Helaas zijn de auteurs niet altijd even scheutig met hun verwijzingen, wat veel opzoekwerk in de bibliotheek betekent. Soms heb je weinig meer houvast dan de naam van de schrijver en de titel van het boek. Het is echter best leuk om een citaat op te zoeken. Je leest een boek uiterst geconcentreerd en in een sneltreinvaart. Als je het citaat dan vindt is dat heel bevredigend, maar het kost allemaal wel veel tijd. Daar komt bij dat de auteur soms citeert uit naar het Engels vertaalde literatuur. Het zou dan wat vreemd zijn als ik zo’n Engelse vertaling naar het Nederlands vertaal, zeker wanneer er een Nederlandse vertaling van het oorspronkelijke werk bestaat.

Dilemma
Soms levert de vertaling van citaten echter een theoretisch dilemma op. Zo staat in het onlangs door mij vertaalde boek On Balance van Adam Phillips een citaat van W.G. Sebald waarin hij allerlei zijden stoffen opsomt die een bepaalde zijdefabriek produceert. Zijn opsomming heeft Sebald op zijn beurt overgenomen uit een brochure van die fabriek. In de Nederlandse vertaling, De Ringen van Saturnus, vertaald door Ria van Hengel, staat die opsomming in het Engels. Het boek van Sebald is namelijk oorspronkelijk in het Duits geschreven en daarin is de opsomming een citaat uit de Engelstalige brochure. Moet ik dat nu wel of niet vertalen?

Een ander voorbeeld uit hetzelfde boek leidt tot dezelfde vraag. Ook Sigmund Freud schreef in het Duits en voor de vertaling van de door Phillips geciteerde fragmenten heb ik de Nederlandse vertaling van Wilfred Oranje gebruikt. Nu citeert Freud zelf in een van zijn werken Shakespeare, waarbij het citaat in zijn Duitse tekst in het Engels staat. In de Nederlandse vertaling van Freud staat dat citaat dus ook in het Engels, net zoals uiteraard in de door Phillips gebruikte Engelse Freudvertaling waaruit hij zijn citaat heeft gehaald. (Hij noemt overigens nergens een vertaler.) In de brontekst is de hele tekst dus in het Engels.

De vraag of ik de citaten in deze gevallen moet vertalen heb ik voorgelegd aan de uitgeverij. Het antwoord was dat ik alles maar naar het Nederlands moest overzetten. In het te vertalen boek staat het immers ook allemaal in het Engels. Daarmee was de concrete vraag voor dit boek beantwoord. De lezer krijgt nu de opsomming ‘zijdebrokaat en moiré, satijn en satinet, brokaat en prunel, taf en Florentijnse zijde, glanszijde en grenadine, bombazijn, belle-isles en martiniques’ voorgeschoteld. En voor het Shakespearefragment heb ik de vertaling van Willy Courteaux gebruikt.

Een misschien wat minder valide argument om het allemaal te vertalen is dat iemand die de vertaling leest, zou kunnen denken dat ik een stukje was vergeten. Toch blijft ergens de vraag knagen of dit in dergelijke gevallen eigenlijk wel ‘correct’ is.

Adam Phillips, Tegenwicht, vertaald door Patty Adelaar, Amsterdam: Ambo|Anthos, verschijnt najaar 2011

Geen Mickey
Jaap en Sjaak scoren hoog bij het  googelen, net zoals Mickey overigens, die ik in dit geval gevoeglijk buiten beschouwing meende te kunnen laten, en Jim. Deze laatste topscorer verwijst naar het boek Jim en de bonenstaak van Harmen van Straaten, waarin het sprookje wordt voorgelezen in de klas als ‘Sjaak en de bonenstaak’. Dan zijn er nog wat naamvarianten, zoals Sjakie, Japie, Jacob en Jaak, en Jack zelf levert zo’n duizend treffers op. Verder klommen ook Jan en Hans wel eens langs de bonenstaak naar het rijk van de reus om uiteindelijk als grote overwinnaar uit de bus te komen door hun moeder van de armoe te redden, de reus te doden, met de prinses te trouwen en daarna nog lang en gelukkig verder te leven.

