Sherman Alexie, Dagboek van een halve indiaan

Toen ik The Absolutely True Diary of a Part-Time Indian begon te lezen, trok ik wel even mijn wenkbrauwen op. Een kind van arme indiaanse ouders wordt geboren met een waterhoofd, ondergaat als baby van zes maanden een hersenoperatie die het waarschijnlijk niet zal overleven, houdt zijn hele jeugd last van toevallen en een hele lijst andere lichamelijke eigenaardigheden en weet zich vervolgens als puber aan zijn achtergrond te ontworstelen en een bekend schrijver te worden? Kom nou. Dat was wel erg ongeloofwaardig. Tot ik Sherman Alexies website bezocht en erachter kwam dat dit verhaal geen verzinsel maar autobiografie was.

In Dagboek van een halve indiaan, zoals de Nederlandse titel luidt, beschrijft hij het keerpunt in zijn leven, het moment waarop hij het heft in eigen hand nam. Opgegroeid in het reservaat, waar armoede en alcoholmisbruik de toon aangaven, en vanwege zijn lichamelijke afwijkingen hevig gepest door leeftijdgenoten, besloot hij als puber van de ene op de andere dag over te stappen naar een blanke school buiten het reservaat, waar hij een betere opleiding kon krijgen.

Overstap
Alexies eerste jeugdboek beschrijft wat die overstap in de dagelijkse werkelijkheid betekende: op de mascotte na de enige indiaan zijn op een school vol blanken, niet meer bij de groep horen die je hebt achtergelaten maar ook niet bij de groep waarbij je je hebt aangesloten, je binnen zien te vechten in een gemeenschap die je niet kent en niet begrijpt, op school een andere naam dragen dan thuis.

Het is een boek waarin gruwelijke dingen gebeuren: het leven in het reservaat is zwaar, er heerst grote armoede en de alcohol maakt veel slachtoffers. Dat alles wordt verteerbaar door de luchtige toon waarop de gebeurtenissen worden beschreven, de humor en de vele cartoons die het geheel illustreren.

Het boeiendst is het loyaliteitsconflict waarin Junior (zoals hij thuis heet) belandt. Dat wordt invoelbaar als Arnold (zoals hij op school heet) in het basketbalteam van de school gaat spelen. In een uit- en een thuiswedstrijd tegen zijn oude school wordt hij met zijn neus op de feiten gedrukt en gedwongen partij te kiezen.

Basketbaltermen
En daar begon de ellende voor de vertaler, voor deze vertaler tenminste, want de wedstrijden vullen vele bladzijden en ik wist niets van basketbal. Dan raadpleeg je collega’s (heb ik gedaan), zoek je op internet (heb ik gedaan) en bezoek je de bibliotheek (heb ik gedaan). Maar ik had meer nodig dan de vertaling van losse termen; ik moest ook weten hoe ze door jonge spelers zelf worden gebruikt. Het is al eerder gezegd op dit blog: het is geweldig te ondervinden hoe wildvreemden vaak bereid zijn je te helpen. Ik kreeg mijn hulp van de jeugdbegeleider van de plaatselijke basketbalvereniging, die niet alleen al mijn vragen bereidwillig en uitgebreid beantwoordde, maar nadat ik zijn informatie in mijn tekst had verwerkt ook nog eens zo aardig was de betreffende bladzijden door te lezen en van commentaar te voorzien. Dankjewel, Hans de Rond.

Nu ligt Dagboek van een halve indiaan in de winkel. Ik hoop dat het de aandacht trekt, niet alleen van jongeren die in indianen geïnteresseerd zijn, maar ook en vooral van iedereen die weleens van binnenuit wil meemaken hoe het is om in een wereld te belanden die niet de jouwe is en te proberen je daarin een plaats te veroveren.

