Terry Goodkind is bij zijn trouwe lezersschare bekend van de elfdelige fantasyserie De Wetten van de Magie. Met dit spannende eerste deel van een trilogie is hij een andere weg ingeslagen. Exotische wezens in bizarre landschappen of tovenaars in middeleeuws aandoende kastelen komen er deze keer niet aan te pas. Vanaf de allereerste bladzijde bevinden we ons onmiskenbaar in het hedendaagse Amerika met zijn auto’s, winkelcentra, ziekenhuizen, dollars, mobieltjes en vuurwapens. Geen achtervolgingen te paard, maar op de snelweg. Geen zwaarden, maar pistolen.

Toch wordt er naar goed fantasygebruik ook verwezen naar een andere wereld, die ‘de overzijde’ wordt genoemd. Daar bevindt zich de plaats Shineestay, an ancient word that means ‘place of power’. In die naam lazen wij, de vertalers, iets van ‘glanzend’ en ‘verblijf’. Uiteindelijk hebben we daarvoor de Nederlandse naam Schonestee verzonnen. De overzijde zelf blijft in dit boek grotendeels op de achtergrond, al duiken er wel regelmatig anderwereldse personages op.

Dreigend
De vermenging van die twee werelden schept een dreigende sfeer, die wordt versterkt door de thrillerachtige elementen in het verhaal. De hoofdpersoon wordt door mysterieuze tegenstanders aangevallen, opgejaagd en gemarteld. Het boek is in de derde persoon geschreven, maar vanuit het perspectief van de held. Wanneer hij op een gegeven moment zit opgesloten in een psychiatrisch ziekenhuis, waar ze hem hebben platgespoten met thorazine, wordt zijn beperkte denkvermogen in de tekst weerspiegeld. Zo beginnen in een passage zes van zeven opeenvolgende zinnen met He + persoonsvorm:

Fragments of ideas, bits of things that seemed as if they might be important, floated beyond his mental reach. He couldn’t pull them in, couldn’t make those fragments come together into a complete thought. He knew that he should be able to, knew what he wanted to do, but his mind wouldn’t make it happen. He could not exert enough willpower to bring himself to think.

It felt like his brain was shut off. He struggled to form a complete sentence in his mind, but his mind could not pull anything together. He would start a thought, but it would trail off into nothing as his brain simply failed to complete the task. He could not coax it to stay on track, to work, to think. Monumental effort didn’t help.

In het Engels werkt dat, maar in het Nederlands zou zo’n alinea saai overkomen. In onze vertaling hebben we die als volgt weergegeven:

Fragmenten van ideeën, kleine weetjes die de indruk wekten dat ze wel eens belangrijk konden zijn, hingen net buiten het bereik van zijn geest. Hij kon er geen vat op krijgen, het lukte hem niet die fragmenten aan elkaar te passen om een complete gedachte te vormen. Ergens wíst hij dat hij dat zou moeten kunnen, dat hij dat wilde, maar zijn geest kreeg het niet voor elkaar. Het lukte hem niet genoeg wilskracht te verzamelen om te redeneren.

Het voelde alsof zijn hersens waren uitgeschakeld. Hij deed zijn best om in zijn hoofd een volledige zin te vormen, maar hij kwam er niet ver mee. Als hij een gedachte begon, bleef die al gauw steken, want zijn hersens maakten het karwei simpelweg niet af. Hij kon ze niet overhalen zich te concentreren, te werken, te denken. De grootste inspanningen hadden geen enkel effect.

Woordenlijst
Termen waarvan we vermoedden dat ze in de volgende delen van de trilogie zullen terugkomen, hebben we in onze uitgebreide woordenlijst opgenomen. Dat was onder andere het geval met de naam van een bijzonder beeldje, Woman of Mystery, dat we ‘Vrouwe der Mysteriën’ hebben genoemd. In haar zullen liefhebbers van Goodkinds boeken een verwijzing zien naar het beeld Spirit (vertaald als ‘Levenskracht’) uit De Wetten van de Magie. Er zijn nog meer aanknopingspunten met de vorige serie: het Volkspaleis, een mes met de letter R op het heft, het plaatsje Orden en vooral ‘de poort’ uit het slotdeel De Ongeschreven Wet, die in dit boek een grote rol speelt. Voor zulke vingerwijzingen bleek het nuttig dat we uit onze bekendheid met Goodkinds eerdere werk konden putten.