‘Sjaak’ had met ruim dertigduizend de meeste treffers en ‘Jaap’ kwam met ongeveer de helft van dat aantal op de tweede plaats. ‘Jack’ had er daarentegen zoals gezegd maar een stuk of duizend. Toch heb ik er uiteindelijk voor gekozen om ‘Jack’ te laten staan. Waarom ben ik niet gewoon uitgegaan van de meeste treffers?

Christmas Pantomime
Mijn keuze kwam voort uit een andere overweging, namelijk dat dit sprookje in Engeland bekender is dan in Nederland en daar ook een andere lading heeft. ‘Jack and the Beanstalk’ is namelijk een van de sprookjes die vaak in een Christmas Pantomime worden gebruikt. Rond kerst brengen veel theaters in Engeland dergelijke traditionele kindervoorstellingen, waar je met het hele gezin naartoe gaat. In de fraaiste uitdossingen voeren de spelers dan op sprookjes gebaseerde stukken op, met veel zang, dans, grappen, grollen en travestierollen, en vooral veel publieksparticipatie: ‘Kijk uit, achter je!’ en luidkeels ‘Boe’-geroep. In zijn essay verwijst de auteur af en toe naar deze traditie. Met ‘Jack’ klinkt hiervan naar mijn idee iets meer door dan met ‘Sjaak’ of ‘Jaap’. Dus daarom heb ik er uiteindelijk voor gekozen om ‘Jack’ te handhaven.

Maar waarom zou dat dan niet ook voor Assepoester gelden? Zij figureert immers net zoals Jack prominent in de Christmas Pantomimes, dus waarom heb ik in dit geval de Engelse naam niet laten staan? Nu lijkt Assepoester mij als sprookje in Nederland veel bekender dan Sjaak/Jack en de bonenstaak, waardoor ‘Cinderella’ veel sterker ‘onvertaald’ overkomt. Maar daarnaast vrees ik dat de associatie van ‘Cinderella’ met de gelijknamige Disney-film de toch al zwakke weerklank van deze bij ons wat minder bekende Engelse traditie volledig zou overstemmen.

Adam Phillips, Tegenwicht, vertaald door Patty Adelaar, Amsterdam: Ambo|Anthos, verschijnt najaar 2011

De TARDIS (Time And Relative Dimensions In Space) is een fictieve tijdmachine in de Britse sciencefictionserie Doctor Who. Bij navraag onder collega’s bleek dat sommigen van hen niet alleen bekend zijn met de serie, maar dat je hen bijna kunt bestempelen als aficionado’s. In Groot-Brittannië woonachtige collega’s vertelden er meteen bij dat er bij hen in de buurt zelfs een TARDIS staat. Daarentegen hadden andere collega’s er nog nooit van gehoord.

Ik ben een groot voorstander van behouden van couleur locale in vertalingen, zeker als die iets bijdraagt aan het verhaal, maar als er pardoes een TARDIS uit de lucht komt vallen zonder enig verband met de personen en/of situatie in het boek, zet ik toch wel wat vraagtekens bij het nut van het handhaven van zo’n woord. De TARDIS is voor mijn Britse auteur en haar landgenoten een begrip, maar voor Nederlanders niet per se. Net zo goed als ‘haarlemmerolie’ een Brit niets zal zeggen.

En daarmee zijn we aangekomen bij een van de problemen waar vertalers regelmatig mee worstelen: laten staan of niet? Als de TARDIS in mijn boek geen enkele functie heeft, sterker nog, als het woord zelfs een ‘hikje’ in het verhaal veroorzaakt voor lezers die het begrip niet kennen, mag je het dan ‘wegvertalen’? Of moet je de tekst volkomen trouw blijven, de TARDIS erin zetten, en het aan de lezer overlaten al dan niet op te zoeken wat het is? En natuurlijk alle kenners het genoegen schenken in stilte, of hardop, “EXTERMINATE!” te roepen.