Johanna Reiss is in 1932 in Winterswijk geboren als Annie de Leeuw. Tijdens de oorlog heeft ze, samen met haar zusje, ondergedoken gezeten bij een familie in Usselo. Jim, de Amerikaan met wie ze trouwde, stimuleerde haar om een boek te schrijven over die zware tijd. Het zou een pijnlijk proces worden, maar hij zou haar bijstaan. Samen met hem en hun twee dochtertjes zouden ze daarom naar Nederland gaan, waar Johanna aan Jim kon laten zien waar en bij wie ze ondergedoken had gezeten en wat voor mensen het waren die haar leven hadden gered. Hij gedroeg zich die week in Nederland anders dan anders. Toen zijn vakantie erop zat, ging hij alvast terug naar New York; Johanna en de kinderen zouden nog een weekje in Nederland blijven.

Een paar dagen na zijn terugkeer naar Amerika kreeg Johanna in Winterswijk een telefoontje. Haar man had een einde aan zijn leven gemaakt. In Een verborgen leven tast Johanna naar de redenen voor deze zelfmoord. Aan de hand van herinneringen en verhalen die haar man haar over zijn jeugd heeft verteld, geeft ze de lezer een beeld van zijn leven.

Ritme en melodie
Het vertalen van dit boek was een bijzondere belevenis. Johanna spreekt heel goed Nederlands, maar schrijven doet ze liever in het Engels. In de Engelse versie, die eind oktober in de VS uitkomt, geeft ze hier en daar uitleg van dingen die voor ons geen nadere verklaring behoeven: dat Zeeland in het zuiden van het land ligt, dat de regering in Den Haag zetelt, dat Scheveningen aan de kust ligt. Deze opmerkingen konden in de Nederlandse tekst worden geschrapt.

Johanna Reiss vroeg nadrukkelijk of ik haar ‘ritme en melodie’ in de vertaling wilde handhaven. Dat vereiste oplettendheid. Ik merkte dat ik mijn eigen voorkeur voor een bepaalde woordvolgorde soms opzij moest zetten. Woorden moesten geschrapt en zinnen moesten omgegooid worden. Het was even wennen, maar door dicht bij het Engels te blijven, waar soms ook iets Nederlands doorheen schemerde, ging het allengs beter. De stream of consciousness, waarin de auteur zich liet leiden door herinneringen en associaties, vroeg extra aandacht. Gelukkig kon ik met alle vragen steeds bij Johanna terecht.

De vertaling heeft ze zelf meegelezen en gecorrigeerd. Perfectionistisch als ze is, wilde ze dat alles er precies zo stond zoals zij het zich herinnerde. Zo was bookcase niet zomaar een boekenkastje.
- Van hout?
‘Nee, van metaal, hoe noem je zoiets ook weer?’
- Ah, een boekenrekje.
En Winterswijk, was dat een stad? We checkten het bij de gemeente zelf. Nee, Winterswijk bleek een dorp. En Groenlo bleek over stadsrechten te beschikken, terwijl we daarvan juist vermoedden dat het een dorp was.

‘Terroristen in New York, in 1969?’
- Nee, toeristen!
De Amerikaanse redacteur had haar verkeerd verstaan… Op zulke momenten vroeg ik me wel even af wat er gebeurd zou zijn als ik dit niet aan de auteur had kunnen vragen. Hoeveel fouten blijven er doorgaans in een vertaling zitten doordat de brontekst niet altijd vlekkeloos is overgekomen?

Naast de vertaler zitten
Johanna’s voorkeur voor bepaalde constructies en zinswendingen maakte dat de persklaarmaker uiteindelijk hier en daar een rode streep zette waar de auteur die niet wilde; zijzelf had natuurlijk het laatste woord. Ze legt zelf nog uit: ‘Omdat ik veel slang en ongewone woorden heb gebruikt in een verhaal dat zo persoonlijk is, wilde ik graag de vinger aan de pols houden en “naast de vertaler” zitten, ook al was dat via de computer.’

Het mag duidelijk zijn dat het schrijven van dit boek voor de schrijfster een bijzonder pijnlijke aangelegenheid is geweest. Op de vraag hoe lang ze erover heeft gedaan, zegt ze: ‘Twintig jaar, ik zeg het expres heel snel, dan lijkt het korter.’ Want gevoel voor humor is haar gelukkig niet vreemd.

