Etienne van Heerden (Oost-Kaap, 1954) is een van de belangrijkste schrijvers van Zuid-Afrika. In het Nederlands verschenen onder andere zijn romans De betoverde berg, De stoetmeester, De witte aap, Het zwijgen van Mario Salviati en In de plaats van liefde. Van Heerden is hoogleraar aan de universiteit van Kaapstad.

Deze maand verscheen 30 nachten in Amsterdam, geschreven na een eerder verblijf (2007) in Amsterdam als writer in residence. Hij schreef voor de Volkskrant een essay over zijn verwarrende ervaringen. Later verwerkte hij die in een roman, waarin de fictieve hoofdpersoon Henk de Melker uit Zuid-Afrika ook in dat huis logeert.

Het is een roman waarin raadsels worden ontrafeld: familiegeheimen en de duistere kanten van het verzet tegen de apartheid in Zuid-Afrika.

Vertalersduo Karina van Santen en Martine Vosmaer vertaalden samen werk van Blas de Roblès, Samuel Beckett, Mark Z. Danielewski, Louise Erdrich, Richard Ford, Catherine Millet, DBC Pierre en Salman Rushdie. Martine Vosmaer vertaalde solo werk van Umberto Eco en Cesare Pavese en Shakespeare voor het Amsterdamse Bostheater; Karina van Santen vertaalde ook boeken van Fay Weldon.

De lezing vindt plaats op 22 februari van 15.30 tot 17.30 in een van de universiteitsgebouwen van de Universiteit Utrecht. De middag zal worden afgesloten met een borrel.

Er is maar een beperkt aantal plaatsen, dus meld u snel aan!

Aanmelden kan nog tot 9 februari. Toegang is € 10,- (graag gepast meebrengen). Aanmelden is i.v.m. de zaalhuur en de catering noodzakelijk en kan via dit aanmeldformulier. Na aanmelding ontvangt u een bevestiging met daarin het adres en een routebeschrijving.

Katherine Scholes is geboren in Tanzania en heeft daar tot haar tiende gewoond. Haar vader was arts en missionaris, haar moeder kunstenares. Het gezin trok geregeld naar afgelegen delen van het land, waar haar vader dan vanuit een veldhospitaal werkte. Van die jeugdherinneringen heeft ze gebruikgemaakt voor de roman Kind van de leeuwin.

Kind van de leeuwin is een boek over de relatie tussen moeders en dochters, maar ook over de relatie tussen mens en leeuw. Niet voor niets heeft ze het opgedragen aan George Adamson, de ‘Father of Lions’, die in Kenia een reservaat had opgericht waar hij en zijn vrouw verweesde en gewonde leeuwen verzorgden tot die naar de wildernis konden terugkeren.

Angel
Als de zevenjarige Angel door een gruwelijke samenloop van omstandigheden in de woestijnachtige wildernis van Tanzania haar moeder verliest, moet ze terugvallen op wat ze in haar korte leven van de leden van de inheemse stammen heeft geleerd om te kunnen overleven. Bijvoorbeeld als er een leeuwin met welpen op haar afkomt als ze bij haar dode moeder zit en wanhopig probeert de aasgieren op een afstand te houden.

Kilometers verderop komt de Australische Emma Lindberg aan bij een afgelegen researchcentrum, waar haar moeder jaren geleden heeft gewerkt. Daar ontmoet Emma Daniel Oldeani, een toegewijd researcher die in het haveloze gebouw met de ouderwetse apparatuur verbeten blijft proberen een vaccin te ontwikkelen tegen het dodelijke olambovirus.

Als Emma en Daniel horen dat er in de woestijn een meisje wordt vermist, gaan ze haar onmiddellijk zoeken. Tijdens die zoektocht krijgt Emma steeds meer inzicht in het leven van haar moeder, die vijfentwintig jaar geleden is overleden aan het virus waar Daniel nog steeds onderzoek naar doet.

George
Midden in de jungle is een leeuwenkamp, opgericht door de Engelsman George Lawrence, die ervoor zorgt dat welpen die hun moeder hebben verloren, beschermd kunnen opgroeien tot ze oud genoeg zijn om naar de wildernis terug te gaan. Een van die welpen is Moyo.

