E M P L O Y A B I L I T Y

Jakkes.

Maar je zou het niet geloven, in sommige van die rare termen schuilen ongemakkelijke waarheden. Laat ik me nader verklaren. Ik heb tenslotte wat uit te leggen.

Je employability is de mate waarin je inzetbaar bent op de arbeidsmarkt. Als je bijvoorbeeld goed bent opgeleid, kun je op veel plaatsen functioneren en zijn er weinig redenen om je níet aan te nemen. Laten we het maar ‘inzetbaarheid’ noemen. Misschien wat minder helder, maar het doet in ieder geval wat minder pijn aan de ogen. En oren. En neus.

Ongemakkelijke waarheden
Waarom heb ik het hier eigenlijk over? Wat brengt mij ertoe te vloeken in de kerk? We zijn toch allemaal trotse vertalers? Waarom moeten wij zo nodig ‘employable’ zijn? Dat is die ongemakkelijke waarheid. Het zijn onzekere tijden in het boekenvak. Dat geldt voor de boekhandel, de uitgeverij — en ook voor ons, vertalers. Niemand weet hoe de boekenwereld er over tien jaar uit zal zien. Het vak van vertaler zal vast nog wel bestaan, maar de kans dat er dingen fundamenteel zijn veranderd is groot.

Misschien is de ontlezing nog veel verder gevorderd en is de spoeling nog wel veel dunner. Misschien is er software op de markt waardoor vertaalwerk sneller gaat – maar ook minder wordt betaald. En misschien is tegen die tijd ook het laatste greintje idealisme weg uit de uitgeverij en zitten de tarieven in een neerwaartse spiraal. Maar je hoeft niet te doemdenken om te begrijpen dat er dingen veranderen. De rol van uitgevers is aan het veranderen. Om de kosten te verlagen wordt steeds minder binnenshuis gedaan en wordt steeds meer uitbesteed aan freelancers. Daardoor komt steeds meer verantwoordelijkheid te liggen bij vertalers en externe redacteurs. Dat kun je betreuren. Maar je kunt het ook zien als een kans, als een mogelijkheid. Want misschien is die rol jou wel op het lijf geschreven!

Want laat ik nog eens zo’n ongemakkelijke waarheid debiteren. We zijn ondernemers. Sorry, kan er niks aan doen. Of we het willen of niet, voor de wet zijn we ondernemers en in de praktijk ook. Dat heeft voor- en nadelen. We kunnen opstaan wanneer we willen en onze eigen tijd indelen en een opdracht afwijzen als hij niet aan onze voorwaarden voldoet.

Maar we zijn ook betrekkelijk onbeschermd. Onze opdrachtgevers kunnen zo wegvallen, om allerlei redenen en in crisistijd soms allemaal tegelijk. Voor ons geen deeltijd-WW of wettelijk beschermd minimumloon. En die boterham moet toch ergens vandaan komen. Dus als de wereld verandert, moeten we mee veranderen, zodat we aantrekkelijk blijven voor opdrachtgevers. Daarom moet je je bijscholen in je vak. Maar het is ook verstandig om je in de breedte te ontwikkelen: te zorgen dat als het vertaalwerk opdroogt, je de ontwikkelingen zo in de smiezen hebt dat je je kan aanpassen aan de nieuwe situatie. En door vaardigheden te verwerven die je later misschien nodig zult hebben.

Dat is inzetbaarheid. Voorbereid zijn op verandering.

Maar dat is nog niet alles. Als je de wereld om je heen in de gaten houdt, jezelf vaardigheden aanleert die later van pas kunnen komen en alvast in kaart brengt welke wegen je in kunt slaan, dan word je zelfverzekerder. Tegenover de wereld in het algemeen – en tegenover je opdrachtgevers in het bijzonder. Dat is winst. Maar het is vooral hoogst noodzakelijk. Want één ding weten we zeker: gemakkelijker gaat het er niet op worden.

Tja.

Hoe nu verder…
En wat moet je daar nou mee, met zo’n conclusie? Wat kun je doen, in concreto?

Nou…

Je zou eens kunnen beginnen je licht op te steken bij je vakgenoten. Mailinglists zoals de Boekvertalers-yahoogroup kunnen daarbij helpen. Onderling contact is niet alleen gezellig, van lieverlee kom je ook meer te weten over het vakgebied, de beroepsgroep en de vijver waar je in vist. Bij je volgende opdracht ben je dan in ieder geval beter op de hoogte.

Goede kans dat je er vervolgens achter komt dat je als boekvertaler toch een beetje een eenzame krabbelaar bent voor wie het alleen moeilijk opboksen is tegen uitgevers en kabinetten die de cultuursector het liefst gisteren nog zagen sneven. De volgende stap is om je te organiseren. Daarvoor zijn verschillende mogelijkheden. (Schrik niet van de afkortingen.)

Vakorganisaties
Allereerst is daar de in 1905 door Lodewijk van Deyssel opgerichte Vereniging van Letterkundigen, thans onderdeel van de overkoepelende Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV). De VvL omvat onder meer twee werkgroepen voor vertalers, de Werkgroep Literair Vertalers (WLV), die zich vooral richt op de schone letteren en de kersverse Werkgroep Algemeen Boekvertalers (WAB), die zich richt op het werkveld daarbuiten.