Dit is het eerste boek voor volwassenen van Sophie Dahl, kleindochter van Roald. Ze beschrijft hierin een aantal jaren uit het leven van Kitty, die opgroeit zonder vader en wier labiele moeder Marina op zoek gaat naar zichzelf. Marina laat zich leiden door talloze mannen, drugs en diverse goeroes, en plaatst Kitty’s welzijn op de tweede plaats, waardoor kinderjuffrouw Nora eigenlijk de enige stabiele factor in Kitty’s leven is. Jarenlang probeert Kitty haar moeder te laten inzien dat ze echt de moeite waard is, maar uiteindelijk dringt tot haar door dat haar moeder niet in staat is boven zichzelf en haar eigen problemen uit te stijgen.

De roman is geen autobiografie, maar leunt wel zwaar op de ervaringen uit Sophies jeugd. Het is dus wel duidelijk wie Bestepapa ‘in het echt’ is.

Samia Shariff, Sluier van angst, in een vertaling van Els Franci verschenen bij De Kern (oorspronkelijke titel: Le voile de la peur)

Ook wie al andere boeken over het leven in streng islamitische kringen heeft gelezen, zal na het eerste hoofdstuk moeite hebben Sluier van angst weg te leggen. De autobiografie geeft een schokkend inzicht in het leven van een meisje dat als een vloek voor de familie wordt beschouwd omdát ze een meisje is. Het is echter ook het aangrijpende relaas van een jonge vrouw die uiteindelijk met haar kinderen weet te ontsnappen uit de hel.

Na mishandelingen door haar vader, een gedwongen huwelijk met een sadistische man die haar dagelijks verkracht, vele vernederingen en het onvoorstelbare verdriet dat haar eigen moeder haar berokkent, weten deze jonge vrouw en haar dochters uiteindelijk met verbazingwekkende kracht en moed het heft in eigen hand te nemen.

Bergen, beren en vrienden
In die drie weken in dat magische landschap zijn hechte vriendschappen gesloten. De eerste week hadden lagelandenmensen als ik regelmatig last van het leven op minstens 1500 meter. Met de voorspelde bloedneuzen en ademhalingsproblemen liep het wel los, vooral nadat ‘housekeeping’ in mijn kamer een luchtbevochtigingsapparaat had geplaatst. Hoewel het programma soms wat al te overgeorganiseerd was, zijn we enorm verwend en vertroeteld.

Vakantie-achtige elementen waren er ook – met auto’s naar de wonderlijk groene bergmeren Louise en Moraine, en een voettocht naar Sulphur Mountain, met de heetwaterbronnen die in de negentiende eeuw werden ontdekt en het begin waren van Banff National Park; alleen, of in kleine groepjes, af te raden, en nooit helemaal ontspannen vanwege de beren, die kennelijk kunnen tellen en bij het lawaai van zes mensen of meer gewaarschuwd zijn en op afstand
blijven.

Ontspanning zochten en vonden we in de writers’ lounge die op de derde verdieping was gereserveerd voor onze groep. ’s Avonds gingen de gesprekken niet alleen over taal, literatuur en de kunsten, maar deden de grote buitenwereld en het persoonlijke leven weer mee. Wijn, tequila en whisky stonden op de salontafel klaar en bij de borrel werden afspraken gemaakt voor wandelingen, soms zelfs zware trektochten hoog de bergen in, en theaterbezoeken voor wie tijd, zin en energie had. En in zo’n sfeer zong de Mexicaanse dichteres, muzikante en vertaalster Carmen Leñero soms spontaan voor ons haar prachtige liederen en ballades. Ook zong ze Linda Gaboriau toe op de afscheidsavond die we voor ons opperhoofd in de writer’s lounge hadden belegd. De delegatie uit de taalgebieden die Linda vreemd waren – Bulgaars, Cree, Koreaans, Nederlands en Noors – sprak een persoonlijk woordje: zonder vertaling.

En op de campus overal en altijd omringd door de kunsten – met optredens en concerten die bij vertoon van onze artist’s card bijna altijd gratis waren of waarvoor we een fikse korting kregen. Een kijkje nemen achter de schermen bij de decorbouwers, de musici, de balletdansers, in de requisitenruimte en in de open ateliers van de kunstenaars. Diezelfde artist’s card hoef je op de campus en soms zelfs in downtown Banff maar te laten zien of alle deuren gaan voor je open en iedereen lacht je toe. Het pasje ligt hier op mijn bureau als een van mijn leukste souvenirs.

