Een achterhaald concept
Het eigendom van ideeën staat los van de materiële vorm waarin die ideeën onder het publiek worden verspreid. Wie een boek koopt, koopt niet alleen een pak papier met wat inkt, maar ook het recht om de ideeën die erin zijn verwoord tot zich te nemen. Daarom vormt de tweedehandsboekenmarkt in feite ook een inbreuk op het auteursrecht. Immers, de koper van een tweedehandsboek wordt eigenaar van het materiële boek, het papier en de inkt, maar verschaft zich daarmee niet ook het recht kennis te nemen van de inhoud van het boek. Je mag met andere woorden wel een tweedehandsboek kopen, maar je mag het niet openslaan. Dat het eigendomsrecht is gekoppeld aan een idee en niet aan een ding, aan de creatieve prestatie van de maker en niet aan de vorm waarin die is gegoten, was lange tijd geen probleem, omdat ideeën nu eenmaal een materiële drager nodig hadden — een boek, of een cd, bijvoorbeeld. Maar tegenwoordig kunnen ideeën eindeloos digitaal worden verspreid, zonder ooit te materialiseren. Het auteursrecht is verouderd, schrijft Guillaume de Lacoste Lareymondie, omdat het niet is toegesneden op downloaden, dat in juridisch opzicht tussen de wal van de representatie en het schip van de reproductie valt.

Het nieuwe mecenaat
Lacoste Lareymondie vindt dat evenwel geen probleem. Schrijvers als Kant, Molière en Homerus moesten het immers ook zonder auteursrechten en ‑wetten stellen. Alleen de persoonlijkheidsrechten zijn echt van belang, omdat die de integriteit van het werk van de maker waarborgen. ‘Vermogensrechten hebben steeds minder zin naarmate de dematerialisering voortschrijdt. Het dient geen enkel doel ons er tegen elke prijs aan vast te klampen: het auteursrecht is een juridisch concept van recente datum, het heeft zijn tijd gehad, het is een gepasseerd station. De geest zal ook zonder het auteursrecht overleven.’ En wel met geld van advertentiebedrijven en pressiegroepen, het nieuwe mecenaat.

Pierre Assouline wil er op zijn blog in Le Monde niets van weten. Juist in een periode dat de ‘tirannie van de kosteloosheid’ overal terrein wint, wil hij vasthouden aan een beginsel dat zijn waarde door de jaren heeft bewezen, maar dat nu aan een revisie toe is. ‘Op voorwaarde dat het nieuwe model geen achteruitgang betekent en dat makers niet weer tot loonslaven worden gedegradeerd!’

*) In deze Conventie werd voor het eerst het auteursrecht grensoverschrijdend beschermd. Nederland trad in 1912 toe tot de Conventie, nadat onder andere de Vereeniging van Letterkundigen daarop had aangedrongen en er een nieuwe — de huidige — Auteurswet was aangenomen. Zie voor alles wat met auteursrecht te maken heeft ook de uitstekende website van de Stichting Auteursrechtbelangen.

Garnalen
Onlangs was Camilla Läckberg in Noordwijk om – op een heel onderhoudende en humoristische manier – te vertellen over haar boeken en haar schrijverschap. Toen het over haar beschrijving van een plattelandsgemeenschap ging, vertelde ze dat gasten daar bijvoorbeeld avocado’s met garnalen voorgezet krijgen. Iemand uit Stockholm zou zijn neus ervoor ophalen, die is al een paar modieuze gerechten verder, maar op het platteland vinden ze het nog iets bijzonders. Ik weet het niet zeker, maar ik denk dat wij een dergelijk beeld van avocado met garnalen (leuk voor op een dorp, maar in de grote stad hoef je er niet mee aan te komen) in Nederland niet hebben. Zou je dan als vertaler moeten uitleggen dat de schrijfster niet zomaar voor dit gerecht heeft gekozen? Als personages in een Japans of Chinees boek iets zouden eten wat typisch is voor hun woonplaats of hun maatschappelijke klasse (of juist niet), zou de vertaler daar vast iets over zeggen in een noot. Bij boeken uit een vergelijkbare cultuur is dat veel minder gebruikelijk, ook al weet je bij lange na niet alles van elkaars gewoonten.