De leeuwin Moyo is in zekere zin de hoofdpersoon van deze roman. Op het moment dat ze Angel vindt, is ze met haar twee jonge welpen door de woestijn op weg naar het leeuwenkamp waar ze is opgegroeid, omdat de rest van haar troep door jagers is uitgemoord. Ze neemt Angel onder haar hoede en tezamen zetten ze de lange tocht naar het kamp voort.

De vertaling
Tijdens het vertalen van deze roman werd ik danig afgeleid door het fascinerende verhaal van George Adamson en zijn leeuwen. Ik moet de film Born Free die op zijn werk is gebaseerd, gemist hebben, want dit was mijn eerste kennismaking met de man en zijn werk. Hoe meer ik erover las, hoe meer ik me kon inleven in de wereld van Moyo en Angel.

Ook de informatie over de dodelijke virussen, in het bijzonder het ebolavirus, dat model moet hebben gestaan voor het olambovirus in het boek, was onthutsend en fascinerend tegelijk.

Tot slot was het erg fijn dat er online woordenboeken Swahili-Engels bestaan, waarin ik probleemloos de vertaling vond van woorden als kitenge (doek, lap stof), boma (veekraal), wazungu (blanken) en nog veel meer.

Er zijn films waarin je de heldin van het verhaal knarsetandend volgt omdat jij in je luie stoel ziet wat er om haar heen gebeurt en haar niet even kan aanstoten of door elkaar schudden. Vertrouw me is het equivalent ervan in boekvorm. Het is de tweede roman van de Australische schrijfster Kate Veitch. Haar debuut, Listen, was in 2008 een bestseller in haar moederland en verscheen verder alleen in Duitse vertaling. Haar tweede roman verschijnt nu ook in Nederlandse vertaling.

Je voelt op je klompen aan dat er iets niet goed zit in het ogenschijnlijk perfecte huwelijk van Susanna en Gerry als Susanna in het eerste hoofdstuk bij een partijtje tennis in bijzijn van hun double-partners veel te venijnig door haar man op de vingers wordt getikt als ze een bal misslaat. Susanna laat dergelijke dingen echter van zich af glijden, want ze vindt dat ze reuze geboft heeft met haar knappe, succesvolle echtgenoot. Ze vertrouwt Gerry volkomen, ook als hij in zijn eentje over de hele wereld reist om klanten te werven voor zijn architectenbureau en haar nooit meeneemt omdat hij ‘toch alleen maar zit te werken en er geen tijd is voor sightseeing’. Ze is blij met haar artistieke dochter, die op haar vijftiende al een kleine kledingbusiness heeft opgezet, en trots op haar sportieve zeventienjarige zoon, die een carrière als proftennisser wacht. Ze heeft een uitstekende relatie met haar moeder en is een grote steun voor haar labiele zus, die als ex-verslaafde en alleenstaande moeder moeizaam door het leven strompelt. Het enige wat ze eigenlijk mist, is de mogelijkheid om uiting te geven aan haar eigen creativiteit, waarvoor door haar drukke leven en haar baan als docente op de kunstacademie gewoon geen tijd lijkt te zijn.

Net als ze een gelegenheid krijgt om weer te gaan schilderen en zelfs een tentoonstelling te houden, gebeurt er iets waardoor haar leven en dat van alle mensen die ze liefheeft volkomen op zijn kop wordt gezet. Opeens moet Susanna, de meegaande, goedgelovige, kneedbare Susanna de rots in de branding zijn voor haar kinderen, terwijl haar huwelijk uiteen dreigt te vallen.

Het is op dit moment misschien moeilijk voor te stellen, maar er bestaan ook bloedhete zomers. Zomers waarin de hitte maar niet afneemt, waarin het dag en nacht warm blijft, gras en planten verdorren, de aarde uitdroogt, je van hogerhand opdracht krijgt om zuinig te doen met water en het lijkt alsof er nooit meer een druppel regen zal vallen. Zo’n zomer was het in 1976, in Nederland maar ook in Engeland, en in die zomer speelt het verhaal van Het bewijs van liefde zich af.

Op een afgelegen schapenboerderij in het Lake District klopt een vreemde aan, Spencer Little, een wiskundige die op de fiets uit Cambridge is gekomen en die voor de duur van de zomer om werk vraagt, niet voor loon maar in ruil voor kost en inwoning.