Op het eerste gezicht lijkt het merkwaardig dat dit Nederlandse onderscheid een rol zou spelen in een vertaling. Volgens Van Dale zijn ‘ijskast’ en ‘koelkast’ synoniemen, en veel mensen zullen de twee termen dan ook gedachteloos door elkaar gebruiken. Misschien dat sommigen nog weten dat een ‘ijskast’ heel vroeger letterlijk een kast met ijsblokken was waarin levensmiddelen werden gekoeld en dat hetzelfde woord later werd gebruikt voor het elektrische apparaat met de koelcompressor.

Maar er valt meer over te zeggen. ‘IJskast’ en ‘koelkast’ behoren namelijk tot een berucht rijtje tweetallen woorden waarvan telkens het ene werd gebruikt door de betere standen en het andere door de middenklasse, de ‘burgerij’. Vaak is het ‘burgerlijke’ woord dan een (vermeend) deftig woord, waar de betere standen een gewoner woord gebruiken. De gegoede burger wilde graag netjes praten, maar schoot daarin als het ware door. Een paar voorbeelden:

In het hedendaagse Nederland zullen verreweg de meeste sprekers zich niet meer van deze verschillen bewust zijn en de twee registers door elkaar gebruiken. Maar soms kan het verschil voor een vertaling van belang zijn.

Het ene boek dat ik vertaalde speelde in de betere kringen van New York. Ik had onmiddellijk de intuïtie dat dit mensen waren die ‘ijskast’ zouden zeggen als ze Nederlands praatten, misschien niet eens bewust, maar gewoon omdat ze dat zo van hun ouders hadden meegekregen.

Het andere boek speelde juist in een uitgesproken burgerlijk milieu, in een klein plaatsje ergens in Amerika. Daar leek het me uitgesloten dat men het over ‘ijskast’ zou hebben; sterker nog, dit leken me mensen die desgevraagd zouden betogen dat ‘ijskast’ fout is en dat het per se ‘koelkast’ moet zijn. Dus die hebben we ‘koelkast’ laten zeggen.

Hoewel het bedoelde onderscheid dus in de moderne Nederlandse spreektaal nauwelijks meer een rol speelt, dien je het als vertaler (en persklaarmaker) wel te kennen. Context is alles!

Garnalen
Onlangs was Camilla Läckberg in Noordwijk om – op een heel onderhoudende en humoristische manier – te vertellen over haar boeken en haar schrijverschap. Toen het over haar beschrijving van een plattelandsgemeenschap ging, vertelde ze dat gasten daar bijvoorbeeld avocado’s met garnalen voorgezet krijgen. Iemand uit Stockholm zou zijn neus ervoor ophalen, die is al een paar modieuze gerechten verder, maar op het platteland vinden ze het nog iets bijzonders. Ik weet het niet zeker, maar ik denk dat wij een dergelijk beeld van avocado met garnalen (leuk voor op een dorp, maar in de grote stad hoef je er niet mee aan te komen) in Nederland niet hebben. Zou je dan als vertaler moeten uitleggen dat de schrijfster niet zomaar voor dit gerecht heeft gekozen? Als personages in een Japans of Chinees boek iets zouden eten wat typisch is voor hun woonplaats of hun maatschappelijke klasse (of juist niet), zou de vertaler daar vast iets over zeggen in een noot. Bij boeken uit een vergelijkbare cultuur is dat veel minder gebruikelijk, ook al weet je bij lange na niet alles van elkaars gewoonten.

Hoe zou het andersom met Nederlandse gerechten in buitenlandse boeken gaan? Stel dat een Nederlandse auteur zijn personages bloemkool en spruitjes laat eten, of het over een spruitjeslucht heeft, zou een buitenlandse vertaler daar dan een toelichting bij geven, of moet de lezer zich er zelf maar een beeld bij vormen?