Lidmaatschap biedt verschillende voordelen, zoals rechtsbijstand en juridisch advies en de mogelijkheid gebruik te maken van een pensioenvoorziening, je wordt op de hoogte gehouden van ontwikkelingen in het vak en natuurlijk de broodnodige borrels. Maar vooral biedt het een podium tot samenwerking, kennisuitwisseling, nieuwe initiatieven en, bovenal, om als vertalers gemeenschappelijk de wereld tegemoet te kunnen treden als dat nodig is. Dat geeft zelfvertrouwen.

Overigens zijn er meer mogelijkheden om je te organiseren, zoals de Vakgroep Letteren van de CNV-Kunstenbond, FNV-Kiem of FNV-Zelfstandigen of organisaties van tolken en/of vertalers. Die hebben echter veelal een bredere of juist meer specialistische basis of een die slechts zijdelings raakt aan ons vakgebied, dat immers vooral het vertalen van boeken behelst. Niets weerhoudt je trouwens om lid van meer dan één organisatie te zijn!

Scholing
Naast je organiseren is het zinvol je kennis en vaardigheden bij te houden en uit te breiden. Commerciële cursussen, opleidingen en workshops zijn overal te vinden, maar ook bovengenoemde organisaties bieden een en ander aan, veelal wat meer toegesneden op specifieke vakgebieden of sectoren en goedkoop of gratis voor leden. Binnen ons directe vakgebied zijn er de Vertaaldagen en cursussen en workshops van het Expertisecentrum Literair Vertalen, of ook, als je jezelf eens flink aan het werk wil zetten, de Vertalersvakschool. Bovendien kun je je verbreden via cursussen tolken of juridisch of beëdigd vertaler.

Maar je kunt ook verder denken, zeker met de veranderingen die op til zijn in het achterhoofd. Want behalve je deskundigheid als vertaler zijn ook andere vaardigheden nooit weg: onderhandelen, om nu of in de toekomst met je opdrachtgevers in het strijdperk te treden; sociale media, presenteren of netwerken om jezelf en je specialisme aan de man te brengen. Een cursus eindredactie of webschrijven kan je alvast voorbereiden op de mogelijk grotere verantwoordelijkheid van vertalers in de toekomst, waar ik het al eerder over had. En anders geeft het een uitwijkmogelijkheid voor het geval je zonder werk komt te zitten. Dat maakt je flexibeler en daarmee onafhankelijker.

Het is van belang breder te denken dan het hier en nu alleen. Ondernemer ben je niet alleen in je comfort zone.

Tja, ondernemer. Een enkeling was misschien al afgehaakt toen hij het woord las. ZZP’er; ambachtsman-die-zijn-eigen-belastingformulier-invult; éénpitter – noem het hoe je wilt. Maar het bovenstaande verandert niet.

De wereld wel.

Daar kun je maar beter op voorbereid zijn.

Maar laat ik bij het begin beginnen van dit verhaal, dat alleen zijdelings met vertalen te maken heeft maar me bijzonder genoeg leek om het in een blognotitie publiek te maken.

Fotoalbum
Een paar dagen geleden had ik met iemand afgesproken voor boekhandel Athenaeum in Amsterdam. Ik was iets eerder en liep om de tijd te vullen even over de boekenmarkt op het Spui. Ik was in gezelschap van mijn Russische vriend, dus toen ik een boek zag met de titel Rusland – hoe het was, wees ik ernaar. De titelpagina met een oude foto van een stadsgezicht en de ondertitel ‘Een merkwaardige verzameling foto’s van 80 jaar Rusland’ wekte mijn belangstelling in voldoende mate om het in mijn hand te nemen en op te slaan. Terwijl de bladzijden door mijn vingers gingen, viel mijn oog op het woord ‘Hongaren’ en dat is voor een vertaler Hongaars reden genoeg om er het fijne van te willen weten.

Wat had ik in mijn handen? Een snelle blik op het voorwoord van het in 1976 verschenen fotoalbum, van de hand van de beroemde slavist Karel van het Reve, leerde al gauw het volgende. In 1975 werd in de kluis van uitgeverij Contact een map met foto’s ontdekt die er sinds 1932 lag. Hij was waarschijnlijk destijds ingestuurd als voorstel tot publicatie, maar zover was het nooit gekomen. Een fotoalbum was meer dan veertig jaar en een wereldoorlog later natuurlijk alleen nog interessanter geworden en er werd dan ook alsnog besloten tot publicatie.

Maar hoe komen nu de Hongaren in het verhaal? Over de samenstellers vermeldt het oorspronkelijk van Duitse onderschriften voorziene album: GESAMMELT UND ZUSAMMENGESTELLT VON SÁNDOR MÁRAI UND LÁSZLÓ DORMÁNI, TYPOGRAPHIE VON ALBERT KNER. Erg grappig werd het toen ik een paar regels verder las: ‘Niemand bij uitgeverij Contact wist zich van die map en zijn makers iets te herinneren. Wie Márai, Dormáni en Kner waren weet ik niet.’

