Dit is het derde boek van Sarah Hall dat in het Nederlands verschijnt. Haar eerste roman die in Nederland verscheen, was De Michelangelo van Coney Island (in 2005, vertaald door Liesbeth Teixeira de Mattos), een rijke, gelaagde roman over een tatoeagekunstenaar. In 2008 volgde De vrouwen van Carhullan (door mij vertaald), een grimmige feministische toekomstfantasie.

En nu is er dus Portret van een dode man. Het is Halls meest complexe roman tot nu toe, waarin ze blijk geeft van een indrukwekkend compositietalent. Het boek heeft niet minder dan vier hoofdpersonen en een groot aantal bijfiguren, die voor een deel een rol spelen in elkaars verhalen. Het boek doet in die zin enigszins denken aan beroemde ensemblefilms zoals Magnolia van Paul Thomas Anderson en Short Cuts van Robert Altman. Qua detaillering en verwevenheid van de verhaallijnen heeft Hall in ieder geval een formidabele prestatie geleverd, al was het alleen maar omdat haar vier verhalen samen zowat een halve eeuw omspannen (ieder personage leeft in zijn eigen tijd, maar er is wel overlap).

De vier stemmen
De vier hoofdpersonages zijn een Italiaanse schilder die aan het eind van zijn veelbewogen leven is gekomen, een blind meisje dat is opgegroeid in hetzelfde dorpje als de schilder, een Noord-Engelse landschapsschilder die ooit brieven schreef aan de Italiaan, en de dochter van de Engelse schilder, die in Londen een expositie organiseert gewijd aan twintigste-eeuwse Europese meesters… onder wie de Italiaan. In alle verhalen speelt de dood op verschillende manieren een belangrijke rol.

Het meest intens is het verhaal van de dochter die de expositie organiseert: zij worstelt met de recente dood van haar tweelingbroer en verliest zich in een roekeloze buitenechtelijke verhouding. Het bijzondere van deze verhaallijn is bovendien dat hij geheel in de jij-vorm is geschreven, passend bij de onzekerheid van de jonge vrouw over haar identiteit nu de intieme band die haar met haar broer verbond zo plotseling is weggevallen.

De vertaling
Alle vier de hoofdpersonen hebben een eigen stem, en die stemmen zijn in afwisselende, korte hoofdstukjes te horen. Hieronder twee korte fragmenten uit het boek. Dit is een passage over de jonge vrouw wier tweelingbroer is omgekomen:

Je hebt geprobeerd je groot te houden omwille van je ouders. Omwille van je onvrijwillige adem, je hart dat tegen je zin maar door blijft bonzen. In alle praktische opzichten, en naar buiten toe, functioneer je normaal. Je staat ’s morgens op, wast je, loopt naar de galerie en doet je werk. Je ligt niet in je eigen uitwerpselen, je brult op straat niet tegen vreemden. Je accepteert alles. Je hebt zelfs een boek over rouwverwerking gekocht. Vorige week stond je ineens op de afdeling zelfhulpboeken van Waterstone’s en trok je een bleekroze boek van de plank. En voor je het wist haalde de verkoopster het ding langs de kassa, pakte ze je pasje aan en vroeg je het bedrag te controleren en je pincode in te toetsen. Misschien dacht je dat dat boek de sleutel tot je herstel was. Dat het je stap-voor-stap-aanwijzingen zou geven om te rouwen, in een stijl die subtiel genoeg was om jouw specifieke verdriet precies te beschrijven. Je hebt er niet veel aan gehad. Wat erin stond, klonk onecht. Het sloeg nergens op. De woorden trokken voor je ogen langs, maar beschreven je situatie niet. Dus heb je het weggedaan – naar de Oxfam-winkel bij het park gebracht. Wat had je verwacht? Dat je de dood kon bestuderen, alsof het een zwangerschaps- of timmercursus was? Dat je alleen maar het hoofdstuk ‘Dood van een tweelingbroer’ hoefde op te slaan en aantekeningen in de marge hoefde te maken? Dat je er echt mee geholpen zou zijn?

En, het andere uiterste qua stijlregister, een passage uit het dagboek van de oude Italiaanse schilder:

Aan het begin van elke dag is er alleen de wind, die al voordat het licht wordt vanuit het noorden vraagt of hij mag binnenkomen. Het is een hortende, prikkelbare wind, bezig zich op te maken om het continent achter zich te laten. Op sommige ochtenden begeleid ik de wind tot aan de weg boven het dorp. Dat helpt me mijn stijfheid kwijt te raken. Ik heb ischias in mijn benen en mijn ademhaling gaat tegenwoordig nogal moeilijk. Ik kan eigenlijk niet meer dan een beetje kuieren. Het land daar beneden schijnt me vaak een oceaan toe – de heuvel deint door getijden van bladeren, graan, lavendel. Hij bereikt de bergen aan de horizon nooit, maar we kunnen toch blijven hopen. De hitte komt nadat de wind over de bakstenen is gestreken. Dan bloeit er vuur op van de dakpannen van het dorp. De vlammen van de zon doen de blaadjes van de bloemen in de tuinen terugwijken. Het is alsof de aarde ’s nachts gloeiende sintels heeft afgescheiden. Als ik knielde, mijn handen om mijn lippen vouwde en blies, zou de dag misschien te vroeg beginnen.