Een besloten plattelandsgemeenschap met strikte normen en nauwelijks oog voor de buitenwereld, krijgt te maken met een stille, teruggetrokken buitenstaander en, later, een groep hippies. Daartegenover de wiskundige, die hoopt een vernederende ervaring te ontvluchten en de vereiste concentratie voor zijn wiskunde te hervinden, maar in aanraking komt met mensen en opvattingen die hem tot dan toe vreemd waren, of die juist beangstigend sterk lijken op wat hij wilde ontlopen.

En al die tijd straalt de warmte van de bladzijden.

Inspiratie
In mijn stukje over Catherine Halls eerste boek, Herinneringen aan Grace, schreef ik dat in verschillende recensies had gestaan ‘Daphne Du Maurier meets Sarah Waters’. Een Engelse recensent van The Proof of Love merkt op dat hij op dit boek een sticker met dezelfde tekst aantrof, maar, zegt hij: ‘Dat klopt helemaal niet. Ik werd eerder herinnerd aan stukken van D.H. Lawrence en Thomas Hardy, maar die namen zijn vandaag de dag zeker niet sexy genoeg voor op een boekomslag?’

Sexy of niet, de auteur heeft zich inderdaad door hen laten inspireren. Daar moest ik bij het vertalen wel even in komen, want het betekende dat Hall lange zinnen gebruikt, die ook in het Nederlands goed leesbaar moesten blijven en niet in stukjes gehakt mochten worden.

Een andere inspiratiebron, niet voor de stijl maar voor de namen, bleek Lewis Carroll. Toen ik eenmaal doorkreeg dat het kleine meisje Alice die naam niet zomaar droeg, leverde dat een leuke speurtocht op.

Hulpbronnen
Het is al vele malen gezegd, en voor mij was het nog nooit zo sterk opgegaan als bij dit boek: een vertaler is nergens zonder deskundigen op wie hij een beroep kan doen. Hier kwamen twee werelden samen, met als gevolg dat ik achtergrondinformatie nodig had over wiskunde (dank je wel, Marianne), muziek (dank je wel, Mariella) en schapen (dank je wel, Elly). Ik zeg met opzet ‘achtergrondinformatie’, omdat ik de kennis die ik kreeg soms letterlijk overnam, maar er binnen de context van het verhaal ook wel mijn eigen draai aan moest geven.

Botsing tussen culturen
Ik vond het zelf een bijzonder geslaagde combinatie: de door Hardy en Lawrence geïnspireerde stijl voor een verhaal dat zich afspeelt in de jaren zeventig, verleden tijd maar wel door velen van ons zelf meegemaakt (en nog levendig in ons geheugen). De drang naar vrijheid die voor veel anderen juist een bedreiging vormde. Wat de aanblik van beschilderde busjes vol hippies in een besloten gemeenschap teweegbrengt: ‘Christus nog aan toe, het is 1976 en het lijkt net of wij hier in de jaren vijftig zijn blijven steken. We zien er anders uit dan de rest van de wereld, we praten anders dan de rest. We denken niet eens net als zij. Dat zie je toch zelf, je werkt toch voor Hartley. Je weet dat ik gelijk heb. Mensen als die hippies komen hiernaartoe omdat ze ergens naar op zoek zijn. Ze hebben er de mond van vol hoe verdomd geweldig het is om in contact te komen met de natuur, om vrij te zijn. Nou, probeer maar ‘s hoe het is om hier geboren te zijn. Om niet weg te kunnen.’

Dit alles dus in die oudere stijl en de symboliek die erin doorklinkt, met overkoepelend dat veelzeggende weer: de aanhoudende, alles lam leggende warmte, tot vlak voor de finale het onweer losbarst en de regen met bakken uit de hemel komt.

Staatssecretaris Teeven wilde het illegaal downloaden van auteursrechtelijk beschermd werk voor privégebruik strafbaar stellen, maar in de Tweede Kamer bleek geen meerderheid voor zijn plannen te bestaan. Wij zijn als makers van vertalingen die als e-boek op internet worden aangeboden direct betrokken. Voor ons vormt die uitgavevariant een bron van inkomsten. Wie illegaal een elektronisch exemplaar van een door ons vertaald boek downloadt, stoot ons bij een e-boekprijs van een eurotientje al gauw een boterham van vijftien tot dertig eurocent uit de mond.

