Ik zal beginnen met een tweetal korte begripsverhelderingen, die waarschijnlijk al veel vragen zullen beantwoorden. Tegelijkertijd probeer ik een al te technische uitleg te voorkomen. Die is voor boekvertalers niet relevant en hooguit verwarrend. Tot slot wil ik een aantal punten noemen waarop boekvertalers wel degelijk hun voordeel kunnen doen met sommige van dit soort hulpmiddelen.

Babylonische spraakverwarring: Bablefish vertaalt uit de Geschiedenis van het Christendom

De ‘vertaalcomputer’ bestaat niet, laat ik dat voorop stellen. Grofweg kunnen twee soorten software worden onderscheiden die in principe op een gewone pc of een wat grotere server kunnen draaien.

Machine Translation
Ten eerste is er Machine Translation. Denk hierbij aan
Bablefish, Google Translate en dergelijke. De intentie van dit soort software of services is uiteindelijk de vervanging van de menselijke vertaler. Het is een ingewikkelde combinatie van woordenboeken, grammaticale regels en algoritmes die probeert zo goed mogelijk om te zetten wat er in de brontaal staat. Dit soort toepassing is notoir slecht in het vinden van het juiste synoniem en de juiste zinsbouw. Het resultaat is altijd ongelooflijk houterig en bij tijd en wijle volstrekt onbegrijpelijk. In de loop van de jaren zijn de resultaten wel zo veel beter geworden dat men er in de technische vertaalpraktijk serieus rekening mee houdt dat alle technisch vertalers over een aantal jaar enkel nog dit soort teksten zullen hoeven te redigeren tot iets leesbaars. Persoonlijk denk ik dat ook een rol zal spelen dat we tegen die tijd zo gewend zijn aan beroerde teksten dat we dat van een handleiding zullen accepteren. Van een boek uiteraard niet. Nooit. Van ‘Machine Translation’ hebben we, denk ik, als boekvertalers niets te vrezen.

Computer Aided Translation
Ten tweede is er Computer Aided Translation. Bekende voorbeelden hiervan zijn de softwareprogramma’s Trados, DejaVu, Transit en MemoQ. Dit soort software werkt in combinatie met Word of kan in elk geval Word-documenten bewerken. Het vertaalt echter niets zelf. De vertaler doet al het werk, de software biedt daarbij alleen ondersteuning.

Dat werkt als volgt. Stel, je vertaalt een handleiding uit het Engels. Er is een zin ‘Click on OK’, die je vertaalt met ‘Klik op OK’. Een aantal regels verder kom je diezelfde zin weer tegen. Het programma zal je nu die eerder vertaalde zin aanbieden, en als je dat aanbod accepteert, scheelt dat werk. Nu vertaal je verder en kom je de zin ‘Click on Cancel’ tegen. Het programma biedt je nu de zin ‘Click on OK’ aan, met ‘OK’ gemarkeerd als afwijkend. Je kunt nu de zin overnemen en alleen datgene wat afwijkt aanpassen. Ook dat scheelt werk. Eventueel is er een woordenboek gekoppeld dat je ook meteen een aantal mogelijke vertalingen voor ‘Cancel’ aanbiedt. Voortaan kent het programma nu ook de zin ‘Click on Cancel’. Vertaalbureaus beschikken ook over deze software en kunnen vooraf bepalen hoe zwaar de vertaalklus wordt. Voor herhalingen en bijna-herhalingen krijg je minder betaald als vertaler.

Bedreiging?
Heb je hier nu wat aan als boekvertaler, of vormt het een bedreiging?

Machine Translation vormt alleen een bedreiging wanneer een uitgever bijzonder eigenwijs of dom is en werkelijk denkt dat daar fatsoenlijk leesbare resultaten mee te behalen zijn. In dat geval kun je je natuurlijk afvragen of je met die uitgever wel zaken wilt doen. Enkele experts op het gebied van kunstmatige intelligentie die ik hierover sprak, denken dat het ooit wel zal lukken, maar zodra ik ze dan een paar voorbeelden voorleg van het merkwaardige, creatieve en bij tijd en wijle niet-logische associatievermogen dat een menselijke vertaler gebruikt, vallen ze altijd weer stil.