Heilstaat
Dat iemand in Nederland die iets van literatuur afweet niet weet wie Sándor Márai is, kunnen we ons anno 2011 niet echt meer voorstellen. In 1976 was dat natuurlijk anders, hoewel elke kenner van de Hongaarse literatuur Van het Reve had kunnen vertellen dat het een Hongaarse schrijver is die voor de oorlog zelfs in het Nederlands vertaald is en op dat moment in ballingschap in de VS leefde. Maar misschien kwam hij niet op het idee om de samensteller van een fotoalbum in de literaire hoek te zoeken en Google had hij ook niet tot zijn beschikking. Maar of hij en de uitgever veel moeite hebben gedaan valt te betwijfelen, als hij naar aanleiding van de onderschriften schrijft: ‘Het controleren van één enkel onderschrift kan zeer tijdrovend zijn. Het is waarschijnlijk mogelijk om de identiteit vast te stellen van de meeste personen op foto 120, maar de tijd die dat zou kosten schat ik op enkele maanden.’ Van het Reve oppert nog wat mogelijke verklaringen hoe de map bij Contact terechtgekomen kan zijn en moppert op het Duits van de samenstellers (wat mij merkwaardig voorkomt, omdat Márai – wiens oorspronkelijke naam Grosschmidt is – uit een Duitstalige familie komt en in de jaren twintig voor Duitse bladen schreef).

Márai, die zelf nooit in de Sovjet-Unie is geweest, had een grote belangstelling voor Rusland, met name door zijn favoriete schrijvers, Tolstoj, Dostojevski en anderen. Als publicist volgde hij ‘het bolsjewistische experiment’ met interesse, maar hij had al vroeg door dat het stalinistische systeem geen heilstaat was, maar een land van terreur.

Ik meende me te herinneren dat deze auteur – van wie ik naast het in Nederland bekendste werk Gloed ook de memoires over de oorlogsjaren, getiteld Land, land!… heb vertaald, met daarin veel interessante bespiegelingen over Rusland en de Russen – ooit een album over het land heeft samengesteld, maar niet dat dat in Nederland bewaard is gebleven. Het fotoalbum is overigens in 2003 ook in Hongarije uitgegeven, gebaseed op de Nederlandse editie, en werd rond zijn verschijning begroet als onderdeel van het oeuvre van Márai en beschouwd als blijk van zijn heldere en vooruitziende blik op het totalitaire systeem in de Sovjet-Unie, hoewel de begeleidende teksten uit zijn journalistieke geschriften die er door de hedendaagse uitgevers bij zijn gezocht meestal van iets later datum zijn.

Heel veel toeval
Een bijzondere vondst, kortom, niet alleen vanwege het Droste-effect, maar ook vanwege de vele toevalligheden: een vertaalster Hongaars-Nederlands met een Russische vriend die een boek over Rusland vindt, met een voorwoord van een vermaarde Nederlandse Ruslandkenner en met foto’s die zijn verzameld door een door haar vertaalde, Hongaarse auteur.

Het idee alleen al zal veel vertalers, die gewend zijn aan een bescheiden bestaan in de coulissen van de literatuur of het boekenbedrijf, tegen de haren in strijken. Maar het hoeft niet per se te getuigen van hybris of hang naar zelfpromotie. De Wikipedia-regels voor het schrijven van artikelen zijn trouwens zonneklaar: zelfpromotie is absoluut not done, het wordt dan ook sterk afgeraden om een pagina over jezelf te schrijven, omdat de ervaring leert dat veel mensen niet tot voldoende neutraliteit en distantie in staat zijn. Uiteindelijk gaat het in Wikipedia om informatieverschaffing, en zoals het een encyclopedie betaamt dient die informatie objectief en verifieerbaar te zijn en zonder waardeoordelen of subjectieve meningen te worden verwoord.

Maar vertalers hoeven echt niet te wachten tot ze spontaan of uit het niets op Wikipedia belanden. Als we kijken naar de criteria die op Wikipedia worden genoemd voor de relevantie van een artikel, blijkt dat ‘bekendheid in of buiten het eigen gebied van expertise’ daarvan het voornaamste is. Het winnen van een prijs, het vertalen van een boek dat stof doet opwaaien zijn goede aanleidingen. Maar ook, simpelweg, het bijeenvertalen van een voldoende omvangrijk of interessant oeuvre. Wikipedia-moderatoren, zo blijkt uit de antwoorden op helpdeskvragen, gebruiken Google Search als ijkpunt voor naamsbekendheid en indirect als maatstaf voor de relevantie van een artikel; als een vertaler aan dat criterium voldoet, hoeft niets hem te letten om op Wikipedia een beknopt, feitelijk overzicht van zijn oeuvre te geven. Kritische proeflezers zijn altijd wel te vinden, waarmee het gevaar van subjectiviteit en gebrek aan neutraliteit gemakkelijk kan worden bezworen.

Nog even dit: waarom zouden we dit allemaal eigenlijk moeten willen? Hoofdzakelijk om twee redenen, die twee kanten van dezelfde medaille vormen. Voor de vertalers zelf is maatschappelijke zichtbaarheid ongetwijfeld de voornaamste sleutel tot culturele en financiële waardering voor hun werk. Voor het publiek is het niet alleen een nuttige extra informatiebron, maar ook een prikkel tot een bewustere manier van lezen, die rekening houdt met het dubbele auteurschap dat vertaalde boeken kenmerkt. Tel uit je winst!

Voorbeelden van lemma’s die wij hebben aangemaakt: Paul Beers, Thérèse Cornips, Hans Driessen, Martin de Haan, Rokus Hofstede, Wilfred Oranje, Mariolein Sabarte Belacortu.

Dit artikel verschijnt ook op de website van Martin de Haan en Rokus Hofstede.