Het vertalen was een bijzondere, tegelijkertijd aangrijpende en blij stemmende ervaring, en het handhaven van de vier verschillende stemmen een voortdurende uitdaging.

In veel recensies wordt The Hidden van Tobias Hill vergeleken met The Secret History van Donna Tartt, maar Hill is beslist meer dan de zoveelste Tartt-epigoon. Zijn roman staat stevig op eigen benen.

Hills hoofdpersoon is Ben Mercer, een jonge archeoloog uit Oxford. Hij is pas vijfentwintig, maar hij heeft al een huwelijk achter de rug en is vader van een dochtertje. Nog voordat de officiële scheiding erdoor was, is zijn vrouw met een van hun voormalige docenten gaan samenwonen, waardoor Ben zijn dochtertje nog maar af en toe kan zien. Hij is ontdaan, voelt zich vernederd en besluit een paar maanden verlof te nemen en naar Griekenland te gaan, in de hoop dat hij daar de rust vindt om verder te werken aan zijn proefschrift over het oude Sparta.

Hij gaat in een buitenwijk van Athene in een restaurant werken. Daar wandelt tot Bens stomme verbazing op een dag zijn voormalige studiegenoot Eberhard Sauer binnen. Eberhard blijkt betrokken te zijn bij een opgraving bij Sparta, waaraan Ben dolgraag zou willen meedoen, maar Eberhard zegt dat dat niet kan en wil verder nauwelijks iets over het werk loslaten. Geprikkeld door Eberhards geheimzinnigdoenerij reist Ben hem achterna en weet hij uiteindelijk toch door te dringen tot het gezelschap dat het archeologische werk doet. Hun afwisselend onverschillig-afstandelijke en dan weer agressieve opstelling intrigeert hem hevig, en hij probeert hun geheimen te ontraadselen. Ondertussen wordt hij gekweld door herinneringen aan zijn vrouw en dochter.

De vertaling
De vertaling bood een interessante uitdaging, aangezien het boek bestaat uit een afwisseling van archeologische en historische verhandelingen over het oude Griekenland (in de vorm van aantekeningen voor Bens proefschrift in wording) en hoofdstukken over Bens wederwaardigheden in het moderne Griekenland en bij de opgraving. Dat waren totaal verschillende registers, die uiteraard met de bijpassende toon in het Nederlands dienden te worden weergegeven. Ook moest het een en ander worden uitgezocht over de spelling van namen uit de oudheid; de vertaling is daarop nagekeken door een deskundige op dat gebied.

We geven twee voorbeelden. Eerst een fragment uit de aantekeningen voor Bens proefschrift:

Het geschreven woord is onzelfzuchtig. Het geeft zijn geheimen bereidwillig prijs en spreekt gelijkelijk tot vriend en vijand. Om die reden vertrouwden de Spartanen er maar weinig aan toe. Ze waren een terughoudend volk. Ze schreven weinig onverbloemd op, en zelfs van dat weinige is maar een klein deel overgeleverd. De Spartaanse geschriften die in onze tijd nog bekend zijn – Alcmans opgewekte meisjeskoren, Lysanders snoevende inscripties – zijn niet zozeer de ontbrekende stukjes van de puzzel als wel de enige bekende stukjes van een puzzel waarvan het grootste deel ontbreekt, zodat het wezen van de puzzel – het wezen van Sparta – zelf een raadsel is geworden.

En hier is een fragment uit de eigenlijke verhaalhandeling:

‘Je moet een beetje uitkijken met wie je omgaat.’
     ‘Hoezo, wat is er dan mis met ze?’
     ‘Dat hangt ervan af aan wie je het vraagt.’
     ‘En hij vroeg het niet aan jou,’ zei Natsuko, maar Jason overstemde haar en begon nadrukkelijk en ritmisch te declameren:
     ‘“Oud zijt gij, Paai Giorgios,” sprak een knaap bijdehand, “en uw baard wordt al helemaal wit. U deed mee aan een oorlog, maar aan welke kant? ’k Vraag me af of u daar niet mee zit?”’
     ‘Wat bedoel je daarmee?’
     ‘Niets,’ zei Eleschen kortaf. ‘Jason doet gewoon idioot, zoals gewoonlijk. Als je hem negeert, houdt hij vanzelf wel op.’ [...]
     ‘Zo oud is hij trouwens niet,’ zei hij koppig in de stilte.
     ‘O nee?’
     ‘Op geen stukken na. Kom op zeg, hij is hoogstens vijftig. Hij was toen nog niet eens geboren.’