De Nederlandse thuiskopie-exceptie
Daarbij moeten we wel aantekenen dat we ons in Nederland, anders dan in de meeste Europese landen, waar downloaden uit illegale bron onrechtmatig of strafbaar is, in een merkwaardige spagaat bevinden: uploaden is wel strafbaar, downloaden niet. Strikt genomen is de term ‘illegaal downloaden’ dus onjuist. Het is ‘legaal downloaden van illegaal geüploade content waarop auteursrecht rust’. De Auteurswet bepaalt dat voor de verveelvuldiging van een auteursrechtelijk beschermd werk toestemming van de maker nodig is, in het geval van een boekvertaling dus van de vertaler — tenzij die het exploitatierecht op zijn werk heeft overgedragen aan bijvoorbeeld een uitgever. In die wet zijn ook een aantal beperkingen opgenomen, waaronder die in artikel 16 lid b over de ‘verveelvoudiging welke beperkt blijft tot enkele exemplaren en welke uitsluitend dient tot eigen oefening, studie of gebruik van de natuurlijke persoon die zonder direct of indirect commercieel oogmerk de verveelvoudiging vervaardigt [...],’ de thuiskopie, met andere woorden. ‘Daarbij doet naar geldend recht niet ter zake dat deze thuiskopie op basis van een werk wordt gemaakt waarvoor voor de eerdere verveelvoudiging of openbaarmaking geen toestemming is verleend van de rechthebbende,’ schrijft staatssecretaris Teeven in de reactie van de regering op het verslag van de Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie naar aanleiding van de Speerpuntenbrief Auteursrecht 20©20 van april 2011 over de modernisering van het auteursrecht.

Kabinet en Europa
Het kabinet wil in het kader van de bevordering en de bescherming van nieuwe bedrijfsmodellen op internet — speerpunt 3 — ‘het legale aanbod vergroten en het rechtmatig gebruik als de norm stellen’. Downloaden uit evident illegale bron valt als het aan het kabinet ligt niet langer onder de thuiskopie-exceptie, waarmee de aanleiding voor een stelsel met thuiskopieheffingen vervalt.

Ook de Europese Commissie zit op dat spoor, getuige de doelstelling die Neelie Kroes op 19 november 2011 in Avignon op de Digitale agenda zette: ‘Legally, we want a well-understood and enforceable framework. Morally, we want dignity, recognition and a stimulating environment for creators. Economically, we want financial reward so that artists can benefit from their hard work and be incentivised to create more.‘

Verbod op illegaal downloaden zinnig of onzinnig?
Onze vraag luidt nu: wat vinden boekvertalers van een verbod op illegaal downloaden? Is dat zinnig of onzinnig? Als het ‘een heilloze weg’ is, zoals Pauline Smeets (PvdA) volgens de Volkskrant beweert, als het kabinet volgens diezelfde Speerpuntenbrief niet kiest voor een heffing op opslagmedia, smartphones, tabletjes, of internetabonnementen, wat zijn dan de mogelijke alternatieven? De betaalmodellen die Bits of Freedom opsomt? De collectieve licentie volgens het ‘radiomodel’ van D66?

Laat het ons weten!

De gedragscode werd op 14 mei 2011 aangenomen door de Algemene Ledenvergadering van de CEATL.*

1. Licentie van exploitatierechten
   Licenties voor de exploitatie van een vertaling worden verleend voor maximaal vijf jaar en zijn onderworpen aan de voorwaarden en geldigheidsduur van de licentie voor de vertaalrechten. Alle in licentie gegeven rechten worden expliciet in het contract vermeld.
2. Honoraria
   De vertaler krijgt voor zijn werk een billijk honorarium, waar hij fatsoenlijk van kan rondkomen en een vertaling van goede kwaliteit mee kan maken.
3. Betalingsvoorwaarden
   Bij ondertekening van het contract ontvangt de vertaler een voorschot ter hoogte van ten minste een derde van het volledige honorarium. Het resterende bedrag is op zijn laatst opeisbaar na inlevering van de kopij.
4. Termijn van de uitgave
   De uitgever geeft de vertaling uit binnen de contractueel vastgelegde termijn, uiterlijk twee jaar na inlevering van de volledige kopij van de vertaling.
5. Aandeel in de opbrengst
   De vertaler ontvangt een redelijk aandeel in de opbrengst uit de exploitatie van zijn werk, ongeacht de vorm waarin het openbaar is gemaakt, vanaf het eerste exemplaar.
6. Naamsvermelding
   Als auteur van de vertaling wordt de vertaler overal genoemd waar de oorspronkelijke auteur wordt genoemd.