Het boek waaraan ik een tijdlang had gewerkt, de verhalenbundel Say you’re one of them van de Nigeriaan Uwem Akpan, was in de weken voor de publicatie nogal voortvarend onder de aandacht gebracht. Zo was er een eigen website voor geopend, www.zegdatjebijhenhoort.nl, en waren er drieduizend promotiekaarten verstuurd naar de boekhandels in den lande. Voor die kaarten had ik ook de citaten uit de Amerikaanse pers moeten vertalen en het zweet was me uitgebroken bij alle verwachtingen die daarin werden gewekt. De superlatieven waren niet van de lucht. Een recensent verontschuldigde zich zelfs voor alle superlatieven die hij in de afgelopen jaren had gebruikt, omdat hij er daardoor niet één meer overhad om dit boek adequaat te prijzen.

Van de uitgever hoorde ik dat er al snel na verschijnen een recensie zou komen in het Nederlands Dagblad. Die krant had er overigens al uitgebreid aandacht aan besteed in de boekenbijlage van begin september, waarin volgens traditie een paginagroot artikel wordt gewijd aan alle op stapel staande publicaties van het komende najaar. Daarin stond ook dat de vertaling nogal wat hoofdbrekens had gekost en dat er zelfs een mentor voor de vertaler aan te pas was gekomen.

Vermoedelijk vond de recensent dit een interessant gegeven en zo kwam het dat ik op een gegeven moment een mailtje van haar kreeg. Of ze mij wat vragen mocht stellen over het vertaalproces, want daar wilde ze in een apart kadertje bij de recensie aandacht aan besteden. Blijkbaar zeker van mijn toestemming had ze er alvast wat vragen bij gedaan, zodat ik erover na kon denken. Als ik haar mijn telefoonnummer wilde sturen, zou ze me een dezer dagen bellen.

Uit de vragen bleek dat ze zowel het Engelse als het Nederlandse boek had gelezen. Daardoor was ze nieuwsgierig geworden naar het waarom van bepaalde vertaalkeuzes en ook naar mijn worsteling met het boek als geheel. Ze wilde bijvoorbeeld weten waarom ik het Pidgin-Engels grotendeels wel, en het Patois-Frans meestal niet had vertaald. Ze was ook benieuwd of ik contact had gehad met de auteur en zo ja, hoe dat was verlopen.

Het telefonische interview duurde ruim een kwartier. Voor mijzelf voelde dat heel kort, omdat ik vertelstof had voor minstens drie uur. Het was echter genoeg voor een tweekolommer, niet eens in een kadertje bij de recensie, maar als zelfstandig artikel op de volgende pagina. Het was bovendien ter zake en gaf een goed beeld van hoe ik had gewerkt. Een enorme opsteker!

Recensie en interview zijn te lezen op de al eerder genoemde webpagina.

Ik zat al ruim een maand in afgestudeerdenland (dat trouwens blijkt te grenzen aan werklozenland, en die grens is onbewaakt, zodat je zonder het door te hebben opeens in het verkeerde land kunt zitten) toen mijn “mams” opeens opbelde. Of ik wilde meehelpen een boek te vertalen omdat zij in haar eentje de deadline niet zou kunnen halen. Ik zou uiteraard voor het deel dat ik zou vertalen ook het geld opstrijken. Daar had deze jongen natuurlijk wel oren naar! Hier volgt dus het verslag van mijn allereerste opdracht.

Een vertaalopdracht zou geen vertaalopdracht zijn als er niet van alles mis ging of handiger zou kunnen. Zo ook hier. Het eerste wat ik hoorde was dat de tekst per alinea niet langer mocht worden dan het origineel. Sterker nog, het liefst hadden ze dat alles vijf procent korter werd! In het Nederlands! En ik had tijdens mijn opleiding nog geen minuut aan vertalen-op-lengte hoeven besteden! Ik zweette meteen al winterpenen…

Verbeterpuntje 1: geduldiger worden
Daarna hoorde ik dat er geen digitaal bestand van het origineel was. Dat zou later nog gestuurd worden. Dit betekende dus dat elk piiiiieeeeeeeeeep woordje geteld moest worden. Met de hand. En met potlood. Ik was dus telkens eerst een halfuur bezig de woorden te tellen die ik in het volgende uur moest vertalen. En ondertussen maar wachten en wachten op het pdf-je, dat uiteindelijk pas kwam toen ik al bijna klaar was (drie weken nadat we waren begonnen). Blijkbaar moet je daar rekening mee houden als je in de zomerperiode een opdracht aanneemt. Wist ik veel, dus ik werd steeds ongeduldiger.

Verbeterpuntje 2: op tijd weten hoeveel woorden het zijn
Ik had begrepen dat het een tekst van ongeveer 30.000 woorden zou zijn, waarvan ik er 10.000 zou doen. Althans, dat zei de opdrachtgever. Ik weet niet of die het nu verkeerd had doorgekregen of zelf verkeerd had geteld (ik vermoed het eerste), maar het bleken er uiteindelijk anderhalf keer zo veel te zijn. Je vraagt je toch af hoe iemand er zo ver naast kan zitten. Er is tegenwoordig een heel scala (knipoog naar een van mijn ex-docenten, die dat een verschrikkelijk woord vond) aan mogelijkheden om automatisch te tellen, dus het verschil kan toch nooit zo groot zijn? Door die tegenvaller moesten we de voorgenomen tweede en derde ronde samenvoegen tot één gehaaste tweede ronde: een vrijdagavond en een hele zaterdag met z’n tweeën met pijnlijke rug, nek en armen doorwerken tot de klus geklaard was. Uiteindelijk krijg ik er natuurlijk wel meer voor betaald, dus dat is een een flinke laag verkoelende zalf op de wonde, maar het viel me niet mee.