Svallis (foto: Helena Karlsson/NWT)

Soms kom ik in een Zweeds boek dat ik zit te vertalen een woord tegen dat ik nog nooit eerder heb gezien. Zoals svallis. Misschien ben ik wel een van de weinigen die het woord niet kennen en zijn er anderen die zeggen: ‘Svallis, natuurlijk, wat is daarmee?’ Nou, niets eigenlijk, maar ik kende het niet en kwam het tegen in een episode waarin een schoolklas in september het laatste uitstapje van het seizoen maakt. Als de klas over loopplanken een moeras oversteekt, valt het een leraar op dat er svallis op de planken ligt. Maar hij heeft een verbandtrommel bij zich en is op alles voorbereid.

Dagsmeja
Svall-is, een soort ijs dus, maar wat voor ijs? Op internet is het antwoord te vinden en ik val rechtstreeks een actueel krantenbericht binnen. Ook op dit moment hebben de Zweden namelijk last van dat svallis en het is uitkijken geblazen met dat spul, want ze kunnen er niet tegen strooien. De technische reden daarvoor wordt ook in de krant genoemd, maar die laat ik hier maar achterwege. Svallis is ijs dat ontstaat als ontdooid ijs opnieuw bevriest, waardoor je verschillende lagen ijs op elkaar krijgt. Maar niet gewoon zomaar ontdooid ijs, nee, het ijs dat overdag smelt in de zon terwijl de temperatuur in de schaduw nog steeds onder nul is. En die omstandigheid heet dagsmeja. Alweer een nieuw woord geleerd!

Woord zoekt vertaling
Maar wat moet nu de vertaling worden in mijn boek? Eh… ijs? Ja, dan heb je het idee dat je iets geleerd hebt, en je schiet er qua vertaling niks mee op. Alleen omdat wij geen vergelijkbaar woord hebben. Tenminste niet dat ik weet. Mocht het wel bestaan, dan hou ik me aanbevolen. Wat betreft het nut van het nazoeken van zo’n woord hou ik het er maar op dat het toch leuk is om te weten. Bovendien kan ik nu, als ik in het geschikte seizoen naar Zweden ga, zeggen: ‘Uitkijken mensen, svallis!’

Vloeken en graffiti
Onderscheid dient te worden gemaakt tussen vloeken en graffiti. Als er gevloekt wordt, heb je meestal een vrij ruime keuze aan verwensingen, of die nu ouderwets of gloednieuw moeten zijn. De ene keer kun je volstaan met ‘Verdorie nog aan toe! Laat me met rust!’, terwijl een andere keer een ‘Godverdomme, teringwijf, lazer toch op!’ echt noodzakelijk is. En voor het allround werk heb je altijd nog het te pas en te onpas gebruikte ‘fuck’ en ‘shit’.

Graffiti eist een andere aanpak. Graffiti spuiten staat niet gelijk aan vloeken, dus kun je een routineus godverdomme, tering-dit of klote-dat niet gebruiken. Het gaat ofwel om wat we vroeger schuttingwoorden noemden, of om een leus waarmee de dader bijvoorbeeld een onrecht aan de kaak probeert te stellen. Ik laat hier de graffitischilderingen als kunstvorm uiteraard buiten beschouwing.

Schuttingtaal dus, bedoeld om te choqueren. Maar hoe vertaal je die? Als het dan ook nog door een auteur en passant wordt gebruikt voor de sfeertekening van een stad of een wijk, zonder dat het betrekking heeft op een bepaald facet van het verhaal, is het voor de vertaler aan de ene kant moeilijk in te schatten hoe hij het moet overzetten, terwijl het aan de andere kant juist mogelijkheden biedt voor een vrije interpretatie.