*) Met dank aan Martin de Haan voor de vertaling.

Toen we dit boek voor het eerst opensloegen, werden we meteen gegrepen door het begin. Twee oudere Australische rechters hebben de hele dag met kunstvliegen op forellen gevist, zitten nu op het terras van het enige hotel in de wijde omtrek en zien een bovenmaatse forel over de brug schuifelen. Ze begrijpen dat daar een kind in moet zitten. En dat klopt: het is het jongetje dat de hoofdrol zal spelen in het grote kerstspel van de dorpsschool. De brug waar hij overheen loopt, overspant de grote, kolkende rivier die door het dorp stroomt en waarin forellen zwemmen die als eitjes uit Engeland zijn geïmporteerd. Het jongetje in de bordkartonnen forel is hun koning. Misschien wordt het dorp de nieuwe hoofdstad van Australië, daar zijn de autoriteiten nog niet helemaal uit. We schrijven 1906.

Olympische Spelen
Meteen na het idyllische eerste hoofdstuk worden we abrupt naar een veel recenter verleden geslingerd. Sydney is in rep en roer door de naderende Olympiade. Twee werknemers van het Olympisch Comité zijn op zoek naar een bejaarde man of vrouw die op de dag van de openingsceremonie van de Olympiade van het jaar 2000 honderd jaar wordt en dus bij die gelegenheid een eeuw Australische geschiedenis kan vertegenwoordigen. Ze vinden een kandidaat, maar die verkeert in kritieke toestand.

Verslaafd
Het beeld verspringt naar een drugsverslaafd meisje van zesentwintig, moeder van een baby die al snel na de geboorte is gestorven. Ze is op de vlucht voor haar psychotische, eveneens verslaafde ex-vriend, die haar zwanger heeft gemaakt, mishandeld en aan andere mannen verhuurd, en haar nu achtervolgt omdat hij nog steeds in de waan verkeert dat ze uiteindelijk samen gelukkig zullen worden. Hij zal geen middel schuwen om haar terug te krijgen.

Vanaf dat ogenblik komen we in een achtbaan terecht. De bejaarde kandidaat wordt in allerijl per helikopter naar een bewaakt verpleeghuis overgebracht. Het verslaafde meisje blijkt zijn achternicht te zijn. De ex-vriend die jacht op haar maakt, begeeft zich in rampzalige criminele toestanden. De drugsdealer die een verbindende rol tussen de personages speelt, stijgt in een totaal andere, onverwachte rol boven zichzelf uit. Een mislukte radiojournalist die een nachtprogramma presenteert, krijgt last van zijn geweten, met alle gevolgen van dien.

Uitdaging
Voor ons vertalers was deze tekst een prachtige uitdaging. Honderd jaar Australische geschiedenis! Door de vele flashbacks moesten we slalommen tussen twee fins-de siècle: dat van de negentiende en dat van de twintigste eeuw. Enerzijds het idioom van de dorpsbewoners, boeren en natuuronderzoekers anno 1900, anderzijds het taalgebruik van een grote stad in 2000 met zijn verslaafden, reclamejongens, hulpverleners, uitgerangeerde radioverslaggevers en arbeiders. We hopen dat we daarin zijn geslaagd.

Een paar voorbeelden, een uit het begin:

De rechters werden overmand door medelijden met de verhitte, hijgende vis.
‘Kunnen we je ergens mee van dienst zijn?’ informeerde Thorpe, die zijn whisky inmiddels op had.
Door een kieuw klonk een klein, gedempt stemmetje: ‘Nee, dank u, meneer.’
‘Weet je het zeker?’ vroeg Carrington met een gebaar naar een blauw karafje op hun tafel. ‘Een slokje water misschien?’
‘Nee, dank u,’ zei het jongetje, ‘ik moet verder.’
‘Zoals je wilt,’ zei Carrington.
Daarop schuifelde de forel, vaderlijk nagekeken door de beide rechters, verder naar de Imperial Hall, te midden van de krankzinnige, voorbijsnellende maalstroom van planten, vissen, paarden en ouders en het stof onder het doorbuigende snoer met de glazen lampjes. Voor de ingang van de zaal werd Wilfred Lampe geduwd en aangepord, er werd aan zijn schubben gerammeld, kinderen riepen: ‘Forel! Forel! Forel!’ en hij draaide zich aldoor om en om, maar door die dikke fluwelen lippen heen waren de mensen moeilijk te herkennen. In het gele licht konden de rechters nét het bord lezen dat aan de muur van de zaal gespijkerd zat: DE SCHOOL VAN DALGETY PRESENTEERT DE FORELLENOPERA. SLECHTS ÉÉN VOORSTELLING. EEN ONVERGETELIJKE AVOND.