Hoe zou het andersom met Nederlandse gerechten in buitenlandse boeken gaan? Stel dat een Nederlandse auteur zijn personages bloemkool en spruitjes laat eten, of het over een spruitjeslucht heeft, zou een buitenlandse vertaler daar dan een toelichting bij geven, of moet de lezer zich er zelf maar een beeld bij vormen?

Vriendjes
Een tijdlang dacht ik dat ik mijn vertalingen misschien als ex-vriendjes moest zien. Dat werkte wat beter: het aanvankelijke geluk van een nieuwe liefde, die onzekerheid, die verkenningstochten, die lange nachten, diepe gesprekken, nieuwe inzichten, de zich daarna al snel aandienende onvermijdelijke desillusie, ruzie, strijd, sluipende gevoelens van ergernis, verveling en uiteindelijk opluchting als het voorbij was. De aanvankelijke argwaan en langzaam groeiende genegenheid. Of dat ene korte… verhaal. Het werkte beter omdat ik zo na afloop op mijn vertaling kon terugkijken en bedenken dat het eigenlijk allemaal niet zo rampzalig was geweest, dat we ook best een mooie tijd hadden gehad en dat ik er een hoop van had geleerd, ook al namen gedane zaken dan geen keer en hoefde ik het allemaal niet zo nodig over te doen – per slot van rekening was ik nu met het beste boek ter wereld aan de slag. Maar toch bleef het wringen: niet alleen raakte ik zelfs met mijn geringe vertaalervaring al vrij snel door mijn voorraad ex-vriendjes heen, maar mijn boeken waren zindelijk, vielen niet krijsend op de grond als ze even geen aandacht kregen en rookten niet.

De ultieme metafoor
Ik had me al verzoend met een metafoorloos vertalersleven, maar een tijdje geleden viel alles, na een uitgebreide avondlijke beschouwing van het vertalersvak en – minstens zo belangrijk – een aantal glazen whisky, ineens op zijn plaats. ‘Eigenlijk is een vertaling een dans – de schrijver leidt en de vertaler volgt,’ sprak ik bedachtzaam tot de vrienden met wie ik de avond zo filosofisch had doorgebracht. Ik wist meteen dat ik de ultieme metafoor te pakken had, want ze mompelden instemmend en schonken de glazen nog eens vol. Goed, mijn verdere betoog ging verloren omdat iemand zich plots afvroeg waarom mannen tepels hebben, want in mijn vriendenkring keuvelen we al net zo makkelijk over literatuur als over kwesties van meer natuurwetenschappelijke aard, maar ik vond de vergelijking de volgende ochtend te mooi om met de overlopende asbakken en lege flessen bij het vuil te zetten. Want het is toch zo? Je gaat de dansvloer op en kent misschien de dans wel, maar je partner nog niet, en eerst gaat het nog wat stroefjes, maar daarna steeds beter. Soms weet de schrijver perfect wat hij doet, voert hij je met vaste hand mee in een werveling van woorden en laat hij je dingen doen die je zelf niet voor mogelijk had gehouden, en soms is het een stoethaspel die over zijn eigen benen struikelt en eigenlijk niet op een dansvloer thuishoort. Misschien merk je na een tijdje met een lichte beklemming dat je partner het niet onaardig doet, maar eigenlijk een beetje muffig ruikt. Soms wil je ontzettend graag met iemand dansen, maar staat er al een hele groep andere dansers om hem heen te dringen. Soms staat het voorwerp van je verering opeens onverwacht voor je neus en reikt hij je de hand. Soms word je door giechelende vriendinnen richting die stille onbekende in de hoek geduwd en blijkt het de ster van de avond (of merk je dat er een reden is dat hij stilletjes in een hoekje stond). Je wilt dat de muziek eeuwig blijft duren of maakt je na de laatste noot zo snel mogelijk uit de voeten. En af en toe ga je per ongeluk op iemands tenen staan.

Is het nuttig? Geen idee. Ik geef het alleen maar even mee. Per slot van rekening komt de zomer er weer aan en zijn de glaasjes wijn en filosofische late-avondmijmeringen op het balkon of in het park weer in aantocht, en misschien komen ook de kinderloze vertalers onder ons gewapend met deze metafoor beslagen ten… grasveld.