Mijlpaal
We hebben hard gewerkt, veel gezien, veel gedaan – en erg genoten van elkaars gezelschap, de werk- en persoonlijker gesprekken, het landschap, de attente zorgen en het respect waarmee literaire vertalers gekoesterd worden. In die sfeer heb ik in de stilte van mijn kamer de eerste versie van een jeugdboek van de Canadese schrijver Allan Stratton voltooid. En eenmaal thuis is het dan nog niet zo eenvoudig om al jetlaggend weer met beide pootjes op deze grond diep onder zeeniveau te komen. De Rocky Mountains vormden het decor van een onvergetelijke belevenis die in de vele mails en foto’s die de nu bevriende vertalers en schrijvers onderling uitwisselen met hart en ziel is vastgelegd. Een mijlpaal in een vertalerscarrière en vooral een nog lang nawerkende motivatie voor wie het geluk heeft daar geweest te zijn.

Met dank aan het Fonds voor de Letteren, The Canada Council for the Arts en The Banff Literary Centre die mijn verblijf mogelijk hebben gemaakt.

Buiten het reguliere programma
Ieder van ons had een ruime, hotel-achtige kamer met een groot bureau met goede verstelbare stoel en een eigen badkamer. Ik had er, op de vierde verdieping, ook een balkon bij, waar ik me even van werk of groepsactiviteiten kon terugtrekken om te lezen, ademloos naar de Rocky Mountains met hun sluiers van sneeuw te kijken, of juist om weer op adem te komen.

Vooral in het Groot Weekend van de Literatuur was dat laatste hard nodig. Eén heel weekend was ingeroosterd voor een seminar met de Canadese vertalersbond. Ook uitgevers, recensenten en studenten waren welkom. Van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds half acht waren er bijeenkomsten, waaruit ik onder andere leerde dat Amerikaanse vertalers in opstand zijn tegen het nieuwe gebruik dat hun naam niet altijd meer op het omslag wordt vermeld. Zij zijn bereid een rechtszaak aan te spannen tegen de uitgevers die zich hieraan schuldig maken. Vervreemdend voor ons Nederlanders is ook hoe klein de eerste drukken van een boek zijn, behalve uiteraard wanneer het om geheide kaskrakers gaat: een oplage van 500 exemplaren is geen uitzondering. Bij poëzie kan het zelfs met driehonderd beginnen.

Overigens hoorde ik van Michael Moore, vertaler en voorzitter van PEN America (die vanwege zijn naam nogal wat moeilijkheden had gehad toen hij de VS uitging om naar Canada te komen) dat het Nederlands beleid en de actieve rol van het Fonds voor de Letteren als positief voorbeeld gelden voor de letterensubsidies in de rest van de wereld.
Uitgevers in Latijns-Amerika zijn sterk gericht op Spanje. Het is opvallend dat boeken in het Spaans pas gaan lopen als ze eerst in Spanje zijn uitgebracht. Schrijver Horacio Castellanos Moya kwam hiertegen in het geweer en noemde het ‘een nieuwe vorm van kolonialisme’.

Voorleesavonden
Naast de presentaties hebben we ’s avonds regelmatig voorleessessies meegemaakt van vertalers met hun aanwezige schrijvers. Balancerend tussen Engels, Frans en Spaans werden het intrigerende avonden met een levendige nazit. Zo las Joseph Boyden, met wie José Rijnaarts twee jaar geleden in Banff aan de Nederlandse vertaling Driedaagse reis van zijn roman Three Day Road heeft gewerkt, uit de Engelse editie voor en zijn Cree-vertaler Greg Spence legde uit hoe lastig het vaak is om in het Cree te vertalen: een woord als ‘leger’ bestaat bijvoorbeeld niet en dient geparafraseerd te worden. Omdat ik de enige Nederlander was die in deze periode op haar artist’s card boeken kwam lenen in de indrukwekkende, inpandige bibliotheek, mocht ik in plaats van de voorgeschreven drie dagen alles wat ik voor mijn werk nodig had zo lang lenen als ik wilde. Ik bofte dat ik daar José Rijnaarts vertaling aantrof. Ik heb alle stukken die we behandeld hebben en voorgelezen kregen ook in haar vertaling kunnen lezen, en Joseph en zijn vrouw Amanda – die grote sympathie voor José hebben – vonden het fijn hun idee bevestigd te horen dat het een prachtige vertaling is.