En een uit een later hoofdstuk:

Ze was nu meer dan twee maanden voor hem op de vlucht. Sinds de dag dat ze het plattelandsstadje in de Australische Alpen was ontvlucht met zijn auto, het geld en de mooie ballonnetjes heroïne die ze voor hem had verstopt. Waren het wel Alpen geweest? Lag er sneeuw? Of was het as? Ze herinnerde zich dat er iets — ijs of as — uit de lucht was gevallen, en blauw langs de rand van iemands lippen, een meer, de hese stemmen van schapen, een begraafplaats en de ogen, oren, monden en haren van engelen die onder de aarde zaten. Daarna de vlucht over de snelweg, haar hoofd en de cabine van de auto en de duisternis buiten gevuld met verglijdende lichtkringen, eerst speldgroot, dan zo groot als munten, borden, tunnels, heel snel groeiend en omlijst door regenbogen — achter haar in de achteruitkijkspiegel, op haar af komend uit het donker, boven, binnen en buiten de auto die ervan schudde, en zij worstelend met het stuur, met handen die zelfs nog trilden als haar knokkels helemaal wit waren.
Terwijl de ontbijtcocaïne wegebde in de stille badkamer, hoorde ze een vogel telkens opnieuw dezelfde noot zingen, en ze bleef naar de cilindersloten staren terwijl het water uit haar pony drupte.

Zoals de titel al doet vermoeden, wordt de filosofie in dit boek op luchtige wijze geïntroduceerd. In vijfendertig hoofdstukken bespreekt Peter Cave, in Groot-Brittannië een soort Maarten van Rossem op het gebied van de filosofie, alle belangrijke thema’s van ruim 2500 jaar westerse filosofische traditie.

Een speelse introductie tot de westerse filosofie
Hij doet dit op een bijzondere manier: geen gortdroge bespreking van de verschillende vakken zoals je die tijdens een universitaire filosofiestudie krijgt voorgeschoteld (metafysica, kenleer, politieke filosofie, ethiek enzovoorts), maar een ‘probleemgerichte’ aanpak. Daarbij begint hij steeds vanuit tamelijk alledaagse problemen en geeft vervolgens de filosofische overwegingen of antwoorden.

Analytische traditie
Een dergelijke probleemgerichte aanpak verklaart tegelijk wel de achtergrond van deze man: in de moderne westerse filosofie laten zich grofweg twee hoofdrichtingen onderscheiden, namelijk de Angelsaksische, analytische traditie, die sterk hecht aan logica en erg ‘oplosserig’ is, en de continentale filosofie, die wat abstracter is en meer aandacht heeft voor vragen zoals die naar ‘het zijn van het zijn’. Voor de meeste moderne Nederlandstalige lezers is het waarschijnlijk gunstig dat Cave van de Angelsaksische school is.

Licht absurdistisch
Als je de inhoudsopgave bekijkt, zou je niet direct denken dat het een probleemgericht boek is, eerder een licht absurdistisch werk. ‘Hoe je je staande houdt op een hellend vlak’, ‘Hoe je verklaart dat je geen mensen eet’ of ‘Hoe voorkom je dat jij op de kleren moet passen’: het ziet er allemaal wat merkwaardig uit. Het is dan ook geen opzoekboek maar een leesboek, en hoewel de vorm waarin het gedrukt is doet vermoeden dat het voor tieners is, is niets minder waar. Dit boek is echt bedoeld voor mensen die de cultuurbijlage van de betere kranten lezen, maar misschien gewoon niet zo thuis zijn in de filosofie. Je pakt zo nu en dan eens een hoofdstukje (nooit meer dan 5-6 pagina’s) en steekt ontzettend veel op.