Geserreerd
De stijl van het boek is geserreerd en direct, de informatiedichtheid is hoog. Af en toe last Hill als een cineast freeze frames in waarin bepaalde betekenisvolle situaties tot in alle details worden uitgelicht. Lees wat er op een gegeven moment misgaat in de keuken van het restaurant in de buitenwijk:

Hij stond naar de inhoud van de beslagkom te kijken. Een flintertje bloed steeg naar de oppervlakte. Eerst was het maar een barstje in het geel, protserig als een lavalamp. Vervolgens werd het een blaasje dat openbrak en zich verspreidde. Meer bloed dan hij voor mogelijk had gehouden.
     Hij hoorde dat Nikos een kreet slaakte en terugdeinsde. In het kielzog van het bloed steeg nu ook de foetus op. Hij was groot, bijna rijp om geboren te worden, de huid al bedekt met bobbelige, natte veertjes. Hij was door de garde tot een prop rafelig vlees geslagen, alle symmetrie was eruit gebeukt. Het was een ding geworden zonder lijf, zonder kop, zonder onderscheidende kenmerken, protoplasmisch. Getransfigureerd

De plot van het verhaal drijft de arme Ben meedogenloos steeds meer in het nauw. Hij raakt steeds verder van zijn goede voornemens en zichzelf vervreemd, concentreert zich steeds verbetener op de groep en haar geheimen en begeeft zich op voor hem onbekend en gevaarlijk terrein. De parallellen tussen de archeologen en de wrede Spartaanse soldaten van weleer zijn huiveringwekkend. In zijn naïeve wens erbij te horen en voor vol te worden aangezien wordt Ben genadeloos gebruikt en uitgebuit, waarbij de archeologengroep geen middel schuwt. Aan het eind blijft de lezer even ontredderd achter als Ben zelf.

De zo vaak misbruikte term ‘literaire thriller’ is in dit geval nu eens zonder voorbehoud van toepassing.

De eerste 43 pagina’s van het boek zijn te lezen op de site van Ailantus. Klik hier.

Vloeken en graffiti
Onderscheid dient te worden gemaakt tussen vloeken en graffiti. Als er gevloekt wordt, heb je meestal een vrij ruime keuze aan verwensingen, of die nu ouderwets of gloednieuw moeten zijn. De ene keer kun je volstaan met ‘Verdorie nog aan toe! Laat me met rust!’, terwijl een andere keer een ‘Godverdomme, teringwijf, lazer toch op!’ echt noodzakelijk is. En voor het allround werk heb je altijd nog het te pas en te onpas gebruikte ‘fuck’ en ‘shit’.

Graffiti eist een andere aanpak. Graffiti spuiten staat niet gelijk aan vloeken, dus kun je een routineus godverdomme, tering-dit of klote-dat niet gebruiken. Het gaat ofwel om wat we vroeger schuttingwoorden noemden, of om een leus waarmee de dader bijvoorbeeld een onrecht aan de kaak probeert te stellen. Ik laat hier de graffitischilderingen als kunstvorm uiteraard buiten beschouwing.

Schuttingtaal dus, bedoeld om te choqueren. Maar hoe vertaal je die? Als het dan ook nog door een auteur en passant wordt gebruikt voor de sfeertekening van een stad of een wijk, zonder dat het betrekking heeft op een bepaald facet van het verhaal, is het voor de vertaler aan de ene kant moeilijk in te schatten hoe hij het moet overzetten, terwijl het aan de andere kant juist mogelijkheden biedt voor een vrije interpretatie.

Bollocks
Ik kan het illustreren met een voorbeeld uit een van mijn vertalingen. In een slaperig Engels dorp hebben onbekenden zomaar opeens het woord bollocks op de muur van de begraafplaats gespoten. Het is een terzijde van de auteur. Er wordt niets over uitgelegd, alleen dat de bevolking erdoor geschokt is. Een letterlijke vertaling heeft niet zoveel zin. Bollocks betekent ‘kloten’, zeg maar ‘klote’, maar dat is zo op zichzelf staand geen lekker graffitiwoord. ‘Klote’ is juist iets voor dialogen: ‘Hou je bek, klotehufter!’ Voor graffiti zou een woord als ‘kut’ beter zijn. Dat is een kreet waarmee je je woede, frustratie of verveling goed kunt uiten. De vraag is hoeveel gewicht de auteur in het woord wilde leggen en welke gevoelswaarde het voor Engelstaligen heeft. Je hoort Hugh Grant het om de haverklap zeggen, dus zo heel erg voos kan het niet zijn. Ik koos wat aarzelend voor ‘kut’, omdat dit schuttingwoord voor volwassen Nederlanders nog wel schokkend is, maar bij de jeugd veel aan schokwaarde heeft verloren, maar toen het eenmaal in mijn zin stond, bedacht ik dat er op een Engelse muur nooit ‘kut’ zou staan, en je juist bij het lezen van het boek een duidelijk beeld van die muur met dat schuttingwoord krijgt. En daarmee was ik beland in een van de bekende twijfelsituaties van ‘to translate or not to translate’. Ik besloot not to translate, of liever gezegd, om het niet zo bekende bollocks om te zetten in een bekendere Engelstalige verwensing, namelijk fuck. Een mooi graffitiwoord dat zowel op Engelse als Nederlandse muren gezien mag worden. Bij wijze van spreken.