Vertaalperikelen
De Wet van Negen bevat enkele vechtscènes waarin de bewegingen die de vechtersbazen maken gedetailleerd worden beschreven. In zinnen als: ‘The man in the back seat threw an arm around both Jax’s and Alex’s necks at the same time, pulling them back against the seat, choking them both’ is duidelijk wat er staat, maar hoe maak je daar goed Nederlands van? Dat lukte pas nadat we dergelijke fragmenten zelf zo goed mogelijk hadden nagespeeld om te controleren of de opsomming van bewegingen in de vertaling een logisch geheel vormden. De geciteerde zin is in het Nederlands geworden: ‘De man op de achterbank sloeg in één vloeiende beweging zijn armen om hun nek, trok hen naar achteren tegen de rugleuning en kneep hun de keel dicht.’

Soms konden we met een kleine aanpassing schoonheidsfoutjes in het origineel verbeteren. Wanneer Alex, de held van het verhaal, in handen is gevallen van de gemene Bethany, wil hij zijn partner, de beeldschone Jax, beschermen. Daarom houdt hij zich van de domme als Bethany haar naam noemt en doet hij alsof hij ‘Jack’ heeft verstaan. ‘Not Jack, Jax. Lucky for you I’m the one who found you first. […] Jax would simply have bled you out,’ legt Bethany uit. Vervolgens vraagt Alex: ‘Who is she?’, terwijl hij zogenaamd niet weet wie dat is en dus ook niet kan weten dat het om een vrouw gaat. In onze vertaling konden we dat omzeilen door Bethany niet de naam te laten gebruiken, maar het persoonlijk voornaamwoord: ‘Zij zou je gewoon hebben laten doodbloeden.’

Teamverband
Het was prettig dat we over zulke vertaalpuzzeltjes met elkaar konden overleggen, aangezien we het boek in teamverband hebben vertaald. We zijn op soortgelijke wijze te werk gegaan als eerder op dit blog werd beschreven. Evenals onze collega’s hebben we aan het begin van het vertaalproject een besloten Yahoogroep opgericht voor overleg. Daarmee hadden twee van ons al goede ervaringen opgedaan bij het vertalen van enkele delen van De Wetten van de Magie. De derde vertaler is zelf een enorme fan van onze auteur. De combinatie van ervaring met de schrijfstijl van Terry Goodkind en een nieuwe kijk op zijn werk was heel verfrissend. Met elkaar wisten we altijd een oplossing te bedenken.

In dit vervolg van Wildewoud, dat ook op zichzelf kan worden gelezen, wordt de draad van het verhaal over vijf zusjes uit Transsylvanië zes jaar later opgepakt. Deze keer is de heldin de schrandere Paula, die met haar vader, een koopman, naar Istanbul reist om voor een verzamelaar een geheimzinnig kunstvoorwerp te bemachtigen. Ze zijn echter niet de enigen die het controversiële voorwerp in hun bezit willen krijgen. Dan ontspint zich een meeslepend avontuur vol spanning, gevaar, intrige en romantiek. De schilderachtige locatie en kleurrijke personages worden boeiend en met humor beschreven. Liefde, trouw en verraad: het komt allemaal aan bod.

Afgelopen december kreeg ik bij de uitgeverij een advance reader’s copy in handen gedrukt van The Name of the Wind van ene Patrick Rothfuss. Of ik zin had om het te vertalen. Weer een nieuwe fantasyschrijver en wéér een trilogie. Het was een nogal lijvig werkje, en ik zei dat ik het wel ‘even’ zou lezen. Na een hoofdstuk of drie wist ik het al: dit was een van de beste fantasyboeken die ik de afgelopen jaren onder ogen had gekregen.