Computer Aided Translation vormt mijns inzien geen bedreiging, maar kan je wel helpen bij het werk. Ik ga er dan wel van uit dat je de digitale brontekst kunt bemachtigen. Als je van papier moet werken, heb je er niets aan. Herhalingen zullen in een boekvertaling namelijk vrijwel nooit voorkomen, althans niet op zinsniveau, en dat is het niveau waarop dit relevant is. Het is namelijk niet zo dat de regelmatige herhaling van het woord ‘de’ je geld gaat kosten. Alleen wanneer een zin of een langer zinsdeel identiek is, passen vertaalbureaus daar korting op toe. Geen bedreiging dus.

CAT-software: iets voor boekvertalers?
Hoe kan Computer Aided Translation je dan helpen? Dat heeft te maken met de manier waarop het werkt. Een tekst wordt je zin voor zin voorgeschoteld ter vertaling (en ja, je kunt zinnen splitsen of samenvoegen, geen zorgen!) en de bronzin en de vertaalde zin worden samen opgeslagen. Dat gebeurt zowel in een vertaalgeheugen (hier niet relevant om uitgebreid te bespreken, in elk geval wel een fijne backup) als in het document zelf. In het bovenstaande voorbeeld wordt ‘Click on OK’ na vertaling verborgen bewaard en is ‘Klik op OK’ te zien. Wanneer je dat wenst, kun je de brontaal echter naast of boven je vertaling zichtbaar maken. Daar zitten voor ons precies de voordelen:

• Je kunt op elk gewenst moment ‘tegenlezen’.
• Je kunt eenvoudig en snel opzoeken hoe je een bepaald begrip eerder hebt vertaald, want je vindt snel de paren bron- en vertaalde zinnen die dat begrip bevatten.
• Wanneer je direct achter de auteur aan werkt omdat de Nederlandse titel vrijwel tegelijk moet uitkomen, word je nooit meer verrast door ‘kleine veranderingen’ van de auteur in tekst die je al vertaald had. Je kunt namelijk simpelweg de nieuwe versie van de tekst inladen en de software markeert uitsluitend de veranderingen en plaatst de rest van je vertaling gewoon netjes waar hij thuishoort. Ook als er zinnen of hele hoofdstukken verplaatst zijn. Geen gerommel meer met de vergelijkingsfunctie van Word.
• Veel van deze software bevat nog allerlei handige hulpmiddeltjes voor ‘kwaliteitsbewaking’: het opsporen van dubbele spaties, afwijkend gebruik van leestekens en getallen en meer.
• Mijn ervaring leert me dat lange wetenschappelijke teksten met complexe voetnoten soms een probleem vormen voor Word (eindeloos herpagineren, traag worden of zelfs crashen). Sommige van deze vertaalprogramma’s zijn wel compatibel met Word, maar werken standalone en zijn veel beter opgewassen tegen dit soort ‘zware’ teksten.

Zelf bewaar je deze ‘dubbele’ versie van je vertaling, want dat is handig wanneer een persklaarmaker of uitgever met je wil discussiëren over de juistheid van een bepaalde vertaling. Het verband tussen bron en vertaling is immers snel gevonden. Voordat je de tekst aflevert, laat je de software de brontekst eruit slopen. Dat gaat met één druk op de knop. De uitgever krijgt van jou gewoon een Nederlandse tekst in Word-formaat.

Persoonlijk heb ik Trados gebruikt om vorig jaar in zes maanden tijd 470.000 woorden te vertalen voor de Geschiedenis van het Christendom van Diarmaid MacCulloch. Ik was dus de vertaler, niet de software. Die heeft me alleen geholpen bij de vijf bovengenoemde punten.