Marcelo is zeventien en heeft het prima voor elkaar: hij woont in een boomhuis in de achtertuin, heeft het naar zijn zin op school en heeft een vakantiebaantje geregeld op de manege van die school. Marcelo heeft ook zijn eigenaardigheden: hij heeft zijn vaste dagindeling, die hij ook op papier heeft staan. Hij kan zich niet verplaatsen in anderen en heeft moeite met figuurlijk taalgebruik. Hij hoort muziek in zijn hoofd en heeft nogal aparte interesses. Zelf vindt hij niet dat hem iets mankeert, maar omdat hij weet dat anderen het makkelijker vinden als ze een etiket op hem kunnen plakken, accepteert hij het label ‘Aspergerpatiënt’.

Zijn rustige leven wordt op zijn kop gezet als hij van zijn vader, die het tijd vindt dat Marcel de ‘echte wereld’ leert kennen, zijn plannen moet omgooien en die zomer bij hem op zijn advocatenkantoor moet komen werken. Dat loopt allemaal nogal anders dan vader voor ogen had. Marcelo komt dubieuze praktijken op het spoor, hij wordt voor het eerst in zijn leven geraakt door het lot van een ander en komt voor een moeilijke keuze te staan: in zijn eigen veilige wereldje blijven of met beide benen de echte wereld binnenstappen en zijn geweten volgen, met alle consequenties van dien.

Het boek Marcelo en de echte wereld is in de ik-vorm geschreven: Marcelo vertelt zelf zijn verhaal. Dat betekent dat je als lezer door zijn ogen naar de wereld kijkt en van binnenuit meebeleeft wat het betekent als je uitdrukkingen hoort die je niet begrijpt, als je niet snapt wat mensen met hun gezichtsuitdrukking bedoelen of waarom ze op een bepaalde manier reageren. Voor Marcelo is het vaak een kwestie van zijn kennis gebruiken: als iemand zus kijkt bedoelt hij dit, als hij zo kijkt bedoelt hij dat.

De harde confrontatie met de echte wereld, met de motieven van anderen en met de noodzaak je eigen keuzes te maken, brengt in Marcelo een enorme ontwikkeling teweeg, en ook die maak je als lezer van dichtbij mee.

Het moge duidelijk zijn dat Marcelo’s persoonlijkheid een belangrijke rol speelt in het verhaal. Pas op het moment dat hij dingen gaat begrijpen en voelen, besef je als lezer wat hij tot dan toe níét heeft begrepen en gevoeld. Dingen die voor de meeste mensen zo vanzelfsprekend zijn dat ze er niet bij stilstaan. Maar de auteur weet ook de andere personages alle ruimte te geven. Marcelo wordt omringd door levensechte mensen; wat ze zeggen en doen past volkomen bij hun karakter. Dat maakt het boek in mijn ogen zo bijzonder: Stork beschrijft de ‘echte wereld’ zoals hij is, met echte mensen, maar doordat wij die wereld en die mensen door Marcelo’s ogen zien, krijgen we er een nieuwe kijk op.

In vrijwel alles wat ik over Marcelo In The Real World heb gelezen wordt ook dat andere boek over een Aspergerpatiënt genoemd, The Curious Incident of the Dog in the Night-Time van Mark Haddon. Dat vind ik jammer, omdat die twee naar mijn mening niet te vergelijken zijn. Al was het maar omdat Marcelo zo duidelijk een Amerikaans boek is. Waar Haddon met zijn titel naar Sherlock Holmes verwijst, is bij Stork een vleugje Grisham te bespeuren. Maar ook in andere opzichten zijn het heel verschillende boeken.

Tijdens het vertalen was het vasthouden van Marcelo’s geheel eigen, ietwat formele stem voor mij het belangrijkste. Die stem geeft dingen die voor de lezer doodgewoon zijn een andere kleur.

Concrete (en erg leuke) vertaalprobleempjes vormden de uitdrukkingen die Marcelo niet kent. Bijvoorbeeld wanneer zijn vader hem vertelt over de competitie op het kantoor: ‘“… assume that most people are looking out for number one.” At that moment, I picture a group of people standing on a corner waiting for a big number one to appear.’ In de vertaling werd dat: ‘“…ervan uit te gaan dat de meeste mensen vooral aan zichzelf denken en anderen graag vliegen afvangen.” Meteen zie ik een groep advocaten voor me die elkaar met vliegenmeppers achterna zitten.’

