Dit jaar wordt herdacht dat het tweehonderd jaar geleden is dat Charles Darwin werd geboren en honderdvijftig jaar dat zijn baanbrekende The Origin of Species verscheen (in 2001 door Ruud Rook vertaald onder de titel Het ontstaan van soorten). Beide feiten zijn aanleiding tot een stroom publicaties over, rond en geënt op Darwin.

Uithangbord
Een van de boeken die in dit Darwinjaar verschijnen is Darwin en de consument van evolutionair psycholoog Geoffrey Miller. Daarin gebruikt hij onder meer darwinistische inzichten om ons uitzinnige koopgedrag te verklaren en de uitwassen van de consumptiemaatschappij aan de kaak te stellen. Hij beweert dat mensen in rijke, geïndustrialiseerde landen goederen en diensten kopen om er (onbewust) een positieve kant van hun persoonlijkheid mee te etaleren. Ze laten ermee zien hoe fit ze zijn, in de darwinistische betekenis van het woord; de goederen en diensten – van iPods tot huizen en van cosmetica tot universiteitsdiploma’s – fungeren als uithangbord voor hun biologische goede eigenschappen.

Marketing en de ‘Grote Zes’
Marketing en reclame spelen volgens Miller in op deze ‘wil tot etaleren’ en zetten daardoor aan tot hyperconsumptie. Ook vindt Miller dat marketeers en reclamemensen geheel en al voorbijgaan aan empirisch vastgestelde persoonlijkheidskenmerken, wat hun vakgebied ouderwets, inefficiënt en stereotiep maakt: ‘Marketing is misschien wel de laatste wetenschappelijke discipline waarin schaamteloze vooroordelen over nationaliteit, godsdienst, klasse en geslacht worden gedoogd.’ Volgens Miller zouden marketeers veel meer gebruik moeten en kunnen maken van biologische en evolutionair-psychologische inzichten. Miller is van mening dat ze beter moeten kijken naar de theorie van de Grote Vijf – vijf empirisch vastgestelde persoonlijkheidsdimensies: extraversie, openheid, stabiliteit, vriendelijkheid en zorgvuldigheid – die samen met intelligentie grotendeels verklaren welke voorkeuren we als consument hebben.

Miller put uitvoerig uit uiteenlopende onderzoeken om licht te werpen op persoonlijkheid en (consumenten)gedrag. Dat levert een boek vol verrassende en smakelijk door Miller opgediste kennis op. Zo blijken samenlevingen xenofober (minder ‘open’, in termen van de Grote Zes) naarmate degenen die er deel van uitmaken een grotere kans lopen om met parasieten besmet te raken. En blijkt dat een MySpace-profiel van niet meer dan een pasfoto en een toptien met favoriete popsongs je een redelijk betrouwbare inschatting geeft van iemands persoonlijkheid. Promiscue mannen die naar foto’s van mooie vrouwen hebben gekeken blijken meer dan dito mannen die naar foto’s van mooie gebouwen hebben gekeken bereid om geld te spenderen aan opzichtige spulletjes. En wie weet nou dat de 2 biljoen lymfocyten van ons immuunsysteem bij elkaar evenveel wegen als onze hersenen?

Affaire-Buikhuisen
Hoewel de Grote Zes een mensenleven lang stabiel blijven en genetisch bepaald zijn (waardoor je af en toe aan de affaire-Buikhuisen moet denken), levert Millers pleidooi voor de zes geen eng, somber predestinatieboek op. Daarvoor is het veel te geestig, neemt Miller zichzelf te vaak op de hak en biedt hij beleidsmakers én consumenten te veel handreikingen om het roer om te gooien. Zo maakt hij zich sterk voor invoering van de consumptiebelasting in de VS: geen belasting op wat iemand verdient, maar op wat hij consumeert, dus naar rato van de schade die hij de samenleving berokkent. Miller rekent voor dat een doos met 500 stuks munitie in dat geval geen 110 dollar zou kosten (de huidige prijs), maar 4500 dollar. Consumenten krijgen van Miller tips hoe ze bewuster kunnen consumeren dan wel consuminderen. Het boek besluit met een aantal oefeningen.

Vertaalperikelen
Miller schrijft nogal lange maar lekker lopende zinnen, die zich zonder al te veel haken en ogen in het Nederlands lieten vertalen. Het grootste vertaalprobleem was wat mij betreft de terminologie van al die uiteenlopende vakgebieden. De belangrijkste zijn uiteraard de evolutietheorie, de biologie en de (evolutionaire) psychologie. Deskundigen van de TU Delft en de Universiteit van Leiden hielpen me met het vinden van de correcte Nederlandse termen, net als evolutiebioloog Bart Voorzanger, de vertaler van Millers debuut, De parende geest.