Leve de Koninklijke Bibliotheek!
Deze opdracht belandde op mijn bureau omdat ik al eerder filosofische en theologische teksten had vertaald. Het vinden van de juiste terminologie was dus geen probleem, maar de vele citaten uit filosofische klassiekers wel! Als je filosofie en theologie vertaalt, ga je vanzelfsprekend eerst op zoek naar eventuele bestaande vertalingen van het betreffende geciteerde fragment. Van het merendeel waren die gelukkig te vinden in de Koninklijke Bibliotheek, en de twee gevallen waarvan geen vertaling bestond, waren gelukkig van oorsprong Engels en Duits, dus na enig zoeken kon ik ook die Duitse passage uit het origineel vertalen.

IJverige persklaarmaker, oplettende redacteur
De ijverige persklaarmaker, die vanwege de haast (het zal ook eens niet) carte blanche had, was helaas niet vertrouwd met de gewoonte citaten over te nemen en bracht daarin doodleuk ‘stijlverbeteringen’ aan. Gelukkig had de redacteur door dat dit niet de bedoeling was en werd alles teruggedraaid.

Reeks
Dit boekje maakt deel uit van een reeks, waarin Afineke de Vries Hoe blijf je eeuwig leven van Alok Jha vertaalde. In het voorjaar verschijnen nog twee deeltjes over respectievelijk natuurkunde en wiskunde, waar ik momenteel nog aan vertaal.

Deze opdracht – mijn eerste literaire vertaling – kreeg ik in de schoot geworpen, dat gebeurt soms dus echt. Collegavertaalster Charlotte Koopmans, medestudente aan de Vertalersvakschool, was gepolst door Yond Boeke of ze er voor voelde een boek van Ascanio Celestini, schrijver/acteur/performer/filmer uit Rome, te vertalen. Charlotte had tijdens de opleiding een presentatie over Celestini verzorgd. Zij wilde graag een boek van hem vertalen maar liever niet alleen. Zo begon onze samenwerking onder mentoraat van Yond Boeke, en met het vertrouwen dat redacteur Frederike Doppenberg van Uitgeverij Athenaeum ons gaf.

Groeiende bekendheid
De populariteit van Celestini groeit. In Italië heeft hij een flinke schare fans, in Frankrijk zijn enkele boeken van hem vertaald, in Brussel trad hij ook al op en ik las dat hij binnenkort ook Stockholm aandoet. In Nederland is hij nog nagenoeg onbekend. Om een indruk van Celestini te geven daarom dit filmpje. Een razendsnel uitgesproken, onafgebroken woordenstroom, vol grappen, woordspelingen, herhalingen en verwijzingen naar de actualiteit, waarbij hij voortdurend met alles de draak steekt en tegelijkertijd ongezouten maatschappijkritiek levert. Daarmee staat hij in de Italiaanse traditie van de door Dario Fo herontdekte commedia dell’arte. Een strijdbare verhalenverteller die compassie toont met de mensen die door het lot zijn benadeeld.

Een ingenieus bouwwerk
Maar Celestini is dus niet alleen performer, hij is ook schrijver. Het barbiehuis gaat over vier jonge mensen die zich in het hedendaagse Rome proberen staande te houden. Elk personage heeft een eigen hoofdstuk: Salvatore, Marinella, Nicola en Patrizia. De gebeurtenissen in hun leven overlappen elkaar deels en elk vertelt daarover vanuit zijn of haar, soms vervormde of verdraaide perspectief, zodat voor de lezer langzaam maar zeker de ‘verhaalflarden’ op hun plaats vallen (maar toch niet helemaal). Celestini schrijft compact. Veel fragmenten en zelfs zinnen hebben een extra betekenis of lading, verwijzen vooruit naar andere fragmenten of grijpen daar juist op terug, maar nooit één-op-één, en dat maakt Het barbiehuis tot een ingenieus bouwwerk.

Vertaalstrategie
We hebben elk twee hoofdstukken vertaald en onze vertalige keuzes steeds op elkaar afgestemd. Omdat de personages geen eenduidige eigen stem hebben en je steeds Celestini ‘hoort’, was het overleg heel intensief. We becommentarieerden elkaars stukken en deden ons voordeel met het grondige, altijd verrijkende commentaar van Yond. Het was hard werken dus, en een forse tijdsinvestering. Maar wat hebben we veel geleerd van het gepuzzel. En wat hebben we veel gegrinnikt om de absurde en hilarische uitweidingen en overgangen die Celestini voortdurend maakt, en waardoor zelfs de tragische episodes draaglijk worden.