Ik heb een paar maanden met Marcelo doorgebracht. In het begin moest ik even aan hem wennen, maar dat duurde niet lang. Om de New York Times te citeren: ‘…in the skillful hands of Francisco X. Stork, 17-year-old Marcelo Sandoval is the bravest, most original hero I’ve met in years …’

O’Leary laat enkele Duitse vertalers aan het woord, onder meer Karsten Kredel, de vertaler van Twilight (Bis(s) zum Morgengrauen) van Stephenie Meyer. Zijn mening mag saillant genoemd worden omdat hij tegelijkertijd bij Eichborn Verlag het literatuurfonds bestiert. Kredel gelooft dat door de rechterlijke uitspraak de betaling van vertalers erop vooruit zal gaan. Niet iedereen is zo optimistisch: Kathrin Harlaß, die de vertaalde literatuur behartigt bij het Bundesverband der Dolmetscher und Übersetzer (BDÜ), sluit niet uit dat uitgevers de verplichte hogere royaltyafdrachten op een andere manier op vertalers zullen weten te verhalen. Opmerkelijk is de oplossing van Bastei-Lübbe. De Duitse uitgever van Dan Brown heeft sinds 2007 boekvertalers in dienst. Klaus Kluge, commercieel directeur bij Lübbe, ziet in zo’n vaste arbeidsrelatie voordelen voor zowel vertaler als uitgever. Lees het (al wat oudere) interview met hem op de site van Buchreport.

The Dutch Model
Aan haar schets van de situatie in Duitsland plakt O’Leary enkele alinea’s over ‘het Nederlandse model’ vast. In Nederland krijgen literair vertalers al royalty’s, schrijft ze, maar sommige vertalers

actually choose to forgo royalties in favor of translating more commercial projects (which tend to be negotiated on a flat rate per word basis).

Ze vraagt zich af hoe dat kan, en lijkt tevreden gesteld door het antwoord van Frederika van Traa van uitgeverij Unieboek. Nederlandse vertalers, zegt Van Traa

‘often like doing commercial books. They’re usually quicker to translate and, very important, there’s more income from the libraries.’

O’Leary noteert toch nog een reden voor vertalers om liever literaire werken te vertalen. Die tekent ze op uit de mond van een literair agent, Caroline van Gelderen:

‘[commercial] translators hand over all rights to the publisher’ while ‘literary translators are the copyright holder of the actual translation.’.

Voor dit belangrijke verschil vroeg dit weblog eerder aandacht.

Kijk vooral ook bij de reacties op de site van Publishing Perspectives. Martin de Haan en Richard Kwakkel leveren daar enige correcties op het beeld van ‘het Nederlandse model’ dat uit het artikel van O’Leary zou kunnen oprijzen.

Ik dank de verwijzing naar Publishing Perspectives aan the Literary Saloon – MB.

Toevallig zocht een welbekende uitgeverij van romantische lit… eh lectuur vertalers, en na een proefvertaling mocht ik aan de slag. Het eerste boek kostte veel tijd en energie. De daaropvolgende twee, drie boeken ook, maar inmiddels heb ik het ritme redelijk te pakken. En ik heb voldoende boeken achter de rug om de balans op te maken.

Taalgebruik
Boeken vragen een heel andere kijk van de vertaler dan bijvoorbeeld technische papers of trainingsmateriaal voor ingenieurs. Een waarheid als een koe, maar wel iets waar ik erg aan heb moeten wennen. In het zakelijke werk let ik vooral op helderheid: komt de boodschap goed over, kan de doelgroep dit plaatsen? Informatie moet direct in de interne kennisbank van de lezer kunnen worden gekoppeld aan andere data. Nergens mag het oog blijven haken aan gebrekkige terminologie. In technische teksten regent het leenwoorden; de doelgroep houdt wel van een anglicisme op z’n tijd. Eeuwig en altijd ben ik aan het schipperen tussen een letterlijke vertaling met krompraat die in bepaalde branches gewoon is, en een soepele tekst die verder van het origineel afstaat.

Boeken vergen een heel andere aanpak. De woordkeuze staat in dienst van het verhaal, en daarmee is er direct al veel meer ruimte voor improvisatie. Waar bij mijn zakelijke teksten vaak met vaste vertalingen voor bepaalde termen wordt gewerkt, mogen helden en heldinnen in mijn romans op allerlei manieren praten, lachen, huilen, enzovoorts. Er kan wat gevarieerd worden met het register, omdat er verschillende personages ten tonele worden gevoerd. De doelgroep is zeer divers, en ik moet dus actief op zoek naar taal die aansluit bij een brede belevingswereld. Tegelijkertijd is het de kunst om leenwoorden zó in te passen dat het oorspronkelijke karakter van bijvoorbeeld een met cowboys bevolkte wereld bewaard blijft in de Nederlandse vertaling.

Naslagwerken
Waar ik bij zakelijk werk voornamelijk werk met vertaalgeheugens, staat me bij de boeken niets anders ter beschikking dan een gedrukt exemplaar van de brontekst. Eén keer heb ik een boek uit elkaar gehaald en gescand, waarna ik de documenten met een vertaalgeheugen heb vertaald. Dat bleek niet handig – een roman bestaat niet uit hapklare brokken, en de flow was danig zoek in de tekst.