Eind mei 2009, de zomervakantie staat voor de deur, nog een paar weekjes laatste ronde en dan kan de vertaling de deur uit, deadlinesgewijs geheel op schema, want daar hecht ik aan. Tijd om verder te kijken dan mijn vakantieneus lang is. Een rondje bellen/mailen dus.

Stap 1: op zoek naar een Nieuwe Uitdaging
Een boek dient zich aan, eentje met overgewicht, bijna 130.000 woorden, de helft dikker dan de thrillers die ik normaal onder mijn arm neem. De deadline wordt na wederzijds overleg op 1 november gezet. Dat klinkt lekker ruim, en dat is prettig. Even snel plussen en minnen: eerst de huidige vertaling afmaken, dan correcties inwerken en zus en zo en dit en dat en vakantie en pats: aug en sep en okt, daarin passen precies bijna 130.000 woorden als ik een beetje meezit. Hm. Minder ruim dan in eerste instantie gejuicht, maar te doen.
Je bent een vijfenveertigduizendwoordenpermaandman of je bent het niet. Ik ben het wel, houd ik me voor.

Stap 2: vertalen met voorkennis
Het liefst lees ik het boek voordat ik aan de vertaling ervan ga beginnen. Dit is volgens velen niet noodzakelijk. Immers: al vertalend ontkomt men er niet aan het boek te lezen, men houdt de spanning er bovendien nog een beetje in (oei oei, wat zal er in het volgende hoofdstuk gebeuren?), maar de ervaring leert dat men prettiger vertaalt als men op min of meer bekend terrein is en weet waar het verhaal naartoe gaat.

Conclusie na dit voorwerk: Rules of Vengeance is een spannend boek dat met veel vaart geschreven is. Het verhaal wordt in korte hoofdstukjes gepresenteerd en neemt de lezer mee op rondreis door de VS, Engeland, Frankrijk, Italië en Rusland, waarbij de couleur locale niet is vergeten. Heerlijk. Het zit allemaal knap ingewikkeld in elkaar, zodat je je hoofd er goed bij moet houden. Leuk is ook dat de lezer in het ongewisse wordt gelaten wie er nu precies aan de goede kant staan. Al mag ik hier wel verklappen dat meneer de held-tegen-wil-en-dank door liefde wordt gedreven en dus op voorhand van snode motieven vrijgepleit kan worden. Althans, dat denk je als lezer in eerste instantie. (Ja, zo’n boek is het.)

Nog een geinig detail: ik vertaal vanuit een Advance Reading Copy. Best wel sjiek. Is eerder vertoond, betekent dat ik een lijstje met onvolkomenheden (if any) zal moeten bijhouden om de geredigeerde versie later op de betreffende punten te kunnen controleren. Can be done, fluitje van geen cent.

Stap 3: het feest kan beginnen
Ja: de zomervakantie kan inmiddels in een mooi album worden ingeplakt, we bevinden ons in de maanden augsepokt, en het vertalen kan een aanvang nemen. Enkele opmerkingen.

Het is bekend dat niet alle Amerikanen hun talen even vloeiend spreken, laat staan schrijven. Menig auteur die zijn romanfiguren in het Frans en Italiaans laat converseren, begeeft zich op glad ijs. Accent aigu, accent grave, accent circonflexe: hoeven we niet te kennen, hebben we niet gehad, lijkt de Amerikaan vrij vertaald te denken.

Om kort te gaan: de lijst met spelfouten/onvolkomenheden werd lang. Maar ach, we benne op de wereld om mekaar om mekaar om mekaar om mekaar te helpen, nietwaar? De schrijver is ook maar een arme drommel, een medemens die we de helpende hand moeten reiken. Dat compenseert dan weer enigszins de fouten waarmee we de vertaling onherroepelijk doorspekken (prevelt nu allen: door mijn schuld, door mijn grote schuld).