Een van de voorleesavonden werd voorafgegaan door een ontvangst bij de presidente en vice-presidente in het sprookjesachtig aan de bergweg gelegen huis van laatstgenoemde, met drank en hap. We aten op het hoog boven bos en veld gelegen terras met uitzicht op elanden en kalfjes. En hoe mooi literair vertalen ook is, stemmen gingen op dat een managersbaan in de kunstensector met zulke dienstwoningen toch ook een aardige beroepskeuze was geweest. Maar in alle nuchterheid lijkt me het wonen daar niet altijd een pretje: het isolement wordt wel erg groot in de winter, als de weg maandenlang is afgesloten wegens ijs en lawinegevaar.

In de volgende en laatste aflevering van dit verslag: bergen, beren en vrienden.

Het werk
Drie keer per week presenteerden individuele vertalers tijdens een groepsbijeenkomst in de fraaie lounge bij het dakterras op de zesde verdieping van Lloyd’s Hall hun werk en vertaalopvattingen, gevolgd door discussies. De eensgezindheid was groot – vertalen wat er staat, behouden van cultuurspecifieke elementen, dicht bij de stijl van de auteur proberen te blijven, maar het lef en de intuïtie hebben om de tekst in de doeltaal te doen klinken alsof ze daarin oorspronkelijk geschreven was. Linda Gaboriau: ‘Zo doen goede literair vertalers dat.’ Geen vertaler die zich daarbij geen vrijheden permitteerde, niet naar eigen inzicht moest spelen met woordgrappen en soms de brontaal moest loslaten om hetzelfde effect in de doeltaal te bereiken. De auteurs die uitgenodigd waren een week aanwezig te zijn – onder wie Joseph Boyden, Reza Baharini, Nicolas Dickner, Chóe Yun, Lorna Crozier, Enrique Servin Herrera en Horacio Castellanos Moya – hadden een grote eigen inbreng: zij werkten samen met hun vertaler en deden mee aan de presentaties en discussies.

Gezicht op Banff en The Banff Centre vanaf Sulphur Mountain

In een van mijn eigen presentaties heb ik een overzicht gegeven van de Nederlandstalige kinder- en jeugdliteratuur. Daar sloot Enrique Perez Diaz, schrijver en voorzitter van de Cubaanse tak van IBBY (The International Board on Books for Young People), op aan met zijn overtuiging dat de Cubaanse jeugdliteratuur opengebroken en opgefrist is door vertalingen: hij noemde vooral het taboedoorbrekende effect van de inmiddels veelgelezen Annie M.G. Schmidt en Astrid Lindgren, die een nieuwe draai gaven aan wat gangbaar was in Cuba voordat er vertaald werd uit het buitenland – een verschuiving van het communistische belang naar de individuele vrijheid en heerlijke rebellie. Toen Enrique hoorde van mijn IBBY-honours, omarmde hij me spontaan en riep: ‘We’re family!’
Omdat de meeste aanwezige vertalers, afgezien van Susan Ouriou, Trudy Balch en ik, zich toeleggen op volwassenenliteratuur, was dit onderwerp een introductie in de volwassen geworden wereld van goede boeken voor kinderen en jongvolwassenen. Een aparte avond werd daarna belegd over internationale straat- en jeugdtaal, die uitmondde in de vraag hoe om te gaan met slang in het algemeen.

We waren het er natuurlijk al snel over eens dat de vertaalproblemen bij kinder- en jeugdliteratuur dezelfde valkuilen en hinderlagen vormen waarmee vertalers van volwassen literatuur te maken krijgen.

Ook Edith Grossman, vertaalster van Marquez en Borges en docent aan Harvard, benadrukte het belang van jeugdliteratuur in het bijzonder, en van vertalen in het algemeen. Ze gaf als voorbeeld dat Marquez, volgens eigen zeggen, nooit de schrijver had kunnen worden die hij geworden is als hij geen Faulkner in vertaling had kunnen lezen.

