gideon zal kwijtraken. En inderdaad ontstaat er grote ruzie tussen die twee. Dax voelt zich erg alleen. Er is iets geheimzinnigs aan de hand, iets wat het bestaan van de kostschool bedreigt. Is Dax de enige die dat beseft?

Net als bij het eerste deel van deze jeugdserie deden zich geen grote vertaalproblemen voor. Misschien komen die nog in de volgende delen, wanneer ik verschrikkelijk spijt krijg dat ik iets zus heb vertaald en niet zo, en ik me in bochten moet wringen om het allemaal plausibel te maken. Dat is het grote nadeel voor een vertaler van boeken die in delen verschijnen: je kunt niet terug naar het begin om dingen aan te passen, zoals dat bij een op zichzelf staand boek wel kan. Aan de andere kant betekent een serie gestaag werk, er komt steeds weer een deel, en dus ook brood op de plank bij de vertaler thuis. Bovendien ken je als vertaler de schrijfstijl van de auteur al, en kun je de aanpassingsperiode overslaan die je altijd hebt bij de eerste hoofdstukken van een voor jou nieuwe auteur.

Ik vraag me wel eens af of een lezer van een serie het zou merken als er ineens een andere vertaler aan de slag zou gaan, een vertaler die niet beschikt over het lijstje met uitdrukkingen dat de vorige vertaler heeft aangelegd. En met waarschijnlijk een andere woordkeus, een andere stijl. Zelf heb ik de ervaring dat het ontzettend moeilijk is om een serie om welke reden dan ook over te nemen, en ik zal dat dan ook niet snel meer doen.

Lucy Monroe, Begeerte en wraak, uit het Engels vertaald door Marion Drolsbach. Verschenen bij Harlequin (oorspronkelijke titel: Wedding Vow of Revenge).

Vrolijk boek uit de Bouquetreeks, waarin een voormalig topmodel met een verbluffende zakenknobbel na haar omscholing in dienst treedt bij het bedrijf van een aantrekkelijke magnaat met een triest verleden. Hij grijpt zijn kans om zich eindelijk op zijn louche aartsrivaal te wreken. Zinderende intrige, romantische intermezzo’s met rozen en een zandkasteel, hitsige stoeipartijen, verbijsterende verwikkelingen, exotische locaties, en uiteraard een zoete happy ending voor de liefhebbers van dit genre.

Het grootste vertaalprobleem vormden de dialogen met korte zinnetjes, waarvan soms volstrekt onduidelijk was wie wat zei. Verder werd ik in het begin op het verkeerde been gezet door de naam van een personage, die ik als adellijke titel had opgevat. Pas later bleek dat Baron een voornaam was… Zoals in elke Bouquet moest er ook in dit boek flink worden geschrapt, zonder dat het verhaal eronder mocht lijden.

Verschenen bij Ark Boeken: Murray Watts, Het grote verhaal van God en mensen, in een vertaling van Ellis Post Uiterweer.

In 2002 leverde ik de vertaling af van de Bijbel voor kinderen, verteld door Murray Watts, en met illustraties van Helen Cann. Dit boek verscheen bij House of Books. Het was een goede kinderbijbel, met de bijbelse verhalen in de oorspronkelijke volgorde verteld, met ook stukjes psalm en gedeelten uit Spreuken. Ik diende de nota in, en het geld werd op mijn rekening gestort. Bij House of Books staat de vertaler altijd de rechten af, en aan royalty’s doen ze ook al niet.

Het was dan ook hun goed recht om de vertaling te verkopen aan Ark Boeken, die de kinderbijbel in 2007 opnieuw uitgaf, met dezelfde omslag en dezelfde illustraties. Uiteraard kreeg ik daar niets voor, want de rechten op de vertaling waren immers afgestaan. Ik kreeg alleen een presentexemplaar.

En nu, in 2008, viel er weer een presentexemplaar door de brievenbus. De illustraties zijn verdwenen, maar de tekst is hetzelfde. Het boek wordt deze keer echter niet op de markt gebracht als kinderbijbel. Nee, nu staat er een andere titel op de omslag: Het grote verhaal van God en mensen. Op de flap staat dat het een ‘makkelijk leesbaar boek is voor iedereen die een overzicht wil krijgen van wat er in de Bijbel gebeurt’. Klopt, want oorspronkelijk was de tekst voor kinderen bedoeld. En omdat de rechten indertijd zijn afgestaan, krijg ik weer geen cent, en dat is best zuur. Maar goed, het is een uitstekende kinderbijbel, en inderdaad ook makkelijk leesbaar voor volwassenen.

Ali Sparkes, De gedaanteverwisseling, in de vertaling van Ellis Post Uiterweer verschenen bij The House of Books. (Oorspronkelijke titel: Finding the Fox)

Het is het eerste deel in de jeugdserie In het spoor van de vos, en gaat over een jongen die thuis flink wordt verwaarloosd. Zelf slaapt hij in een kaal zolderkamertje, en zijn halfzusje in een kamer die helemaal roze is, vol barbies en kussentjes. Hij moet ook klusjes in huis doen, terwijl zijn stiefmoeder met het halfzusje gaat shoppen. Tijdens zo’n klusje raakt hij opgesloten in het tuinschuurtje, en als hij per ongeluk een fles thinner omgooit, wordt hij helemaal raar van de dampen. En dan ineens verandert hij in een vos…

Natuurlijk beleeft hij allemaal avonturen op de speciale school waar hij naartoe wordt gestuurd, waar allemaal kinderen op zitten die ook bijzondere gaven hebben; kinderen die eerst heel gewoon waren, totdat er ineens iets gebeurde. Wat hebben ze gemeen? En waarom zitten ze allemaal bij elkaar op deze kostschool? Het is allemaal erg geheimzinnig.

Grote vertaalproblemen waren er niet, en als ik ergens niet uit kwam omdat het een eerste deel van een serie is, en je niet weet of de vertaling voor iets wel goed zou uitpakken in een volgend deel, kon ik contact opnemen met de auteur, die me uiterst vriendelijk op weg hielp, en zelfs een stukje over de Nederlandse vertaling op haar website zette, met als Favourite Word: composthoop. Weet niet hoe ze dat uitsprak: cómpost-hoep? Compos-zóép?

Nikita Lalwani, Begaafd, in de vertaling van An de Greef, verschenen bij De Bezige Bij. (Oorspronkelijke titel: Gifted)

Begaafd is een meeslepende roman over Rumi, een begaafd, Indiaas meisje dat opgroeit in Wales. Rumi’s ouders zetten haar enorm onder druk om het wiskundige talent dat ze heeft uit te buiten. Voor haar vader is het uitermate belangrijk dat het gezin veel bereikt: alleen dan krijgt het immigrantengezin naar zijn overtuiging erkenning in de Britse maatschappij. Ondertussen worstelt zijn dochter met haar identiteit en zou ze het liefst een heel gewoon meisje zijn.

Tijdens de vertaling ging ik helemaal op in het boek en ik heb er dan ook met veel plezier aan gewerkt.