Verbeterpuntje 3: een duidelijke relatie aangeven en je daar ook aan houden
Het samenwerken met mijn moeder was even wennen. Overleggen over vertaalprobleempjes doen we al langer, volgens mij zelfs al voordat ik aan de Vertaalacademie begon. Ik blijk sterk de neiging te hebben me bij bijna elk woord af te vragen hoe het eventueel misschien door sommigen geïnterpreteerd zou kunnen worden en of het de lading wel precies dekt. Ook heb ik tijdens mijn opleiding veel regeltjes geleerd die soms met de vertaalstijl van mijn moeder botsten. Als ik haar vroeg waarom ze iets op een bepaalde manier vertaalde, luidde het antwoord vaak ‘dat vind ik mooier’ of ‘dat doe ik altijd zo’.

Tijdens zo’n discussie ging ik soms zo gedetailleerd beredeneren waarom het juist moest zoals ik het deed, dat ik uiteindelijk aan mezelf begon te twijfelen. Niet handig als je je gelijk wilt krijgen…

Het was weleens lastig een grens te trekken tussen de relatie moeder-kind en de relatie vertaler-vertaler. Als vertalers onder elkaar blijf je (neem ik aan) toch meestal professioneel en rustig en kun je elkaars kritiek goed verduren. Als je echter je hele leven met de collega in kwestie bent opgetrokken en je als puber flink tegen haar hebt afgezet, is die grens, net als de grens tussen afgestudeerdenland en werklozenland, nogal vaag. Voordat je het weet reageer je toch weer als ouder en kind op elkaar en is de professionaliteit ver te zoeken.

Circus
Al met al heb ik aardig wat geleerd van deze opdracht en deze samenwerking. Daarnaast heb ik uit het boek ook nog 101 hondentrucjes geleerd, dus als ik ooit een hond neem, kan ik meteen een circus beginnen. Alleen jammer dat ik een kattenmens ben…

Het boek dat ik een aantal weken geleden aangeboden kreeg, was een haastklus. Ik wist dat ik de deadline alleen niet zou halen, maar het ging wel om een nieuwe opdrachtgever – en een nieuwe opdrachtgever is natuurlijk altijd heel welkom!

Druk rekenen, onderhandelen, vragen stellen… en intussen schoot het door me heen: ik heb natuurlijk wel een zoon die deze zomer is afgestudeerd aan de vertaalacademie en die de praktijk in moet. Snel gebeld of hij ook een deel wilde doen en de potentiële opdrachtgever gevraagd of we het boek samen mochten doen. En we kregen een kans. Een flinke proefvertaling volgde, die al snel werd goedgekeurd. En toen begon het echte werk.

Consistentie
Wat mij direct opviel, was dat het best lastig is om consistent te zijn als je met iemand samenwerkt. Als ik alleen vertaal, maak ik een woordenlijst die ik zo nodig raadpleeg. Ik neem mijn beslissingen vaak binnen een paar seconden, en zo krijgt een boek toch een bepaald stempel.

Deze keer werd er overlegd – wat een zegen zijn e-mail, internet en MSN toch als de één in Maastricht woont en de ander in Zuidoost-Drenthe – er werden vragen gesteld, meningen gegeven, woorden en zinnen aangepast. In de weekenden stond ma’s grote tafel compleet vol: twee laptops, woordenboeken, the works… Het weekend voordat het boek moest worden ingeleverd, moesten de delen worden samengevoegd. En dat bleek nog meer werk te zijn dan we in de gaten hadden; maar het is gelukt.

Leerzame ervaring
Achteraf bezien was het een bijzondere, leerzame ervaring, wat mij betreft vooral omdat we als moeder en zoon hebben samengewerkt. Je gaat op deze manier heel anders met elkaar om – je moet elkaar niet in de eerste plaats als familie zien. Je hebt toch de neiging om net zo te communiceren als je in een normaal gesprek zou doen, maar dat is niet genoeg – je bent allebei vertaler, en zo moet je ook communiceren. Ik heb meer ervaring, hij heeft een uitgebreidere opleiding. Hij beredeneert veel meer, kent de regels beter en past ze toe, terwijl ik meer op m’n gevoel afga. Het is vaak gebeurd dat hij me dwong om na te denken waarom ik bepaalde beslissingen nam, en dat is natuurlijk alleen maar goed, al komt het soms niet echt gelegen als je kilometers wilt maken en je geen tijd gunt om verder te kijken dan je scherm.

Al met al denk ik dat het heel goed is om eens op deze manier echt samen te werken; dat voorkomt dat je als vertaler indut, of min of meer automatisch gaat handelen.

Lees ook Deel 2: De zoon.

Herstel level playing field
Over het algemeen zijn makers, waaronder schrijvers en vertalers, te spreken over het wetsontwerp. Het getuigt van een gezonde kijk op het auteursrecht: een auteursrecht waarin de maker centraal staat.