Al vertalend probeer je je schrijver te doorgronden, zijn keuzes te snappen. Voorbeeldje. In het eerste hoofdstuk, waarin het verhaal meteen zinderend van start gaat, valt iets op. Misschien is het alleen de vertaler die het merkt: de afwezigheid van persoonlijke voornaamwoorden. De indringer wordt consequent met ‘de indringer’ aangeduid, of met diens codenaam Alpha. Nooit loopt ‘hij’ naar de deur of kijkt hij op ‘zijn’ horloge. De reden wordt pas in de laatste zin van dat hoofdstuk weggegeven: de indringer is een vrouw. Leuk detail.

In tweede instantie (bij het vertalen) valt op dat er toch twee ‘himmetjes’ in staan, die uiteraard onmiddellijk en vakkundig door de vertaler worden geneutraliseerd. Want we benne op de wereld om etc. De vertaler denkt namelijk te weten waar de schrijver heen wil (pas in laatste regel: vrouw), en daarom, en enkel daarom, hanteren we het rode potlood.

Valt dit allemaal nog onder de noemer ‘vertalen’? Ik vind van wel. Een schrijver fluistert je een verhaal in, en je mag hem als vertaler bijsturen als daar de noodzaak toe bestaat. Als de schrijver flift, maak je van zijn f een s, tenzij hij niet uit den node flift maar het erom doet, dan handhaaf je de f uiteraard. Kleine moeite, graag gedaan.

Lastiger wordt het als de schrijver iets beweert wat pertinent onwaar is. Voorbeeld: kernenergie is veel goedkoper dan andere energiebronnen, omdat kerncentrales op water lopen. Als die fout alleen te herstellen is door een complete alinea te herschrijven, kan de vertaler in gewetensnood komen. Minstens twee opties hier. Vertaler kan schrijver berichten dat het verhaal op dit punt misschien iets moet worden bijgesteld. Maar dat kost tijd (contactgegevens achterhalen, mailen, wachten op antwoord). Een andere mogelijkheid is om als vertaler te doen alsof je neus bloedt en zijn fout over te nemen. Wees niet bang om hierdoor voor het gerecht te worden gesleept, want met het verweer dat je enkel vertaalt wat de schrijver je heeft ingefluisterd, win je de jury in no time voor je. Maar het kan wel blijven knagen. Deze vertaler was dan ook opgelucht toen hij zag dat deze fout in de geredigeerde versie was weggewerkt. Gelukkig: hoef ik de opties niet eens te overwegen.

Stap 4: een man mag niet huilen
Toen de definitieve Engelstalige versie op de markt verscheen en de uitgever me een exemplaar toestuurde, had ik het niet meteen in de gaten. Je controleert de fouten die je al vertalende bent tegengekomen en ziet tot je genoegen dat ze in de laatste correctieronde zijn bijgeschaafd, overgelakt en opgepoetst. Voor het overgrote gedeelte althans. Zo is in het eerste hoofdstuk één van de twee himmetjes weggehaald, maar het andere himmetje niet. Ik schrik: niet alleen zijn de fouten eruitgehaald, maar ook zijn er veranderingen doorgevoerd die niets met fouten of onvolkomenheden te maken hebben. Zo rijdt men ineens in een ander merk auto en verandert Rupert zijn naam in Charles. Dat het een onoverzichtelijke bende wordt als je eenmaal aan zo’n verhaal gaat sleutelen, blijkt onder andere uit het volgende. (Let nu even op, jongens, want het wordt een beetje ingewikkeld.) Schrijver rept over Lord Robert Tavistock Russell, Marquess of Tavistock. En ja, men voelt de bui al hangen: dat is waarschijnlijk een Tavistockje te veel. Ook de schrijver heeft het in de herkansing gezien en besluit Lord Russell om te dopen tot Robert Henley. Hij klikt op ‘alles vervangen’ en denkt kat in het bakkie. Maar door deze simpele ingreep verandert ook Russells adellijke titel en staat er in een van zijn kledingstukken ‘Made by John Lobb Ltd. for R.T. Russell, Marquess of Henley’. Nee, hè: nou is het ene veranderd (Robert Tavistock is Robert Henley geworden: oké), maar het andere niet (R.T. is blijven staan, en de Lord is nu ineens Marquess of Henley geworden: niet oké).

Moraal van dit verhaal: er komt nog heel wat bij kijken om een dik boek te redigeren, jongens en meisjes. Het is organisatorisch een hele klus, waar jelui niet te licht over moet denken. Zoek de driehonderdnegenenzeventig verschillen, en ja: vertaler had een hele kluif aan dit extra taakje.