Onder elkaar laten evolutietheoretici veel Engelse termen onvertaald. Voor de volgende begrippen heb ik dankzij de geraadpleegde deskundigen toch een gangbare vertaling gevonden: life history theory (‘theorie van de levensloopevolutie’), fitness cues (‘fitnessaanwijzingen’: het geldt onder biologen als een doodzonde om het woord fitness te vertalen) en kin selection (‘verwantenselectie’). En Bart Voorzanger weet het niet, maar aan hem dank ik ook de vertaling ‘demonstratief’ voor conspicuous, een woord dat me veel hoofdbrekens kostte, al was het maar omdat het talloze keren in het boek voorkomt, vooral in combinaties als conspicuous consumption (‘demonstratieve consumptie’: opzichtig vertoon van consumptie van goederen en diensten) en conspicuous precision (‘demonstratieve precisie’: iets technisch geavanceerds kopen om te laten zien dat je die techniek snapt). Vanwege Millers werk als onderzoeker en het onderwerp van zijn boek kwamen daar ook veel marketing- en methodologische termen in voor, zoals confounds (‘verstorende variabelen’), brand equity (‘merkvermogen’) en luxury brand mark-up (‘merknaamtoeslag’).

Fabuliet, FUBAR en flippo’s
Op zoek naar voorbeelden die zijn betoog ondersteunen maakt Miller uitstapjes naar allerlei sectoren, zoals de diamantindustrie, de productie van bankbiljetten en de vervalsing van merkhorloges. Die uitstapjes leverden de volgende, niet-alledaagse, maar wat mij betreft fraaie Nederlandse woorden op: credentialisme, externaliteit, fabuliet, insluitsel, koningswater, microdruk, moissaniet, parasietenlading, pigoviaans, polyamorie, vellenplaatdrukpers, yttrium-aluminiumgranaat en zirkonium.

Miller is een veelvraat. Hij put graag uit theorieën uit andere wetenschappelijke disciplines, zoals de sociologie, de filosofie en de economie. Daar zitten bekende tussen, zoals de piramide van Maslow en het (speltheoretische en onvertaald gelaten) prisoner’s dilemma, maar ook nogal onbekende. Althans, dat vermoed ik. Want het probleem met dit soort begrippen is dat je niet weet welke daarvan je bij de lezer bekend mag veronderstellen. Hetzelfde geldt voor ‘typisch Amerikaanse’ begrippen.

Soms bleek in dit soort gevallen inderdaad een Nederlandse vertaling te bestaan, zoals ‘consumptisme’ voor consumerism en ‘tragedie van de meent’ voor tragedy of the commons. En over de Grote Zes bleken verschillende boeken in het Nederlands te zijn verschenen. In andere gevallen moest de vertaling worden gemunt, wat vaak lukte door ‘één op één’ te vertalen omdat de term daarna werd uitgelegd. Voorbeelden: het ‘handicapbeginsel’ voor Amotz Zahavi’s handicap principle, de ‘kostbaar-signaaltheorie’ voor Thorstein Veblens costly signalling theory en ‘geplande veroudering’ voor Brooks Stevens’ planned obsolescence.

Legde Miller een begrip niet uit, dan waren er verschillende oplossingen. Ik vertaalde de term (of niet, als hij ook in het Nederlands wordt gebruikt) en smokkelde een synoniem of korte omschrijving de zin binnen. Vereiste de uitleg te veel tekst, bijvoorbeeld daar waar Miller speelt met het acroniem FUBAR (fucked up beyond all repair) of de vakterm priming gebruikt, dan bleek een voetnoot de beste oplossing.

Sanibroyeur
Als tegenwicht dan wel ter vervanging van de talloze Amerikaanse voorbeelden heb ik – meestal in opsommingen – Europese of Nederlandse equivalenten opgenomen, zoals consuminderen, Digidieren, flippo’s, Kinder Surprise, K’nex, Max Havelaar-producten, Niet-Winkeldag, Pez-snoephouders, Pim Pam Pet en titels van Nederlandse tijdschriften, waaronder de Vrekkenkrant. Een rijtje idiote, door Miller zichtbaar met genoegen opgeschreven merknamen die in Nederland en Vlaanderen onbekend zijn, heb ik met evenveel plezier vervangen door de Nederlandstalige bedrijfs- en productnamen AdeZ, Axxicon, Cordaid, Frutesse, Intellocity, Sanibroyeur, Symbion en Yakult.