Het wetsontwerp auteurscontractenrecht beoogt de onderhandelingspositie van auteurs ten opzichte van de exploitanten van hun werk te verbeteren. Helaas is dat hard nodig. Er zijn buitengewoon veel contracten in omloop die een overheidsingrijpen rechtvaardigen. Het gaat hier niet om een bescherming gelijk aan die voor werknemers, zoals Kamiel Koelman in zijn artikel betoogt. Het gaat om een poging tot herstel van een level playing field, het betreft immers ondernemers onderling. Zo’n level playing field ontbreekt in de praktijk en daar is dit wetsontwerp op geschreven. De individuele auteur heeft steun in de rug nodig als hij tegenover zijn steeds groter groeiende exploitant zit.

Het auteurscontractenrecht regelt de manier waarop een maker van een auteursrechtelijk beschermd werk exploitatiebevoegdheid verleent aan een derde (de exploitant).

In het voorontwerp wordt onder andere voorgesteld om auteurs, schrijvers, zangers en componisten mogelijkheid te geven om na verloop van tijd opnieuw te beslissen over de exploitatie van hun werken. Het auteursrecht wordt verder pas overdraagbaar ná het overlijden van de maker. De bijzondere band tussen de maker en zijn werk wordt daarmee sterker benadrukt.

Het kabinet wil de positie van de natuurlijke maker ten opzichte van de exploitant versterken omdat de onderhandelingspositie van auteurs en uitvoerend kunstenaars in veel gevallen structureel zwakker is door de toenemende mediaconcentratie.

Het voorontwerp regelt verder de invoering van het wettelijk recht van de maker op een billijke vergoeding bij een exclusieve licentie, de invoering van de disproportionaliteitsregel (de maker kan de rechter verzoeken de vergoeding te verhogen als deze niet in verhouding staat tot de opbrengst van de exploitatie van het werk) en de invoering van de non ususregel (ontbinding van de licentieovereenkomst is mogelijk als de exploitant het auteursrecht niet of onvoldoende exploiteert).

Bron: rijksoverheid.nl

Literaire schrijvers en vertalers hebben het nog niet zo slecht in vergelijking met veel andere makers van auteursrechtelijk beschermd werk (componisten, ontwerpers, fotografen). Dat komt met name door het bestaan van de modelcontracten als resultaat van onderhandelingen tussen de Literaire Uitgevers Groep en de VvL. De wetgever wil met het wetsontwerp de totstandkoming van meer modelcontracten, binnen en buiten het boekenvak, stimuleren. De kans op een eerlijkere overeenkomst tussen partijen is groter als representatieve verenigingen, die expertise in huis kunnen halen, met elkaar in onderhandeling treden.

Billijkheidsbeginsel
Een van de voorstellen (artikel 25c) luidt dat een gezamenlijk gedragen voorstel tot vergoeding voor auteursrecht, zoals dat bij de modelcontracten altijd gebeurde, door OCenW kan worden bestempeld als ‘billijk’. Deze maatregel komt – deels – tegemoet aan een probleem waar de schrijvers en uitgevers een paar jaar geleden tegenaan liepen: de NMa achtte het vertaaltarief in strijd met de Mededingingswet. Met het voorstel wordt het probleem helaas maar ten dele opgelost. Zo blijven adviezen over honoraria bijvoorbeeld onmogelijk, en er is geen oplossing voor de situatie waarin partijen geen overeenstemming bereiken of voor wanneer er überhaupt geen onderhandelingspartner is.

1.Artikel 25 c
1. De maker heeft recht op een billijke vergoeding voor het verlenen van een exclusieve licentie voor het geheel of een gedeelte van het auteursrecht.
2. Een vergoeding wordt geacht billijk te zijn indien de hoogte daarvan is vastgesteld door Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap na overleg met Onze Minister van Justitie. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld in verband met de vaststelling van de billijke vergoeding.
3. Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap gaat alleen over tot vaststelling als bedoeld in het tweede lid op gezamenlijk verzoek van een in de desbetreffende branche bestaande vereniging van makers van werken van wetenschap, letterkunde en kunst en een exploitant of een vereniging van exploitanten van deze werken. Het verzoek bevat een gezamenlijk gedragen advies inzake de billijke vergoeding. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen nadere regels worden gesteld in verband met de indiening van het verzoek.
4. Een vereniging als bedoeld in het derde lid is representatief en onafhankelijk. Uit de statuten van de vereniging blijkt dat zij tot doel heeft Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap een advies als bedoeld in het derde lid uit te brengen.

Bron: overheid.nl (pdf)

Maar de twee meest in het oog springende artikelen uit het wetsontwerp zijn de onoverdraagbaarheid van het auteursrecht bij het leven van de auteur (artikel 2) en de tijdelijke licentie die daarvoor in de plaats komt (artikel 25b). Niets schokkends voor het boekenvak overigens, want daar is deze praktijk volstrekt gangbaar. Althans, wanneer het modelcontract wordt gebruikt. Bij jeugdboekenschrijvers en vertalers (van werk dat niet literair wordt geacht) kom ik nog regelmatig overdrachtscontracten tegen. De positie van deze groepen zou zeker verbeteren door de onoverdraagbaarheid.