Tijdens het vertalen leek er niet zo heel veel aan de hand, maar ik had wel de schrijver alvast een mailtje gestuurd om hem te vertellen dat ik zijn boek grandioos vond en te vragen of hij eventueel bereid was wat vraagjes te beantwoorden, mocht dat nodig zijn. Zijn reactie was bijzonder hoopgevend. Tijdens de zeer uitgebreide correspondentie die ik in de daaropvolgende weken met hem voerde, bleek dat zijn boek, of eigenlijk de hele trilogie, behoorlijk doordacht in elkaar steekt. Schijnbaar onbelangrijke dingen in boek één bleken ineens niet zo’n klein beetje relevant voor boek twee of drie. Ogenschijnlijk triviale dingetjes zoals voorwerpen die in een rijmpje worden genoemd en die later belangrijk worden, maar ook een complete familiestamboom met op elkaar lijkende namen, mét betekenis. Aha. Ergens in het boek ontmoet de hoofdpersoon in de bergen een varkenshoeder die zo ongelooflijk plat praat dat ik niet kon volstaan met een simpele verwijzing naar zijn accent. Nee, hele gesprekken moesten in het “boers�? worden gevoerd. Gelukkig ben ik geboren en getogen in het oosten des lands en kon ik daarop teruggrijpen, maar ik ben wel wat bezorgd of de gemiddelde lezer hiermee uit de voeten zal kunnen. Aangezien ik een advance reader’s copy had, een boek dat bestemd is om in een vroeg stadium te versturen aan uitgeverijen en agenten, vroeg ik of hij nog iets zou wijzigen. Dat was het geval. Een heel hoofdstuk was omgebouwd, maar daardoor sloot het niet meer helemaal aan op het vorige. Een aantal hoofdstuktitels, zo merkte ik, klopten niet meer met de inhoud van het hoofdstuk (in het laatste stadium van een boekvertaling loop ik dat altijd even na), en die zijn in overleg met de auteur in de Nederlandse versie gewijzigd. Hier en daar heb ik, ook in overleg, wat dingen veranderd of toegevoegd om het verloop van de verhaallijn duidelijker te maken en toch nog ingeslopen foutjes te corrigeren. Bij een bepaald stukje waarvan ik vermoedde dat er bij de lezer vragen over zouden ontstaan, schreef Rothfuss spontaan een hele nieuwe alinea, die ook nog eens reuze grappig was.

Dankzij de zeer welwillende input van Rothfuss en het voor beide partijen* nuttige over en weer, ben ik bijzonder blij met het uiteindelijke resultaat. Het ligt nog niet lang in de winkels, en ik ben erg benieuwd hoe het ontvangen wordt.

* Aangezien dit zijn debuut was, had Rothfuss nog nooit eerder een dergelijk contact met een vertaler gehad. Hij vertelde me dat hij er nooit bij stilgestaan had hoeveel er bij een vertaling kwam kijken, hij verontschuldigde zich voor zijn vele woordspelingen (grappig), en was vast van plan ook direct contact te zoeken met zijn vertalers in andere landen. Bovendien, en daar ben ik best een beetje trots op, vroeg hij me of ik een van de proeflezers wilde zijn voor deel twee van de trilogie.

Emma Cole, Al wat verborgen is, in een Nederlandse vertaling van Ellis Post Uiterweer verschenen bij De Boekerij. (oorspronkelijke titel: Every Secret Thing)

Een Literaire Thriller, dus met een vrouw als hoofdpersoon. Een journaliste raakt op geheimzinnige wijze betrokken bij een moord in het verleden. Ze moet uitzoeken wie er is vermoord, waarom die persoon is vermoord, en wie het heeft gedaan. Op haar speurtocht wordt ze voortdurend achtervolgd door meedogenloze lieden die niet willen dat het geheim wordt ontsluierd.