Wereldfamilie
Banff is een warm bad, schreef ervaringsdeskundige Regina Willemse me voordat ik vertrok. Ze heeft meer dan gelijk gekregen: werken in een sfeer van inspirerende creativiteit in de geïsoleerde kunstenaarskolonie Banff betekent dat je na verloop van tijd doordrongen raakt van het gevoel dat zo ongeveer niets ter wereld zo belangrijk is als ons werk. Vertalers kijken over grenzen, bouwen bruggen tussen culturen en landen en breken de wereld, het bewustzijn, de nieuwsgierigheid en het begrip open. Linda Gaboriau: ‘Werd de wereld maar geregeerd door literair vertalers.’ In de groep ontstond een saamhorigheid, warmte en solidariteit waardoor we inderdaad een wereldfamilie zijn geworden.
Voor mijzelf was in dit verband een kennismaking met de Koreaanse literatuur en de Poolse poëzie, zoals gepresenteerd door collega-vertalers uit de Verenigde Staten, een voorgerecht dat naar meer smaakte.

In de derde aflevering: tijd buiten het programma om en voorleesavonden.

Een verblijf van drie weken in de Rocky Mountains is een vertalersdroom die werkelijkheid wordt. In intensiteit en activiteiten heeft het eerder als drie maanden gevoeld. Tegelijkertijd was het een onbezorgd avontuur – nooit boodschappen doen, koken, schoonmaken, maar in de watten gelegd worden door de vriendelijke huishoudelijke dienst. Daar, tussen de grillige, intimiderende bergen en wouden waar wilde dieren wonen, staat het enorme complex van The Banff Centre – een uitgestrekte campus langs de hellingen van Tunnel Mountain, een sterk glooiend terrein waar je op de derde verdieping van een gebouw door de achterdeur naar buiten gaat om bij een theatercomplex op de begane grond uit te komen. Alleen al mijn dagelijkse ochtendwandeling over en rond de campus, met een koffiestop bij het winkeltje The Kiln, voelde in het begin als een spannende ervaring. Zo waren we gewaarschuwd voor de agressie van de elanden, die aan het kalven waren. En de derde ochtend van ons verblijf werd er een grizzly gesignaleerd bij de Leighton Studios, een voor het publiek niet toegankelijk deel van het bos waar componisten en schrijvers in alle afzondering kunnen werken in blokhut-achtige optrekjes die stuk voor stuk door verschillende architecten zijn ontworpen.

Bijzonder jaar
In veel opzichten heeft de internationale vertalersgroep van dit jaar een unieke periode meegemaakt. Het was het laatste jaar van de vijf waarin Linda Gaboriau de leiding had over het Banff International Literary Translators-programma. Met verve, en moeiteloos binnen een zin omschakelend van Engels naar Frans en Spaans zonder in een van die talen essentiële informatie te vergeten, dirigeerde zij een soms bijna te overladen programma.

Het was ook het laatste jaar waarin de fraaie Cameron Hall, met uitzicht op het amfitheater dat zo romantisch in het groen ligt afgetekend tegen de magnifieke bergen, dienstdeed als eetzaal. Volgende zomer wordt dit gebouw afgebroken, gaat de doorgaande weg over de campus open en moeten er nieuwe gebouwen verschijnen. Zeker voor Lloyd’s Hall, het aan de weg gelegen verblijf van vertalers, schrijvers, en andere kunstenaars, zal dat veel bouwlawaai geven. We kregen er dit jaar al een voorproefje van: het Sally Borden-sportcomplex wordt verhoogd met een nieuw restaurant. En Canadese bouwvakkers werken niet alleen zeven dagen per week, zelfs ’s nachts zijn ze bezig.
We zijn, met Linda, de laatste groep geweest die The Banff Centre in de huidige staat heeft meegemaakt. Ze wordt opgevolgd door Susan Ouriou, die ook al vanaf het begin in het programma meedraait. Tijdens ons verblijf speelde Susan een fenomenale rol als tolk bij de presentaties en lezingen.

In de volgende aflevering meer over het werk en de contacten.