Artikel 2
1. Het auteursrecht gaat over bij erfopvolging en is, behoudens in de bij wet bepaalde gevallen, eerst na het overlijden van de maker vatbaar voor gehele of gedeeltelijke overdracht. Het auteursrecht van maker als bedoeld in artikel 7 en artikel 8 Auteurswet is vatbaar voor gehele of gedeeltelijke overdracht.
2. De maker, of zijn rechtverkrijgende, kan aan een derde een licentie verlenen voor het geheel of een gedeelte van het auteursrecht.
3. Het verlenen van een exclusieve licentie, alsmede de levering vereist voor gehele of gedeeltelijke overdracht geschiedt bij een daartoe bestemde akte. De exclusieve licentie of overdracht omvat alleen die bevoegdheden die in de akte staan vermeld of die uit de aard en de strekking van de licentie of titel noodzakelijkerwijs voortvloeien. De laatste volzin is niet van toepassing op een maker als bedoeld in artikel 7 en 8 Auteurswet.
4. Het auteursrecht dat toekomt aan de maker van een werk, alsmede, na het overlijden van de maker, het auteursrecht op niet openbaar gemaakte werken, dat toekomt aan degene die het als erfgenaam of legataris van de maker heeft verkregen, is niet vatbaar voor beslag.

Artikel 25b
1. De overeenkomst waarbij een exclusieve licentie is verleend voor een periode van meer dan vijf jaar, is opzegbaar door de licentiegever tegen het einde van elk vijfde jaar binnen die periode. De opzegging geschiedt uiterlijk zes maanden voor het verstrijken van de periode van vijf jaar.
2. De termijn voor de periodieke opzegbaarheid en de termijn van opzegging kan slechts worden verlengd bij overeenkomst tussen een vereniging van makers en een exploitant of vereniging van exploitanten. Artikel 25c lid 4 is van overeenkomstige toepassing.
3. Indien door de licentienemer is bedongen dat de overeenkomst tussentijds kan worden opgezegd, geldt, onverminderd het eerste lid, onder gelijkluidende voorwaarden deze bevoegdheid ook voor de licentiegever.
4.Tenzij schriftelijk anders is overeengekomen, heeft de exclusieve licentienemer het recht de uit artikel 26d tot en met artikel 29b Aw voortvloeiende bevoegdheden uit te oefenen, voor zover deze strekken tot bescherming van de rechten waarvan de uitoefening hem is toegestaan.

Bron: overheid.nl (pdf)

Flexibiliteit
Een veelgehoorde vrees is dat uitgevers als reactie op deze maatregel auteurs in dienst zullen gaan nemen, om via die weg alsnog het (werkgevers)auteursrecht in handen te krijgen. Ik geloof dat die kans miniem is. Ten eerste omdat auteurs zeer gesteld zijn op hun zelfstandigheid en niet zomaar in dienst zullen treden bij een uitgever, en ten tweede omdat uitgevers daarop helemaal niet zijn ingericht. Welke uitgever zit te wachten op een rits aan tijdelijke dienstverbanden met bijbehorende arbeidsrechtelijke zorgen?

Wat wel nieuw is, ook in het boekenvak, is de in artikel 25b genoemde licentietermijn van vijf jaar. Maar ook zo’n termijn is eigenlijk niet ongebruikelijk voor boeken. Met het vaststellen van een termijn wordt een uitgever gestimuleerd om binnen die tijd een goede exploitatie te verrichten.

Doet hij dat, dan zal geen auteur reden zien om op te zeggen.

De wetgever stuurt met zo’n termijn aan op meer innovatie binnen het boekenvak. Door meer flexibiliteit te creëren, zal een auteur – hopelijk – beter per soort exploitatie (digitaal, papier, bewerking) kunnen bekijken wie het meest geschikt is om die op zich te nemen.

Over het algemeen zijn makers, waaronder schrijvers en vertalers, te spreken over het wetsontwerp. Het getuigt van een gezonde kijk op het auteursrecht: een auteursrecht waarin de maker centraal staat.

Dit artikel verscheen eerder in Boekblad 2010:14
Op 8 juni 2010 schilderde Richard Kwakkel in een reactie de contouren van het conceptwetsvoorstel. De consultatieperiode is verlengd tot eind september. De overheid nodigt belangstellenden uit op het voorontwerp te reageren. Dat kan online, of door een tekstdocument (doc, docx, odt of pdf) op te laden. Reacties worden na afloop van de consultatieperiode alleen met goedkeuring van de inzender gepubliceerd. De overheid houdt bezoekers die een reactie achterlaten op de hoogte van het verloop van de procedure.

Valt het vertalen van boeken daarmee onder de categorie die beoogd premier Rutte aanduidt als ‘gesubsidieerde hobby’s’? Of is het een serieuze economische activiteit die helaas de marktwerking tegen heeft? Voor dat laatste pleit in elk geval één argument: het publiek is niet bereid voor vertaalde boeken meer te betalen dan voor Nederlandse boeken, en een billijke vergoeding voor de vertaler zou de prijs van het boek omhoog jagen. Vandaar een vergoeding op hobbyniveau, waardoor vertalers hun werk noodgedwongen vaak moeten afjakkeren. En vandaar dat er zoiets bestaat als het Nederlands Letterfonds, dat werkbeurzen verleent voor vertalingen van boeken waarvan ook de welbelezen heer Rutte ongetwijfeld vindt dat ze een belangrijke bijdrage aan onze cultuur leveren.

*) Bron: A-lijst Koninklijke Bibliotheek. Dit artikel verscheen ook op het weblog van Rokus Hofstede en Martin de Haan.