Darwin en de consument is een complex, vol (misschien soms wat te vol) boek in een soepele stijl. Daardoor was het erg leuk om te vertalen, maar ook een lastige klus. Gelukkig liet Uitgeverij Contact een persklaarmaker uit de hemel neerdalen, die goed in de materie thuis was en niet aarzelde om iets tot op de bodem uit te zoeken als hij het niet helemaal vertrouwde, wat in een enkel geval geheel terecht bleek.

Geoffrey Miller houdt op 7 september a.s. een lezing in Groningen. Klik hier voor meer informatie.

Nog niet zo lang geleden is er op dit blog aandacht besteed aan de Persklaarmaker From Hell. Gelukkig bestaat ook de Persklaarmaker From Heaven. Wanneer de vertaler deze persklaarmaker treft, voert hij de correcties fluitend in. Hij voelt zich serieus genomen. Zelf heeft hij de vertaling naar beste kunnen gemaakt, maar omdat hij ook maar een mens is, heeft hij hier en daar een foutje gemaakt of een zinsnede iets minder fraai verwoord. De Persklaarmaker From Heaven helpt hem het boek zo goed mogelijk te laten worden, en daar heeft niet alleen de lezer baat bij, maar ook de uitgeverij en zelfs de auteur, want diens werk wordt recht gedaan. Indien in recensies het vertaalde boek wordt besproken — wat helaas niet altijd het geval is — zullen er geen aanmerkingen op de vertaling worden gemaakt.

Meedenken
De Persklaarmaker From Heaven denkt met de vertaler mee, want hij beheerst de brontaal, maar denkt ook aan de lezer, toch degene voor wie het boek is bedoeld. De Persklaarmaker From Heaven doet suggesties wanneer hij het op een bepaald punt niet eens is met de vertaler, en onderbouwt zijn kritiek. Daar kan de vertaler nog iets van opsteken, en zo heeft deze persklaarmaker ook nog invloed op boeken die in de toekomst zullen worden vertaald.

De Persklaarmaker From Heaven heeft namelijk hart voor zijn werk, al is dat nog zo onderbetaald, en al wordt zijn naam nooit genoemd, ook niet als het door hem gecorrigeerde boek wordt bekroond. Hij is en blijft een naamloze weldoener die nooit eens in het zonnetje wordt gezet.

Fatsoensregels
Er bestaan helaas geen geschreven regels voor het goed persklaarmaken. Goed, er zijn handleidingen van uitgeverijen, maar die gaan over wat cursief moet en wat niet, die gaan over kleinkapitaal, komma’s en punten. Maar de Persklaarmaker From Heaven houdt zich ook aan andere regels, aan fatsoensregels. Die regels koestert hij in deze zich verruwende tijden, en daarom is hij een zonnestraaltje in het leven van de vertaler. Want de Persklaarmaker From Heaven spuit niet alleen kritiek, maar geeft ook eens een complimentje. Hij corrigeert beleefd en voorkomend, met intelligentie en kennis van zaken.

Tien Geboden
Ze staan niet in steen gebeiteld, maar dit zijn de Tien Geboden waaraan de Persklaarmaker From Heaven zich houdt:

1. Neem de vertaler serieus, dus geen huilende smileys, strepen of kringels zonder erbij te zetten waar die op slaan. Wees duidelijk, leg uit wat eraan schort. Laat de vertaler niet raden.
2. Ga ervan uit dat de vertaler heeft nagedacht over de vertaling, en denk zelf ook na over je correcties. Als je echt niets kunt met het manuscript, omdat de toon je niet ligt, omdat de materie je vreemd is, of om wat voor reden dan ook, stuur het dan terug.
3. Ga niet op de stoel van de vertaler zitten. De uitgeverij heeft het boek aan deze vertaler uitbesteed, niet aan jou. Zou je alles wel willen veranderen, ook al is het niet fout, houd je dan toch in of stuur het manuscript terug.
4. Is het een vertaling vol beginnersfoutjes, neem de vertaler dan bij de hand en leg uit hoe het anders zou moeten. Op een vriendelijke manier, zonder katten. Corrigeren gaat op papier, er zit geen levend mens tegenover je. Toch moeten de correcties hetzelfde klinken alsof je wél tegenover elkaar zit. Dat is alleen maar beleefd.
5. Op- of aanmerkingen over de inhoud van het boek, de levenswandel van de auteur of de personages, hebben niets met de vertaling te maken. Maak je bezwaren kenbaar als je dat wilt, maar dan op een apart velletje papier, niet in de vorm van correcties.
6. Verlies nooit het uiteindelijke doel uit het oog: een boek dat prettig leest, ontroert, amuseert, informatief is. Daar draait het allemaal om: een zo goed mogelijk boek aanbieden aan de lezer.
7. Ook in een vertaling vol fouten staat hier en daar iets echt goeds. Maak op zo’n plek eens een complimentje. Een vertaler die vriendelijk gebrachte correcties onder de neus krijgt met af en toe een complimentje, zal eerder geneigd zijn de correcties in te voeren dan wanneer die op een pinnige toon worden gebracht, met als resultaat een beter boek.
8. Neem geen opdrachten aan als je de brontaal niet beheerst. Bepaalde nuances zullen je ontgaan.
9. Als je het zelf niet beter weet, maar vermoedt dat er in de vertaling iets niet klopt, maak daar dan een aantekening van voor zowel de vertaler als voor de redactie. De redactie kan in zo’n geval een deskundige raadplegen.
10. Houd in gedachten het volgende spreekwoord: wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Wees streng doch rechtvaardig.

Een warm plekje
Een persklaarmaker die zich aan deze regels houdt, zal een blijvend warm plekje veroveren in het hart van de vertaler. Het is al jaren geleden, maar ik denk nog vaak terug aan een persklaarmaker van wie ik de naam niet ken, die behalve terechte correcties ook aardige dingen in de marge schreef. En niet alleen over de vertaling, maar ook over het verhaal, dingen zoals: ik zie hem al komen, toen er een grappige situatie in zicht kwam, die zich echter heel anders ontwikkelde dan je zou denken. Op dat punt stond in de marge: dat had ik niet zien aankomen! Bij het invoeren van de correcties had ik het gevoel dat er iemand naast me zat, iemand die meedacht en meelas. Een fijn gevoel!

Op dit blog is al eerder aandacht besteed aan de persklaarmaker. Er is een discussie ontstaan over wat een persklaarmaker doet of zou moeten doen, er is opgemerkt dat ze wel erg onderbetaald zijn, ze zijn ondergebracht in categorieën, en sommigen zijn geheel naamloos de hemel in geprezen.

In dit stukje wil ik het hebben over het andere soort persklaarmaker, het type dat nijdig zit te krassen. De nietsvermoedende vertaler opent de envelop of de doos waarin de persklaargemaakte vertaling hem is toegestuurd. Zoals altijd is het een moment waarop zijn hart extra snel klopt, want ook al had hij nog zo zijn best gedaan, toch twijfelt hij aan zichzelf. Dit is het moment van de waarheid: heeft hij allerlei zinspelingen over het hoofd gezien, is hij zo één geworden met de brontekst dat hem de barbarismen niet zijn opgevallen? Of kan hij zoals gewoonlijk opgelucht ademhalen omdat het toch niet zo’n ramp is dat hij ergens een dt-foutje heeft gemaakt, een tikfout over het hoofd gezien, iets te vaak de zin met het onderwerp is begonnen, of andere kleine dingetjes heeft gedaan die gemakkelijk te corrigeren zijn?

Stokpaardjes
Dan ziet hij de eerste bladzij. Er staat in grote letters op: NIET TIJDJE MAAR POOSJE. Huh? Hij bladert verder. Hoewel er maar weinig rood is te zien, staan er overal in potlood strepen, kronkeltjes, kruisen, opmerkingen en smileys met een huilgezichtje. Wat is dit? Het antwoord is simpel: hij heeft de Persklaarmaker From Hell getroffen.

De Persklaarmaker From Hell berijdt stokpaardjes. Deze heeft bijvoorbeeld iets tegen ‘een tijdje’ in de zin van: een tijdje later. Dat moet ‘poosje’ zijn. Dat het synoniemen zijn, maakt hem niet uit. Poosje is goed, tijdje fout. Als de vertaler uitsluitend ‘tijdje’ heeft gebruikt, is er iets voor te zeggen dat af te wisselen met het ‘poosje’. Maar om door de hele vertaling heen POOSJE te krabbelen gaat een beetje ver.