Bollocks
Ik kan het illustreren met een voorbeeld uit een van mijn vertalingen. In een slaperig Engels dorp hebben onbekenden zomaar opeens het woord bollocks op de muur van de begraafplaats gespoten. Het is een terzijde van de auteur. Er wordt niets over uitgelegd, alleen dat de bevolking erdoor geschokt is. Een letterlijke vertaling heeft niet zoveel zin. Bollocks betekent ‘kloten’, zeg maar ‘klote’, maar dat is zo op zichzelf staand geen lekker graffitiwoord. ‘Klote’ is juist iets voor dialogen: ‘Hou je bek, klotehufter!’ Voor graffiti zou een woord als ‘kut’ beter zijn. Dat is een kreet waarmee je je woede, frustratie of verveling goed kunt uiten. De vraag is hoeveel gewicht de auteur in het woord wilde leggen en welke gevoelswaarde het voor Engelstaligen heeft. Je hoort Hugh Grant het om de haverklap zeggen, dus zo heel erg voos kan het niet zijn. Ik koos wat aarzelend voor ‘kut’, omdat dit schuttingwoord voor volwassen Nederlanders nog wel schokkend is, maar bij de jeugd veel aan schokwaarde heeft verloren, maar toen het eenmaal in mijn zin stond, bedacht ik dat er op een Engelse muur nooit ‘kut’ zou staan, en je juist bij het lezen van het boek een duidelijk beeld van die muur met dat schuttingwoord krijgt. En daarmee was ik beland in een van de bekende twijfelsituaties van ‘to translate or not to translate’. Ik besloot not to translate, of liever gezegd, om het niet zo bekende bollocks om te zetten in een bekendere Engelstalige verwensing, namelijk fuck. Een mooi graffitiwoord dat zowel op Engelse als Nederlandse muren gezien mag worden. Bij wijze van spreken.

1. a method of carrying a resisting person in which each limb is held by one person and the victim is carried horizontally and face downwards

2. any method of making a resisting person move forward against his will

Andere woordenboeken geven soortgelijke beschrijvingen.

Van Dale Engels-Nederlands heeft er geen Nederlands woord voor, alleen een omschrijving:

1. (met vier man) bij de armen en benen pakken en voortslepen

2. bij de armen pakken en voortduwen

Is het woord ‘afmarcheren’ synoniem aan to frogmarch? Dat werd geopperd door collega’s, maar als je ‘afmarcheren’ in woordenboeken en naslagwerken opzoekt, vind je alleen de definitie: heengaan, inrukken, wegtrekken. Kortom, een legerterm die niet lijkt te duiden op het onder dwang meenemen van iemand die zich verzet.

Wat is dan wél een adequate vertaling voor to frogmarch, het voortduwen of meetrekken van een tegenstribbelende verdachte door twee agenten, of het bij armen en benen vastpakken en wegdragen van een opstandige demonstrant?

Is er een woord voor? Of zullen we het in het Nederlands altijd met een wat langere beschrijving moeten doen?

Fatherhood had become a series of negotiations he suspected he was losing.

Als ik voorzichtig een eerste vertaling intik, zie ik dat het venijn niet alleen in de staart zit, maar dat er aan álle zinsdelen wel iets te schaven valt.

1 Het vaderschap was veranderd in een reeks onderhandelingen en hij had het vermoeden dat hij niet de winnende partij zou zijn.

Ik neem de kaasschaaf ter hand en begin vol goede moed. ‘Het vaderschap was veranderd in’ is bij nader inzien niet mooi. Als we daar nu eens van maken: ‘Het vaderschap was uitgemond in’, of: ‘uitgelopen op’. Als ik verder ga, stuit ik op ‘een reeks onderhandelingen’. Zo staat het er letterlijk, maar als je bedenkt dat de vader elke dag voor nieuwe onderhandelingen komt te staan, en die elkaar dus almaar opvolgen, kun je ook kiezen voor ‘een aaneenschakeling van onderhandelingen’. Vervolgens buig ik me over het eind van de zin: ‘en hij had het vermoeden dat hij niet de winnende partij zou zijn.’ Dat moet beslist korter, als ik de beknopte stijl van de auteur wil handhaven. ‘Hij had het vermoeden’ is sowieso niet mooi. Eens kijken wat we daarvan kunnen maken:

2 Het vaderschap was uitgemond in een aaneenschakeling van onderhandelingen die hij die niet altijd zou winnen.

Of zal ik de zin afsluiten met: ‘die hij niet zou winnen’, of zelfs: ‘die hij nooit zou winnen’? En mag ik van to lose zomaar ‘winnen’ maken? Als ik de schrijver trouw volg en mijn ‘winnen’ weer inruil voor ‘verliezen’ krijg ik: ‘die hij vermoedelijk ging verliezen’, of: ‘die hij waarschijnlijk ging verliezen’. Of zal ik er kortweg ‘die hij zou verliezen’ van maken? Nee, want dan blijft er van suspected niets meer over.

Een collega van de lijst Boekvertalers spreekt het verlossende woord: ‘die hij dreigde te verliezen.’

Yesss!

3 Het vaderschap was uitgelopen op een aaneenschakeling van onderhandelingen die hij dreigde te verliezen.

Nee, wacht! Die hij vréésde te verliezen! Dan zit de onzekerheid van suspect erin die bij de vader over het verloop van de onderhandelingen leeft.

4 Het vaderschap was uitgelopen op een aaneenschakeling van onderhandelingen die hij vreesde te verliezen.

Dat is ‘m helemaal!

Zo kan één zin je als vertaler een aaneenschakeling van onderhandelingen met jezelf en je collega’s bezorgen.

Maar ik moet toegeven dat je er lang over kunt redetwisten, vooral als vooraanstaande Nederlandse woordenboeken en naslagwerken beide opties bieden. Dit zijn de definities van ‘gijzelaar’:

Van Dale (2005):

1. iemand die gegijzeld wordt, syn. gegijzelde; (…) 4. terrorist, misdadiger die iemand gijzelt om bepaalde eisen af te dwingen, syn. gijzelhouder, gijzelnemer, kaper.

Van Dale Hedendaags Nederlands, 2006):

1. gegijzelde; 2. gijzelhouder.

Het Witte Woordenboek (2007):

Iemand die met zijn persoon borg blijft voor het vervullen van zekere beloften, eisen of voorwaarden.

Koenen (1999):

Iemand die gevangen wordt gehouden (en met de dood bedreigd) om bepaalde eisen ingewilligd te krijgen.

Verschueren (1996):

1. (…) gegijzelde; 2. ten onrechte soms: gijzelhouder.

Als een vertaler hostage taker en hostage tegenkomt in zijn boek, mag hij daarvoor dus respectievelijk ‘gijzelaar’ en ‘gegijzelde’ kiezen, maar ook ‘gijzelnemer’ of ‘gijzelhouder’ en ‘gijzelaar’.

Wat andere deskundigen ervan zeggen
De Nederlandse Taalunie adviseert op haar site Taaldadvies voor de ‘gegijzelde’ de term ‘gijzelaar’ te gebruiken. Volgens de samenstellers van Taaladvies is de gijzelaar, net als de martelaar, degene die wordt gegijzeld, respectievelijk gemarteld. Deze twee woorden zijn de enige uitzonderingen op de regel dat het achtervoegsel –aar aanduidt dat het gaat om iemand die de betreffende handeling verricht, zoals ‘onderhandelaar’ en ‘bemiddelaar’, om maar even in de gijzelingssfeer te blijven. Het artikel meldt verder:

De hedendaagse woordenboeken geven bij martelaar bijna allemaal alleen de betekenis ‘iemand die kwellingen verduurt’. Het WNT, de Grote Van Dale en Kramers geven als tweede betekenis ook ‘iemand die kwelt’. Deze laatste betekenis is zeker niet gangbaar; volgens WNT en Van Dale zou martelaar dan vooral gezegd worden van een ‘dierenplager’.

De woordenboekensamenstellers zijn het dus niet met elkaar eens, maar duidelijk is in ieder geval dat het woord ‘gijzelaar’ in modern Nederlands in twee tegengestelde betekenissen wordt gebruikt, wat behoorlijk verwarrend is.