Een paar weken geleden was het weer eens zover. Het boek 1434 van Gavin Menzies, waarvan mijn vertaling in 2008 is uitgekomen, stond in de ramsjrubriek van de NRC. Nu is dit geen boek waarvan ik vind dat iedereen het zou moeten lezen – er zijn boeken die je wel aan iedereen cadeau zou willen doen met de aansporing: lezen, vooral lezen! – maar het had toch wel een interessante stelling. Allerlei wetenschappelijke en technische doorbraken in de renaissance zouden namelijk te danken zijn aan de kennis die een Chinese vloot in 1434 meebracht naar Venetië en Florence. Hierdoor blijken bijvoorbeeld de meeste uitvindingen van Leonardo da Vinci op Chinese bronnen terug te voeren.

Met een overvloed aan uiteenlopend bijkomend bewijsmateriaal probeert de schrijver, een gepensioneerde duikbootkapitein, zijn stelling te onderbouwen. Het is een eigenaardig mengelmoesje van min of meer valide argumenten (want Leonardo da Vinci had natuurlijk wel degelijk voorlopers), kort door de bocht redeneren (‘als de Chinezen daar geweest zijn, is het aannemelijk dat de geleerden met hen hebben gesproken…’ wordt al in de volgende alinea ‘omdat de geleerden dus met de Chinezen hebben gesproken, wisten zij…’) en beschrijvingen en achtergrondinformatie die regelrecht uit een reisgids of geschiedenisboek lijken te komen (over de schoonheid van Venetië, de rijstbouw in de Po-vlakte of de sociale achtergrond van de ontdekkingsreizigers uit Spanje). En naar goed pseudowetenschappelijk gebruik wordt er af en toe stevig geklaagd over de scepsis van wetenschappers.

Dit was al met al best een leuk boek om te vertalen, omdat ik hierdoor met de vreemdste onderwerpen in aanraking kwam, van de werking van sluizen, pompen en perspectief tot het maken van landkaarten en globes, en van plaatsbepaling op zee tot de uitvinding van de parachute. Bijna iedereen met wie ik erover sprak, zei: ‘Wat interessant! Dat wil ik wel eens lezen.’ Ik heb het dan ook regelmatig uitgeleend. En nu ligt het dus in de ramsj. Grijp je kans.

1434. Het jaar waarin China de Italiaanse Renaissance deed ontbranden. Gavin Menzies. Amsterdam: Ambo, 2008. Vertaling uit het Engels: Patty Adelaar. In de ramsj bij Selexyz Donner Rotterdam.

Een achterhaald concept
Het eigendom van ideeën staat los van de materiële vorm waarin die ideeën onder het publiek worden verspreid. Wie een boek koopt, koopt niet alleen een pak papier met wat inkt, maar ook het recht om de ideeën die erin zijn verwoord tot zich te nemen. Daarom vormt de tweedehandsboekenmarkt in feite ook een inbreuk op het auteursrecht. Immers, de koper van een tweedehandsboek wordt eigenaar van het materiële boek, het papier en de inkt, maar verschaft zich daarmee niet ook het recht kennis te nemen van de inhoud van het boek. Je mag met andere woorden wel een tweedehandsboek kopen, maar je mag het niet openslaan. Dat het eigendomsrecht is gekoppeld aan een idee en niet aan een ding, aan de creatieve prestatie van de maker en niet aan de vorm waarin die is gegoten, was lange tijd geen probleem, omdat ideeën nu eenmaal een materiële drager nodig hadden — een boek, of een cd, bijvoorbeeld. Maar tegenwoordig kunnen ideeën eindeloos digitaal worden verspreid, zonder ooit te materialiseren. Het auteursrecht is verouderd, schrijft Guillaume de Lacoste Lareymondie, omdat het niet is toegesneden op downloaden, dat in juridisch opzicht tussen de wal van de representatie en het schip van de reproductie valt.

Het nieuwe mecenaat
Lacoste Lareymondie vindt dat evenwel geen probleem. Schrijvers als Kant, Molière en Homerus moesten het immers ook zonder auteursrechten en ‑wetten stellen. Alleen de persoonlijkheidsrechten zijn echt van belang, omdat die de integriteit van het werk van de maker waarborgen. ‘Vermogensrechten hebben steeds minder zin naarmate de dematerialisering voortschrijdt. Het dient geen enkel doel ons er tegen elke prijs aan vast te klampen: het auteursrecht is een juridisch concept van recente datum, het heeft zijn tijd gehad, het is een gepasseerd station. De geest zal ook zonder het auteursrecht overleven.’ En wel met geld van advertentiebedrijven en pressiegroepen, het nieuwe mecenaat.

Pierre Assouline wil er op zijn blog in Le Monde niets van weten. Juist in een periode dat de ‘tirannie van de kosteloosheid’ overal terrein wint, wil hij vasthouden aan een beginsel dat zijn waarde door de jaren heeft bewezen, maar dat nu aan een revisie toe is. ‘Op voorwaarde dat het nieuwe model geen achteruitgang betekent en dat makers niet weer tot loonslaven worden gedegradeerd!’

*) In deze Conventie werd voor het eerst het auteursrecht grensoverschrijdend beschermd. Nederland trad in 1912 toe tot de Conventie, nadat onder andere de Vereeniging van Letterkundigen daarop had aangedrongen en er een nieuwe — de huidige — Auteurswet was aangenomen. Zie voor alles wat met auteursrecht te maken heeft ook de uitstekende website van de Stichting Auteursrechtbelangen.