Het verschil in research is erg groot. Bij een ingewikkelde technische term is het met wat gedegen speurwerk in betrouwbare databanken of navraag bij bevriende specialisten in een paar uur wel gepiept. Maar over uitroepen in dialogen kan ik soms dagen lopen piekeren. Familie en vrienden krijgen vreemde vragen over zich uitgestort: ‘Zeg mam, ken jij de uitdrukking “Dat haal je de koekoek”? O, vind je die te ouderwets. “Krijg nou tieten!” dan? Vulgair? Aha…’ Idiomen pik ik op uit damesbladen, (vertaalde) romans, televisieprogramma’s, de supermarkt. Regelmatig zoek ik iets waar ik niet eens een concrete beschrijving van kan geven: een gevoel, een sfeer die ik wil overbrengen. De taal in moderne romans lééft.

Tijd en geld
Het meest in het oog springende praktische verschil tussen boekvertalen en zakelijk vertalen zit ‘m in de hoeveelheid tijd die je erin steekt en de hoeveelheid geld die je ervoor terugkrijgt. Zoals de meeste lezers van dit blog wel weten, verdient het vertalen van boeken een grijpstuiver in vergelijking met het vertalen van zakelijke teksten. Dat haalt een groot deel van de vreugde uit het werk. Gelukkig maken de langere deadlines weer wat goed. Van zakelijke klanten krijg ik nog wel eens op vrijdagmiddag een e-mail met het verzoek de bijgevoegde 12.000 woorden maandagmorgen vroeg vertaald en al terug te sturen. De lectuur kan enkele maanden wachten, en dat betekent dat ik de boeken er ‘een beetje bij’ kan doen. Eén, soms twee dagen per week buig ik me over een boek, de rest van de tijd gaat aan ander werk op.

Conclusie
Boekvertalen en zakelijk vertalen: het is appels met peren vergelijken. Toch droom ik van een combinatie van beide. Het liefst zou ik ooit nog eens mijn tanden zetten in een tekst die een beroep doet op mijn medisch/technische specialisaties én mijn creatieve taalspieren. Voorlopig stil ik mijn honger naar meer met het ondertitelen van geëngageerde, maatschappijkritische video’s op TED.com. Die bevatten het menselijke element dat zo veel vergt van mijn creativiteit, en de inhoud waarin ik gespecialiseerd ben.

Frans Bauer vertelde in een interview dat hij als klein jochie zelf een plaatje had opgenomen en toen het goed en wel was geperst voor de radio ging zitten wachten tot het gedraaid zou worden. Zo voel ik me nu ook ongeveer, nu mijn vertaling uit is van een boek dat ik al een hele poos heel erg goed vind, al lang voordat ik wist dat ik het ooit te vertalen zou krijgen. Nu is het moment daar waarop ook andere mensen in Nederland het kunnen ontdekken en ervan kunnen genieten. En ik zit net zo gespannen als Frans Bauer indertijd, te wachten op een teken dat het boek ook in Nederland zijn publiek heeft gevonden en dat het de lezer aanspreekt.

Klap
De Italiaan is het verhaal van een gewone, hardwerkende Zweed (boer, buschauffeur en automonteur tegelijk), die vanwege zijn donkere uiterlijk de Italiaan wordt genoemd. Hij is een opgewekt en hulpvaardig mens, tevreden met zijn leven. Totdat hij ernstig ziek wordt, en dan schudt niet alleen de grond onder zijn eigen voeten, maar vooral ook onder die van zijn oudste zoon, die een speciale band heeft met zijn vader en doodsbang is dat hij hem zal moeten verliezen.

Uit de beschrijving van Sven Olov Karlsson komt duidelijk naar voren wat de ziekte van de vader voor zijn hele gezin betekent. Als lezer voel je je heel erg betrokken bij dat gezin, bijna alsof je er zelf deel van uitmaakt, en zit je in spanning of het wel goed komt met de Italiaan. Elke klap die het gezin treft, komt ook bij de lezer hard aan. Het lezen van dit boek is een emotionele ervaring, terwijl het boek (gelukkig) totaal niet sentimenteel is, maar zelfs humoristisch. Ik hoop op heel veel lezers die deze ervaring ook zullen opdoen en meeleven met de Italiaan en zijn gezin.

‘Recensie’
Zo niet Arjan Peters, die in de Volkskrant van 29 januari 2010 een column (geen recensie) over diezelfde vertaling schreef. Daarin stelt hij dat de titel verwijst naar de Londense metro en dat mijn vertaling ‘Regio en ring’ onjuist is. Het grappige is dat ik met instemming van Heaney deze keuze gemaakt heb, omdat de woorden volgens hem en mij meer betekenen dan alleen een plaatsaanduiding, en de Nederlandse lezer niet meteen de Londense metro in zijn hoofd heeft. Door toch de metrokaart als omslag te gebruiken is die betekenis wel gedekt. Maar dan is dat ineens weer niet goed, volgens Peters, want ‘Regio en ring’ zijn metrolijnen. Tja.