Stap 5: de Wiedergutmachung
Er zit niets anders op: ik zal de definitieve versie van het boek zin voor zin moeten vergelijken met de Advance Reading Copy, opdat ik alle doorgevoerde wijzigingen ook in de vertaling kan zetten. Daar gaat veel tijd in zitten, blijkt, waardoor ik een week op mijn strakke schema uitloop. Aanvankelijk overweeg ik die tegenvaller mokkend te incasseren en me voor te bereiden op een verbitterde oude dag waarin ik vol wrok terugkijk op een leven waarin ik me nooit assertief heb opgesteld en vooral slachtoffer ben gebleven, iets waar ik inmiddels behoorlijk bedreven in ben geworden, al zeg ik het zelf. Ook ben ik tamelijk goed in het bedenken van redenen waarom de wereld (lees: de uitgever) al bij voorbaat stelling tegen me zal nemen.

Uiteindelijk mail ik Liesbeth Immink (van A.W. Bruna). Al eerder had ik haar bericht dat ik de deadline door het gedoe een week zal moeten opschuiven, iets waar ze alle begrip voor toonde. Maar nu leg ik haar mijn ongenoegen voor: week langer werken, waardoor ik er X euro bij in dreig te schieten (X = overeengekomen bedrag gedeeld door de 13 weken die ik erover deed om de vertaling te maken = mijn bruto weekloon). De vraag is: ziet ze een mogelijkheid om mijn gevoel van onvrede op enigerlei wijze weg te nemen. Dat ziet ze. Binnen een uur mailt ze terug, overlegt met haar baas, die alle begrip heeft voor de ook voor hen onvoorziene situatie, en nadat ik heb uitgelegd hoe ik X berekend heb, wordt me te kennen gegeven dat ik mijn factuur vanzelfsprekend met een X-bedrag mag verhogen. Klaar. De totale mailwisseling zorgde binnen drie uur voor een oplossing. Waardoor mijn wereldbeeld op de kop werd gezet. Dacht ik me op mijn oude dag mokkend van de wereld af te kunnen wenden, blijkt die wereld vol redelijkheid en begrip.

Het was een aangename ervaring, die ik bij dezen graag wilde delen: hoe je bij sommige uitgevers de prettige indruk krijgt volkomen serieus genomen te worden. En ja: het bedrag stond twee weken na verzending van de factuur op mijn rekening.

Spoedt u allen naar de openbare bibliotheek bij u in de buurt en leent Wetten der wraak, geschreven door Christopher Reich!

In overleg met de uitgever en de bureauredactrice zijn de namen in dit verhaal niet gewijzigd.

Samen ontdekten we in die tijd een reeks essays van de Duits-joodse (in die volgorde, daar stelde hij prijs op) neokantiaanse filosoof Ernst Cassirer (Sprache und Mythos). Hij laat daarin zien hoe symbolische en mythische vormen ons spreken en handelen bepalen. Logisch denken is volgens hem niet de enige voedingsbron van onze cultuur. Onder de logica van de taal en de beelden die we gebruiken bevindt zich een ‘grammatica’ van ervaring die al ons denken stuurt – van wetenschap tot poëzie en mythologie.

Respectvolle bescheidenheid
Ik was zwaar onder de indruk van zijn denken en meende dat dit absoluut verplichte kost was voor de studies die ik zelf had gevolgd en nog een aantal andere vakken (het vertaalvak ook?). Op dat moment was ik echter nog niet gediplomeerd voor Duits (en overigens ook nog niet voor Engels) en hoewel ik als grensbewoner het Duits, althans passief, niet veel slechter beheerste dan het Nederlands, besloot ik het opwellende verlangen om dit werkje te vertalen maar voor langere tijd te vergeten. Vertaalwerk was voorbehouden aan ‘echte’ (lees ‘gediplomeerde, ervaren’) vertalers. Respectvolle bescheidenheid was gepast.