Er zijn verschillende merken CAT-software in omloop, en voor een eerste aanschaf ben je al gauw 400 à 900 euro kwijt, dus dat kan een probleem vormen. Wanneer je echter ook technische vertalingen of vertalingen van bijvoorbeeld reclamemateriaal verzorgt, loont het de moeite. Uiteraard moet je wel eerst met dit soort software leren werken, dus begin voorzichtig. Van sommige merken zijn demo’s verkrijgbaar. MemoQ bijvoorbeeld is zelfs zeer royaal en biedt je 45 dagen lang volledige functionaliteit.

Bang zijn hoeft dus niet, voorzichtig nieuwsgierig wel!

Een paar weken geleden had ik zo’n rustige periode en stortte mij dus maar weer eens op mijn vertaalwerk. Wat me dan opvalt is dat ik het lichamelijk bijzonder vermoeiend vind om uren achtereen achter de computer door te brengen, wat ik niet zo ervaar als ik urenlang proeven op papier corrigeer (want zo krijg ik mijn opdrachten altijd aangeleverd). Daarom zou ik denk ik ook niet fulltime vertaler kunnen zijn, want hoe prachtig ik het werk op zichzelf ook vind, ik zou er beslist vierkante ogen van krijgen (en een pijnlijke schouder en kramp in mijn benen). Op zulke momenten vraag ik me weleens af: hoe pakken jullie ‘echte’ vertalers dat nou aan? Met de deadlines waar jullie rekening mee moeten houden stel ik me zo voor dat velen volledige werkdagen achter hun computer doorbrengen. Ervaren jullie al die ongemakken niet of is het zo dat in jullie beroepsgroep alleen de sterksten het volhouden? Van daaruit komt de vraag bij mij op: zijn er mensen die door fysieke klachten met hun werk gestopt zijn, of die zichzelf in balans houden met een regime van een speciaal dieet, lichaamsbeweging, massagebehandelingen of iets dergelijks?

Vertaalcomputer
Ik sprak mijn ver- respectievelijk bewondering hierover ook uit tegen de vrouw die naar mijn vertaalwerk informeerde en zij was ervan overtuigd dat ‘vertalers zo’n boek natuurlijk gewoon door de vertaalcomputer jassen en er dan nog wat aan sleutelen om er goed lopende zinnen van te maken’. Ik ben er maar niet op ingegaan; van zoveel wereldvreemdheid word ik altijd een beetje stil…

Maar het riep opnieuw een vraag op: zijn er mensen die inderdaad weleens een boek door de vertaalcomputer ‘jassen’? Zo ja, hoe gaat dat dan in zijn werk en hoeveel moet je er daarna nog aan ‘sleutelen’? Bestaan er vertaalcomputers of -programma’s die bruikbaar zijn voor literair vertalers en die ook nog tijdwinst opleveren? Ik heb me laten vertellen dat je zowel Google Translate en een vertaalhulpmiddel als WordFast kunt gebruiken, die je allebei ‘vertaalcomputers’ zou kunnen noemen, maar die totaal verschillend werken en waarvan de resultaten ook anders zijn. Ik heb er zelf geen enkele ervaring mee, maar ben wel zeer benieuwd naar de ervaringen van anderen.

Ik blijf er overigens van overtuigd dat die vertaalcomputers nergens zouden zijn zonder echte vertalers en dat het omgekeerde aanmerkelijk minder waar is.

De Franse beroepsverenigingen ATLF (Association des traducteurs littéraires de France) en SFT (Syndicat national des traducteurs professionnels) hebben zich in een brief aan de minister verbaasd over die ‘meertaligheid op een koopje’ (‘multilinguisme au rabais’). Volgens hen is automatisch vertalen volstrekt ongeschikt voor het doel dat de minister voor ogen staat. Om hun argument kracht bij te zetten, hebben de organisaties hun brief door een professioneel vertaler van vlees en bloed in het Engels laten vertalen en die versie vervolgens door Google in het Frans laten terugvertalen. Het resultaat staat op de website van het Franse zusje van de Vereniging van Letterkundigen, ATLF, en biedt een fraai inkijkje in de stand van de automatische vertaaltechniek.