Het verhaal speelt zich af in het heden, in Engeland, Canada en Portugal, en zelfs heel even op ons eigen Schiphol. Maar het speelt zich ook af tijdens de Tweede Wereldoorlog, in Engeland, Canada, New York en Portugal, in flashbacks van de nu bejaarde personen die jong waren in de periode dat de moord plaatsvond, en die de journaliste allemaal opzoekt om naar hun verhaal te luisteren. Het is heel geheimzinnig, en bij herlezing merk je pas goed hoe subtiel de aanwijzingen door het hele verhaal heen zijn verstopt.

Er waren geen grote vertaalproblemen, afgezien van de gedichten, maar daarbij heb ik hulp gekregen van de leden van de onvolprezen lijst van de Boekvertalers, waarvoor veel dank!

Juliet Marillier, Wildewoud, in de vertaling van Marion Drolsbach verschenen bij Luitingh. (Oorspronkelijke titel: Wildwood Dancing)

Jeugdfantasy vol sprookjesachtige verwikkelingen, vreemde wezens en verre streken, waarover al eerder op dit blog werd bericht.

Sarah Dunant, Onder het mes, in de vertaling van Marijke Versluys verschenen bij Archipel. (Oorspronkelijke titel: Under my Skin; eerder verschenen bij uitgeverij Atlas onder de titel Onderhuids)

Weliswaar een herdruk (een herziening van mijn vertaling uit 1996, uitgekomen bij Atlas) maar een thriller met een nog steeds actueel thema: plastische chirurgie. Geestig geschreven.

Tim Powers, De openbaring, in een vertaling van Ellis Post Uiterweer verschenen bij uitgeverij Luitingh.

Een mix van thriller en fantasy, in 2001 bekroond met de Fantasy Award. Het verhaal gaat heen en weer in de tijd, van de Tweede Wereldoorlog naar het heden, en speelt zich af in Engeland, Parijs, het Midden-Oosten en Moskou. Het is een ingewikkeld verhaal, met zowel verzonnen personages als personen die echt hebben bestaan.

Zoals gewoonlijk was het weer een groot probleem om Arabische woorden naar het Nederlands om te zetten. Voor het Russisch bestaan daar regels voor, voor Arabisch helaas nog steeds niet. De vertaling is al geruime tijd geleden ingeleverd, en om de een of andere reden nu pas uitgebracht. En dat is jammer, want dat scheelt me inkomsten van de LIRA, de instantie die verantwoordelijk is voor het leengeld van de bibliotheken.

Meer over de boeken van Tim Powers bij De Boekenplank.

Jonathan Tropper, Leven na Hailey, in een vertaling van Daniëlle Alders verschenen bij Truth & Dare.

Een wrang-humoristische roman over de worsteling van een weduwnaar om na het overlijden van zijn vrouw zijn leven weer op te pakken. Dit proces wordt bemoeilijkt door een vader die ernstig in de war is, een tweelingzus met huwelijksproblemen die hem aan geschikte vrijgezelle vrouwen probeert te koppelen en het feit dat zijn stiefzoon niet meer met zijn biologische vader kan opschieten en dus weer bij hem komt wonen. En vlak de konijnen niet uit… De auteur is gelukkig uiterst behulpzaam geweest bij het vertalen van sommige slang-uitdrukkingen.

Deborah Rodriguez, De schoonheidssalon van Kabul, in een vertaling van Marion Drolsbach verschenen bij Artemis.

Een boek met kleurrijke anekdotes die een inkijkje bieden in de Afghaanse samenleving gezien door de ogen van Amerikaanse schoonheidsspecialiste en kapster Debbie, die vol idealen naar Kabul vertrekt. Daar ontdekt ze dat de eens zo befaamde traditie van schoonheidssalons door de taliban volledig is uitgeroeid. Ze besluit een salon te openen en lokale vrouwen de kans te bieden zich als schoonheidsspecialiste te bekwamen. In haar salon probeert de eigenzinnige Debbie haar studentes ook bewust te maken van hun positie in de door mannen gedomineerde cultuur. De aangrijpende verhalen van de leerlingen en culturele schetsen worden afgewisseld met wederwaardigheden uit Debbies woelige leven. Lastig waren de transcriptie van het Dari en het vertalen van de vele kappersbenodigdheden en beschrijvingen van kapsels en make-up.