Achttien jaar later, het technisch vertaalwerk kwam me inmiddels ernstig de keel uit en ik had al eens mogen proeven aan wat ‘inhoudelijker’ vertaalwerk doordat ik een boek van MacCulloch over de Reformatie had vertaald, besloten we de vertaling alsnog te doen, met redactie en inleiding van mijn partner. Dat resultaat hebben we heel voorzichtig aan uitgeverij Boom aangeboden…

Uitzondering
…die het vervolgens enthousiast uit onze handen griste, er meteen nog een essay bij bestelde omdat het boekje anders zo dun werd en een contractvoorstel stuurde waarin een heel fraaie woordprijs was opgenomen. Hoewel je ook hier op het blog en in de nieuwsgroep regelmatig en terecht kunt lezen dat het niet erg slim is om op eigen houtje een boek te vertalen en dan te kijken of je het bij een uitgever kwijt kunt, was dit dan waarschijnlijk de uitzondering die de regel bevestigt.

Een klein nadeeltje is nu dat ik bij de bewuste uitgeverij inmiddels de reputatie lijk te hebben vooral geschikt te zijn voor zeer obscure en lastige Duitse filosofische vertalingen. Helaas zijn dat dan ook weer van die werken die nauwelijks verkopen en dus niet al te vaak vertaald worden, dus het levert geen bergen werk op. Spijt heb ik er echter niet van, zeker niet omdat het boek van Cassirer zo mooi is uitgegeven.

Een van de ergste was The Hungry Years van William Leith, Eeuwig honger in de vertaling. Leith, journalist, had allerlei slechte gewoonten, die onder meer tot uiting kwamen in ongecontroleerde vreetbuiten en zwaar overgewicht. Toen hij de stap nam er iets aan te doen maakte hij er een journalistiek project van, met dit boek als resultaat. Hij bezocht en interviewde allerhande personen die met het dieetwezen en de voedselindustrie te maken hebben. Na een bezoek aan dokter Atkins ging hij diens dieet volgen, waarin koolhydraten uit den boze zijn en vetten mogen. Hij was heel enthousiast, want het werkte. Uiteindelijk hoefde hij niet meer zo streng te lijnen, overigens mede door bezoeken aan een psychiater die de achterliggende oorzaken van zijn vreetbuiten boven water wist te halen.

Nu ben ik zelf ook behoorlijk stevig, dus dat wonderdieet leek me wel wat en na enige tijd waren er inderdaad een paar kilo af. Ik kon het echter niet volhouden en toen sloeg de jojo keihard toe. Per saldo ben ik sinds dit boek ruim tien kilo zwaarder.

Een boek met een positievere uitwerking was The Invention of Clouds van Richard Hamblyn, De uitvinding van wolken. Het is een biografie van Luke Howard, een wetenschapper die in de eerste helft van de negentiende eeuw de wolken heeft geclassificeerd, een codificatie van wolkenvormen zoals stratus, cumulus en cirrus. Van jongs af aan keek hij gefascineerd naar wolken. Op hoge leeftijd – hij is 92 geworden – liet zijn geheugen hem in de steek. Hij wist de wolken toen niet meer te benoemen, maar genoot nog altijd van de aanblik van wolkenluchten. Het boek eindigt bijna lyrisch: ‘je kunt erbij dagdromen, kijken hoe ze voorbijdrijven… Laten we dus naar de wolken kijken… langsdrijvende wolken… kijk… daarginds… die prachtige wolken.’

Nu keek ik tot die tijd zelden naar de lucht. Meestal liep ik in gedachten zonder bewust iets te zien, hooguit lette ik vanuit m’n ooghoeken op het verkeer. Maar sinds dit boek kijk ik regelmatig omhoog naar de wolken, en inderdaad, ze zijn soms wonderbaarlijk mooi en indrukwekkend.

En op die vertrouwdheid komt het vaak aan. Want in de snelheid waarmee onze ogen over de regels vliegen is niet alleen de kennis van de woorden van belang. We lezen met al onze zintuigen. We horen het woord in onze oren, proeven de zin op de tong, voelen het ritme van de alinea door ons hele lichaam heen. De taal behelst zoveel meer dan woordenboekenkennis. Ze is het leefmilieu waarin een tekst ons langs talloze kanalen bereikt.