Klassenstrijd in het barbiehuis
Op verzoek van redacteur Frederike dachten we mee over een andere titel dan de in het Nederlands nogal zware, al te serieus klinkende titel Klassenstrijd. Italiaanse lezers, bekend met Celestini, zullen in deze titel ongetwijfeld Celestini’s ironie herkennen, maar diezelfde titel kan Nederlandse lezers, die immers nog niet bekend zijn met deze schrijver, afschrikken of op het verkeerde been zetten. En dat zou jammer zijn. We zijn dan ook blij dat de uitgever gekozen heeft voor de door ons voorgestelde titel Het barbiehuis, een titel die volgens ons ook heel goed de lading dekt en samen met het prachtige omslag nieuwsgierigheid opwekt en hopelijk tot lezen verleidt.

Mensen die weten dat ik boeken vertaal, vragen mij geregeld wat ik aan het vertalen ben. De laatste tijd zei ik dan dat ik met een amishdetective bezig was. Dat leverde nogal eens opgetrokken wenkbrauwen en verbaasde blikken op. ‘De amish, dat zijn toch die mensen in Amerika die zeer eenvoudig leven en heel godsdienstig zijn? Van die brave mensen die tegen elke vorm van geweld zijn? En plegen die moorden?’ Blijkbaar wel.

Op een dag verdwijnt de tienjarige amishjongen Jeremiah Miller spoorloos uit zijn omgeving. Een briefje maakt duidelijk dat zijn vader, die is verbannen uit de gemeenschap, hem heeft meegenomen. Bisschop Eli Miller, die zijn kleinzoon opvoedt, is ten einde raad en laat twee buitenstaanders, dominee Troyer en professor Branden, de zaak onderzoeken. Binnen de gesloten en traditionele wereld van de amish stuiten zij op wantrouwen en ze merken tot hun frustratie dat er informatie voor hen wordt verzwegen. Dan wordt de vader van Jeremiah levenloos aangetroffen, gekleed in splinternieuwe amishkleren. Wie zit hierachter? En waar is Jeremiah? Branden en Troyer betrekken de sheriff bij het onderzoek. Ze ontdekken dingen die veel mensen, vooral de bisschop, liever geheim hadden gehouden.

Dialect
Een van de lastige dingen waar ik tegen aanliep, is het dialect van de amish. De amish spreken onderling Pennsylvania-Duits, een variant op het Hoogduitse dialect dat nog steeds gesproken wordt in het gebied waar de meeste voorouders van de amish oorspronkelijk vandaan kwamen. Tegen de Englisch, zoals de amish de niet-amish noemen, wordt Amerikaans gesproken.

In Blood of the Prodigal staan soms zinnen die een mengelmoes zijn van Amerikaans en Pennsylvania-Duits. De Amerikaanse lezers zijn waarschijnlijk redelijk vertrouwd met termen als Gemei (= amishgemeenschap) en Meidung (verbanning uit de amish gemeenschap), want in de lopende zinnen werd zelden uitleg gegeven. Toch wilde ik dat de Nederlandse lezer niet aandoen. Waar het niet al te storend was, heb ik de eerste keer dat een woord voorkwam extra uitleg gegeven. Een voorbeeld: ‘Cal Troyer was niet schtolz, niet trots. Er was eerder sprake van diepe nederigheid.’ Dat ‘niet trots’ heb ik dus aan de tekst toegevoegd. Ook is in de vertaling een woordenlijst opgenomen van woorden in het Pennsylvania-Duits die in het boek voorkomen. Deze woordenlijst stond niet in de Amerikaanse brontekst.

Meedenken
Een boek dat zich afspeelt bij het ‘eenvoudige volk’, zoals de amish ook wel worden genoemd, bleek lang niet altijd eenvoudig om te vertalen. Ik heb heel wat uurtjes zitten zoeken naar de juiste namen voor onderdelen van rijtuigen, kledingstukken en hengels. Dan is het prettig als andere boekvertalers met je meedenken, je soms zelfs doorverwijzen naar mensen uit hun kennissenkring die, bijvoorbeeld, alles van vliegvissen weten. Bij deel twee zal ik ongetwijfeld weer een beroep op hen doen.