Volgens Peters heet de bundel alleen zo, omdat daar in 2005 een aanslag gepleegd werd. ‘Weet Mirck niets van,’ stelt Peters. Heaney mailde mij dit:

I chose District and Circle as a title because 1) I used to travel on that line/those lines when I worked on a summer holiday job in London, in the early 1960s – from Earls Court to St James’s Park and back; but also 2) because the words ‘district’ and ‘circle’ apply to the book in a different way, in that many of the poems return to a district – my childhood world in Ulster – which the poems also ‘circle’, or circle around, in memory.

Daarom stemde hij dus in met deze vrije vertaling. Wie heeft er gelijk?

Bewuste keuze
Opvallend is dat Peters zich niet lijkt af te vragen waarom ik deze keuze gemaakt heb en denkt dat het pure domheid is. Waarom zou de vertaler Heaney in zijn dankwoord noemen? Je kunt dan toch zelf ook wel bedenken dat er overleg geweest is. En enige research op internet had Peters snel naar mijn weblog gebracht, waar de hele kwestie over de titelvertaling uitgebreid met voors en tegens beschreven wordt.

(Menno Wigman vertaalde het gedicht Enivrez-vous van Baudelaire met ‘Wees altijd dronken’. Natuurlijk staat dat er niet, dat weet Wigman ook wel, maar het gedicht gaat over de strijd tegen de vergankelijkheid, de tijd, en die betekenislaag heeft Wigman zo gevangen, door een offer aan de letterlijke vertaling. Peters wil blijkbaar alleen letterlijke vertalingen, en daarom zegt hij in zijn stukje ook niets over de klank van de Nederlandse overzetting, of over oplossingen voor kwesties waarvan Heaney meende dat ze onvertaalbaar waren.)

Dan noemt Peters nog dat ik veil niet met het (volgens de Van Dale verouderde) ‘voorhang’ vertaal maar met ‘sluier’. Het gedicht gaat echter over een sneeuwstorm – daarin zie je volgens mij als door een sluier, niet als door een gordijn, want dan zie je niets.

Ook de zin ‘een seconde lang / heb ik zelf de blik van een vogel’ is te moeilijk voor hem – a bird’s eye view of myself had ik letterlijk moeten vertalen, vindt hij, terwijl de zinnen daaromheen al prachtig suggereren dat de ‘ik’ in het gedicht kijkt als een merel en dat hij spreekt over zijn dode broer.

Schade beperken
Vertalers zijn ‘mensen die de schade beperkt houden’ stelt Peters negatief. Maar deze vertaler is een ‘beunhaas’, ‘nog gesubsidieerd ook’. Dat zal ik even uitleggen: de bijdrage kwam van het Ireland Literary Exchange.

The literary quality of the translation is of an acceptable standard and consistent throughout. The translator clearly has a ‘good poetics sense’ and is the strong point of the translation

stelt de adviseur (in tegenstelling tot de columnist).

Na nog wat spelfouten wordt de vertaler Iers-Engels afgeserveerd op een misser in een Latijnse uitdrukking. Ik vraag me af of de literaire kritiek, die steeds minder ruimte krijgt, gediend is met dit soort columns, die de schaarse kans om een mooie dichtbundel degelijk te bespreken laten liggen ten gunste van een aanval op de persoon van (in dit geval) de vertaler. Natuurlijk biedt de persoonlijke vorm hier ruimte voor bijvoorbeeld een scheldkanonnade, wat je in een serieuze recensie niet zou doen. Aan de andere kant is de kinderachtige aanval zo evident persoonlijk dat hij alleen daarom al niet serieus te nemen is. De reden dat ik er toch op inging, is dat ik het een blamage voor de literatuurkritiek vind.

‘Regio en ring’ verscheen bij Meulenhoff.

Hoewel de redacteur dit ook geen prettige situatie vond, ging de opdracht aan de neus van de professionele boekvertaler voorbij, om te worden uitgezet bij iemand ‘die er niet van hoeft te leven’. Waarschijnlijk iemand met een verdienende partner, of met eigen vermogen, of die al geniet van een pensioen.

Toevallig kwam ik via via ook terecht op een website van een uitgever die boekvertalers wil aantrekken die begeesterd zijn door het onderwerp. Maar géén broodvertalers. Er werd niet gezegd waarom broodvertalers niet welkom waren, maar ik vermoed dat het met de tarieven te maken heeft.

Hobbyvertalers
Blijkbaar werken sommige uitgevers niet graag met professionele boekvertalers, maar geven ze de voorkeur aan hobbyvertalers. Nu zit er bij broodvertalers heus ook wel kaf onder het koren, maar bij hobbyvertalers zal het percentage kaf ongetwijfeld hoger zijn.