Maar in een taal die we op latere leeftijd hebben aangeleerd neemt die vanzelfsprekendheid in rap tempo af. De lijn van ons begrip knapt al bij de minste verstoring of witte plek, want het kan zich meestal alleen op de letterlijkheid van het woord verlaten. Daarom zijn telefoongesprekken in andere talen zo moeilijk en is het bijna onmogelijk een conversatie vol te houden wanneer iedereen door elkaar heen praat – ook al hebben we daar in onze eigen taal geen enkele moeite mee.

Dat geldt ook voor het lezen, en daarom verliezen we bij boeken in vreemde talen meer aan begrip dan we winnen aan authenticiteit. Het is alsof er over de vreemde woorden een dunne sluier ligt en ons daardoor de scherpte wordt ontzegd die ons in onze eigen taal wel gegeven is. Misschien zouden we die kunnen herwinnen wanneer we uiterst zorgvuldig en woord-voor-woord zouden lezen – maar daarvoor laat de situatie ons zelden de tijd.

We willen vóórt en gunnen ons niet de traagheid die een vertaler zich wel geven moet, want hij kan geen woord ongelezen en ondoordacht laten. Juist daarom zijn vertalers zich als eersten bewust van de tekortkomingen van hun eigen werk, dat ze niettemin met een waar heldendom blijven voortzetten. Terecht hebben zij de afgelopen maanden dan ook om meer erkenning van hun werk gevraagd. Het blijft vaak onzichtbaar, want welke lezer is zich werkelijk bewust van de inspanning die zo’n bemiddelaar heeft moeten leveren? Zichtbaar wordt een vertaling pas als we over de woorden struikelen – en dan is het bijna altijd verkeerd.

Zo betonen we ons bijna onvermijdelijk ondankbaar jegens het vertaalwerk dat ons in werkelijkheid pas de zinnen opent voor het boek dat we onder onze neus hebben. En nóg ondankbaarder zijn we wanneer we een vertaling ‘de tweede keus’ noemen die we hoogstens uit arren moede ter hand hebben genomen omdat we nu eenmaal druk bezette en oververmoeide wezens zijn.

Van die waarheid werd de snob in mij zich onlangs opnieuw pijnlijk bewust. Ik las een boek in vertaling dat ik ooit in de oorspronkelijke taal begonnen was: nota bene de taal die ik dagelijks in mijn huiselijke omgeving spreek. Ik had het weggelegd, vond het weinig samenhangend en krachteloos. De aankondiging dat er een Nederlandse uitgave aankwam verbaasde mij. Als recensent moest ik opnieuw aan het boek beginnen, nu in het Nederlands.

Het bleek een van de beste romans die ik in het afgelopen jaar heb gelezen. Het heet Boeken branden slecht en werd geschreven door de Spaans-Galicische auteur Manuel Rivas. Door Adri Boon werd het prachtig in het Nederlands vertaald.

Deze column verscheen op 21 januari 2010 in Trouw en is met toestemming van de auteur op dit blog overgenomen. De vertaling van Adri Boon verscheen bij Ambo|Anthos.

De zichtbare vertaler 10: Boekvertalers
door Martin de Haan

In mijn bijdrage aan het allereerste nummer van VvL.nu (najaar 2006) stelde ik een fundamentele vraag: wat bezielt ons om als literaire schrijvers en vertalers samen in één club te gaan zitten, in plaats van aansluiting te zoeken bij onze respectieve niet-literaire vakgenoten?

De vraag is nu weer even heel actueel, want sinds enige tijd is er een discussie gaande over eventuele toetreding van een grote groep niet-literaire boekvertalers tot de VvL of de VSenV. Het is een interessante discussie, niet in de laatste plaats omdat we erdoor worden gedwongen onze eigen uitgangspunten weer eens expliciet onder ogen te zien. Wie zijn die ‘Letterkundigen’ in de naam van onze vereniging, wie zijn de ‘Schrijvers en vertalers’ in de naam van de VSenV, hoe gaan we om met veranderingen in de markt, hoe verhouden we ons tot onze gesprekspartners in het literaire veld?