Eigen mening
De Persklaarmaker From Hell heeft ook over van alles en nog wat een mening. En die ventileert hij. Zo ziet de vertaler bij een bepaald gerecht geschreven: BAH. Wat is er bah? Zijn vertaling, of dat gerecht? Hoe zou hij dat anders moeten vertalen? Hij breekt er zich het hoofd over.

Hij breekt zich verder het hoofd over de in grote hanenpoten geschreven opmerkingen van de Persklaarmaker From Hell bij de politiek incorrecte uitspraken die zijn personages maken. Zo staat er bij een wel zeer vrouwonvriendelijke uitspraak: ZOIETS ZEG JE TOCH NIET? Nee, zoiets zou de vertaler inderdaad in het dagelijkse leven niet gauw zeggen, maar de personages in het boek doen dat wel, en hij heeft die uitspraken geheel in de sfeer van het boek vertaald. Toch gaat hij peinzen of hij het niet anders had moeten verwoorden. Hij wordt steeds onzekerder.

En dan zijn er nog al die grote kruisen die hele regels omspannen. In welke regel moet de vertaler een fout zoeken? Wat is er mis? En waar slaan die smileys met huilgezichtjes op? En wat moet hij met de kronkels onder sommige zinnen? Daar moet iets mis mee zijn, maar wat? De Persklaarmaker From Hell doet geen suggesties.

Woedend
Na een hele hoop bladzijden te hebben doorgenomen is de vertaler niet alleen onzeker, maar ook woedend. Hij ziet door de bomen het bos niet meer. Plichtsgetrouw als hij is, leest hij toch alle opmerkingen door, en verandert de zinnen met kronkels eronder, de alinea’s met een kruis ernaast, en woorden waarop misschien die smileys met huilgezichtjes van toepassing zijn. Hij weet niet of het wel allemaal verbeteringen zijn… Langzamerhand kan hij zelf wel huilen. Hij heeft al tien jaar ervaring, is veelgevraagd, krijgt complimentjes van redacteuren en recensenten, en nu ineens dit. Hij voelt zich steeds kleiner worden. Zou hij niet beter ander werk kunnen gaan zoeken? Want voor vertaler is hij duidelijk niet in de wieg gelegd. Hij bakt er immers niks van?

Op het laatst is hij zo kwaad dat hij zelf ook pinnige opmerkingen gaat schrijven bij alles wat de Persklaarmaker From Hell heeft gekladderd. Hij ziet bijna niet meer dat er ook nuttige dingen zijn die hij zou kunnen invoeren. Het is niet slechts kaf, er is ook koren, maar dat valt hem niet meer op.

Nare smaak
Eindelijk is hij klaar en kan het gecorrigeerde manuscript terug naar de uitgever. Een hele tijd — o nee, poos — later komen de presentexemplaren. De vertaler krijgt een nare smaak in de mond. Dit is een besmet boek. Zonder er even in te kijken zet hij het in de kast bij alle andere boeken die hij heeft vertaald, maar het liefst zou hij het verscheuren, in de fik steken, er zijn gat mee afvegen.

Fatsoensnormen
De Persklaarmaker From Hell overtreedt bepaalde regels die helaas nog ongeschreven zijn: maak goed duidelijk waar een kronkeltje of kruisje op slaat. Doe een suggestie, of schrijf er op zijn minst bij waarom iets je stoort, en vertel erbij dat je het helaas ook niet beter weet. Denk mee met de vertaler, straf hem niet af. Een onervaren vertaler pikt misschien iets op van opbouwende en onderbouwde kritiek. Zeg er ook eens bij dat je iets leuk, mooi of grappig vertaald vindt. Wees geen frik die het met de aanwijsstok tikken laat regenen op het hoofd van de vertaler. En verlies het allerbelangrijkste niet uit het oog: dit boek is bedoeld voor een lezer die er plezier aan moet beleven, er iets uit moet opsteken, erdoor geroerd moet worden, al naar gelang de inhoud. De Persklaarmaker From Heaven streeft samen met de vertaler dat doel na. De Persklaarmaker From Hell doet weinig anders dan afkraken.

Kwetsend
Nu krijgt een persklaarmaker natuurlijk ook weleens vertalingen voor zijn neus die niet bepaald deugen. Maar zelfs in dat geval geeft het geen pas om er dingen bij te zetten als: NOU JA!!! Dat is niet opbouwend, het is alleen maar kwetsend. Zo ga je niet met collega’s in het boekenvak om. Zo ga je niet met mensen om.

Over een aantal dagen zullen we in deel 2 zien hoe het ook kan.