Ik heb het hier over personen die graag ‘iets met taal doen’, maar die zich net zo goed op bloemschikken of modeltreintjes hadden kunnen storten. En omdat ze graag in hun kennissenkring schitteren met hun artistieke vaardigheden, maakt de geldelijke beloning hun niet uit. Ze zouden de auteur die ze zo geweldig vinden nog wel voor niets willen doen, of dat boek over de zoveelste manier waarop je rijk en gelukkig kunt worden. Ze zijn prettig bezig en hebben het gevoel dat ze door voor een schijntje boeken te vertalen, hun leven zin geven. Het houdt ze van de straat.

Maar dat gaat wel ten koste van de boekvertaler die van zijn werk moet leven. En hoewel deze situatie aangenaam is voor de portemonnee van de uitgever, is het nog maar de vraag of de lezer van die vertalingen erbij gebaat is. De hobbyvertalers die met góéde vertalingen komen vanzelfsprekend niet te na gesproken.

Treurig
Het is een treurige situatie. Het brood wordt de boekvertaler uit de mond gestoten door hobbyvertalers die tegen afbraaktarieven werken. Want ja, professionele boekvertalers moeten leven van wat ze verdienen met hun vak. En ze worden gedwarsboomd door uitgeverijen die blijkbaar alleen maar interesse hebben in bedrukt papier. Gezien deze toestand is het maar de vraag of jongeren nog zullen worden aangetrokken tot het vak van boekvertaler. Droog brood is er nog wel mee te verdienen, maar iets erop? Niet als je geen goed verdienende partner hebt, of eigen vermogen. Als het zo doorgaat, wordt de professionele boekvertaler inderdaad een broodvertaler — brood met tevredenheid, want iets erop wordt hem niet vergund.

En op die vertrouwdheid komt het vaak aan. Want in de snelheid waarmee onze ogen over de regels vliegen is niet alleen de kennis van de woorden van belang. We lezen met al onze zintuigen. We horen het woord in onze oren, proeven de zin op de tong, voelen het ritme van de alinea door ons hele lichaam heen. De taal behelst zoveel meer dan woordenboekenkennis. Ze is het leefmilieu waarin een tekst ons langs talloze kanalen bereikt.

Maar in een taal die we op latere leeftijd hebben aangeleerd neemt die vanzelfsprekendheid in rap tempo af. De lijn van ons begrip knapt al bij de minste verstoring of witte plek, want het kan zich meestal alleen op de letterlijkheid van het woord verlaten. Daarom zijn telefoongesprekken in andere talen zo moeilijk en is het bijna onmogelijk een conversatie vol te houden wanneer iedereen door elkaar heen praat – ook al hebben we daar in onze eigen taal geen enkele moeite mee.

Dat geldt ook voor het lezen, en daarom verliezen we bij boeken in vreemde talen meer aan begrip dan we winnen aan authenticiteit. Het is alsof er over de vreemde woorden een dunne sluier ligt en ons daardoor de scherpte wordt ontzegd die ons in onze eigen taal wel gegeven is. Misschien zouden we die kunnen herwinnen wanneer we uiterst zorgvuldig en woord-voor-woord zouden lezen – maar daarvoor laat de situatie ons zelden de tijd.

We willen vóórt en gunnen ons niet de traagheid die een vertaler zich wel geven moet, want hij kan geen woord ongelezen en ondoordacht laten. Juist daarom zijn vertalers zich als eersten bewust van de tekortkomingen van hun eigen werk, dat ze niettemin met een waar heldendom blijven voortzetten. Terecht hebben zij de afgelopen maanden dan ook om meer erkenning van hun werk gevraagd. Het blijft vaak onzichtbaar, want welke lezer is zich werkelijk bewust van de inspanning die zo’n bemiddelaar heeft moeten leveren? Zichtbaar wordt een vertaling pas als we over de woorden struikelen – en dan is het bijna altijd verkeerd.

Zo betonen we ons bijna onvermijdelijk ondankbaar jegens het vertaalwerk dat ons in werkelijkheid pas de zinnen opent voor het boek dat we onder onze neus hebben. En nóg ondankbaarder zijn we wanneer we een vertaling ‘de tweede keus’ noemen die we hoogstens uit arren moede ter hand hebben genomen omdat we nu eenmaal druk bezette en oververmoeide wezens zijn.

Van die waarheid werd de snob in mij zich onlangs opnieuw pijnlijk bewust. Ik las een boek in vertaling dat ik ooit in de oorspronkelijke taal begonnen was: nota bene de taal die ik dagelijks in mijn huiselijke omgeving spreek. Ik had het weggelegd, vond het weinig samenhangend en krachteloos. De aankondiging dat er een Nederlandse uitgave aankwam verbaasde mij. Als recensent moest ik opnieuw aan het boek beginnen, nu in het Nederlands.

Het bleek een van de beste romans die ik in het afgelopen jaar heb gelezen. Het heet Boeken branden slecht en werd geschreven door de Spaans-Galicische auteur Manuel Rivas. Door Adri Boon werd het prachtig in het Nederlands vertaald.

Deze column verscheen op 21 januari 2010 in Trouw en is met toestemming van de auteur op dit blog overgenomen. De vertaling van Adri Boon verscheen bij Ambo|Anthos.