Door het schrijven van het Vertaalpleidooi en mijn lidmaatschap van de Europese vertalersraad CEATL ben ik de laatste jaren anders tegen deze vragen aan gaan kijken. In de meeste landen om ons heen wordt een veel bredere definitie van het begrip ‘literair vertaler’ gehanteerd dan bij ons het geval is: ‘literair’ is daar niet synoniem aan ‘hoogwaardig’ of ‘waardevol’, maar verwijst naar literatuur in de eerste betekenis die Van Dale onderscheidt: ‘het geheel der schriftelijke overlevering van een volk of een tijd (synoniem: letterkunde, letteren)’. Literaire vertalers zijn dan vertalers van alle soorten teksten die aanspraak kunnen maken op oorspronkelijkheid en om die reden auteursrechtelijk beschermd zijn. Of beter nog: literaire vertalers zijn makers van auteursrechtelijk beschermde vertalingen.

De groep boekvertalers die zich nu bij de VvL of de VSenV wil aansluiten, behoort tot deze categorie: het zijn ‘letterkundigen’ in ruimere zin, die onder andere veel non-fictie vertalen. En net als de ‘literaire vertalers’ die al lid zijn van de VvL willen zij vooral twee dingen, die eigenlijk alleen collectief kunnen worden bevochten: een fatsoenlijk contract en een redelijk honorarium. Ter illustratie: contracten waarbij het auteursrecht volledig aan de uitgever wordt overgedragen (in strijd met de auteurswet) zijn eerder regel dan uitzondering, en het gemiddelde woordtarief ligt ook veel lager dan bij boeken waarvoor het modelcontract geldt, terwijl er voor dit soort vertalingen geen marktcompenserend werkbeurzensysteem bestaat. Het gevolg is niet alleen een enorme druk op de vertaalkwaliteit, maar ook een nogal kunstmatige scheiding tussen twee soorten teksten en twee soorten boekvertalers.

Daarmee wil ik niet zeggen dat alle problemen tot het verleden behoren zodra de betreffende groep vertalers zich mag aansluiten bij moedertje VvL of oma VSenV. In een verkennend gesprek dat we onlangs met een aantal mensen van beide partijen hadden, kwamen we vooral tot de conclusie dat de vereniging alleen iets voor een specifieke groep nieuwe leden kan betekenen als die behalve zijn problemen ook ideeën voor oplossingen meebrengt. De bal moet eerst rollen voordat het gewicht van de vereniging voor een versnelling kan zorgen. Maar wat mij betreft mag dat snel gebeuren.

*) Martin de Haan, De zichtbare vertaler 10, Boekvertalers: in VvL.nu 2009-3

Daar waar de vertaler zich graag verschuilt achter het te vertalen boek of document, komt steeds vaker de roep van binnenuit om op te komen voor de beroepsgroep. En met reden: het beroep van vertaler wordt zwaar onderbetaald. Inflatie, prijsindexering, auteursrechten zijn concepten die zeer zeker in de wereld van de vertaler thuishoren, maar daarin tot op de dag van vandaag niet tot nauwelijks een plek blijken te hebben.

Het is dus tijd voor actie. In de afgelopen jaren hebben diverse vertalers hun krachten al gebundeld in initiatieven als dit weblog. Ook op de Wereldboekenmarkt in mei 2008 stond een afvaardiging van deze beroepsgroep. Zaterdag 17 oktober, van 13.00 uur tot 15.00 uur zullen er in verschillende steden in Nederland vertalers in boekhandels staan om het grote publiek kennis te laten nemen van hun werk.

Vertalers zijn vaak einzelgängers, solisten die hun beroep met veel plezier, maar voor weinig geld uitoefenen. Er zijn belangenorganisaties, zoals de VvL, die opkomen voor de rechten van vertalers en aanverwante beroepen, maar het is tijd dat vertalers ook zelf zichtbaar worden, en vooral ook blijven, en zich actief inzetten voor hun rechten en positie. Het is nu alleen nog de vraag hoe.

Als individu is het moeilijk iets substantieels voor een hele beroepsgroep te bereiken. Maar als er een vuist wordt gemaakt, maken we een kans. Niet alleen in financieel opzicht, maar vooral ook om ons heerlijke beroep te beschermen zodat de woorden van talloze internationale auteurs ook na hun dood blijven doorklinken in onze prachtige moedertaal. Vertalers, verenigt u!