Laura Wilson, De minnaar, in een vertaling van Monique Eggermont verschenen bij Cargo.

Een historische roman én een thriller. Het verhaal speelt tijdens de oorlog in Londen en is gebaseerd op de zaak-Ted Gerrity, die in 1940 schuldig is bevonden aan de moord op Lillian Franks. Het boek is spannend geschreven en laat goed zien hoe mensen tijdens een oorlog kunnen doordraaien. Tijdens de vertaling stuitte ik op technische uitdrukkingen over vliegen en vliegtuigen. Gelukkig wist het Militaire Luchtvaart Museum me goed te helpen.

Verzot
Volgens de vooraankondiging zou het gaan om ‘vijf zusters en hun verzottende vader’, wat mijn nieuwsgierigheid prikkelde. Uit de Engelse tekst bleek echter dat er van verzotting geen sprake was, en ook niet van de ‘verzittende vader’ naar wie een fantasyfan al verlangend uitkijkt. Het is gewoon een ‘doting father’: een vader die dol is op zijn vijf dochters.

In het tweede hoofdstuk vertrekt hij overigens om gezondheidsredenen naar de kust, waarna de dochters aan hun neef zijn overgeleverd. Die neef heet in het boek Cezar, niet Cazar zoals in de vooraankondiging staat. Ook bevindt de geheime toegang tot het sprookjesrijk zich niet, zoals aangekondigd, in het Wildewoud van de titel, maar in de slaapkamer van de vijf zussen. Daardoor is het een iets ander boek geworden dan de fans van deze schrijfster verwachten, maar ik denk niet dat hun leesplezier daardoor zal worden vergald.

Namen
Sommige namen waren een uitdaging bij het vertalen. Gelukkig kon ik daarbij de hulp inroepen van collega’s op onze lijst, die altijd graag meedenken en vaak met prachtige, creatieve oplossingen komen. Dat maakte het wel weer moeilijk om te kiezen, zoals in het geval van ‘Dancing Glade’, waarvoor het suggesties regende variërend van Dansgrond, Zwierwei, Balbeemd en Dartelweitje tot Dansveld en Dansweide. Uiteindelijk heb ik de knoop doorgehakt en voor Dansweide gekozen.

Wildewoud verschijnt eind mei 2007 bij uitgeverij Luitingh

J.R.R. Tolkien begon al in 1918 aan het schrijven van De kinderen van Húrin. ‘Het is een van de drie “Grote Verhalen�? waar hij zijn hele leven lang aan bleef werken en als zodanig een van de pijlers die de geschiedenis van In de ban van de ring schraagt,’ zo staat op de website van de Nederlandse uitgever te lezen.

Release party
Tolkiens zoon Christopher heeft het bij leven van de auteur onvoltooid gebleven werk afgemaakt. Hij heeft er dertig jaar aan gewerkt en Tolkien-liefhebbers over de hele wereld hebben vol spanning naar het boek uitgekeken. Ter gelegenheid van de verschijning van de Engelse editie (The Children of Húrin) werd zelfs een online release party georganiseerd. Fans konden virtueel aftellen tot het moment dat op 17 april de eerste door Christopher Tolkien en illustrator Alan Lee gesigneerde exemplaren over de toonbank gingen bij Barnes & Noble in New York.

Presentatie in Nederland
Ook de (vrijwel gelijktijdige) verschijning van de Nederlandse vertaling zal niet onopgemerkt voorbijgaan. De Tolkienwinkel in Leiden organiseert een presentatie op 28 april. Het eerste exemplaar van De kinderen van Húrin zal dan worden uitgereikt aan Eliot Schuchart, de zoon van de in 2005 overleden Max Schuchart, die alle tot nu toe verschenen boeken van Tolkien in het Nederlands vertaald heeft. Schucharts opvolger als Tolkien-vertaler, Peter Cuijpers,  zal aanwezig zijn om te signeren. Ook op het Tolkien-topic op het forum van de website Fantasy Realm is er natuurlijk aandacht voor deze nieuwe Tolkien.