De wonderlijke weg van een boek
Silvia Tennenbaum is tien jaar als ze met haar moeder en stiefvader op de Nieuw Amsterdam stapt om naar Amerika te gaan, op de vlucht voor de naziterreur in Duitsland. We schrijven het jaar 1938.

Veertig jaar later, in 1978, publiceert ze haar eerste boek. Rachel, the Rabbi’s Wife, dat nogal controversieel is door de openhartige seks en de niet altijd flatteuze beschrijvingen van de joodse gemeente waarbinnen het boek zich afspeelt. In 1981 volgt Yesterday’s Streets. Dat wordt redelijk goed ontvangen, maar slaat niet erg aan bij het grote publiek waarvoor het, volgens een recensie too delicately detailed is, te subtiel, terwijl het voor een literair boek not serious enough is. Wel wordt het snel daarna in Duitsland uitgegeven als Strassen von gestern.

Nederlandse uitgevers ontdekken het boek dertig jaar later doordat het centraal staat in ‘Frankfurt liest ein Buch’. In 2012 koopt uitgeverij Nieuw Amsterdam (dezelfde naam als het schip waarmee Silvia is geëmigreerd) de vertaalrechten en onlangs is het boek gepubliceerd als De Wertheims, twee oorlogen, één familiegeschiedenis.

Korte inhoudsbeschrijving
Silvia Tennenbaum heeft met De Wertheims de geschiedenis van haar Duits-Joodse familie vastgelegd, maar in de vorm van een roman. Hoewel het verhaal in grote lijnen gebaseerd is op bestaande mensen en gebeurtenissen, is het geen rechttoe, rechtaan verslag maar heeft ze haar verbeelding gebruikt om alle situaties zo levendig te schetsen dat het lijkt of je er zelf bij bent geweest. De dialogen zijn bijvoorbeeld ijzersterk, ook al kan ze die in werkelijkheid nooit hebben gehoord.

Het boek begint in 1903, als de kleine Lene wordt geboren. De familie is dan nog compleet, met aan het hoofd de patriarch Moritz en zijn vrouw Hannchen. Ze zijn geassimileerde Joden die behoren tot de gegoede middenklasse van Frankfurt en de normen en waarden van de Duitse samenleving delen. Ze hebben vijf zoons. Eén zoon is het zwarte schaap en verdwijnt algauw uit het beeld. We volgen het leven en de lotgevallen van de andere vier en, voor zover ze getrouwd zijn, hun vrouwen, kinderen en aangetrouwde familieleden. De hoofdstukken zijn chronologisch en dragen als titel het jaar waarin ze spelen: 1903, 1913, 1918, 1923, 1928, 1933, 1938, 1939-1945. Historische feiten zijn op een functionele manier door het verhaal geweven.

Moritz en Hannchen Wertheim zijn er trots op dat ze zijn ontsnapt uit het getto. De Frankfurtse Judengasse was een van de oudste getto’s in Europa en werd als een van de laatste opgeheven. Ook daarna golden er nog allerlei beperkingen voor Joden in Frankfurt en pas in 1864 kregen ze het volledige burgerrecht. Tegen die achtergrond is het goed voor te stellen dat de Wertheims zich eindelijk volwaardig en geaccepteerd voelen. Maar het antisemitisme is blijven bestaan, niet eens versluierd. We lezen hoe hun jongste zoon Eduard daarmee wordt geconfronteerd wanneer hij tijdens de Eerste Wereldoorlog als officier in het leger dient.

In het verleden was het voor een Jood vrijwel onmogelijk geweest om officier te worden. De mannen die dat nu dankzij de oorlog wel was gelukt, moesten allemaal op hun eigen manier leren omgaan met het antisemitisme van hun medeofficieren. Edu deed dat, zoals zijn gewoonte was, door zich in zichzelf terug te trekken. [pag. 108]

In 1923 trouwt Emma, de oudste kleindochter, met een Pruisische cavalerist. Haar dementerende aanstaande schoonmoeder verstoort het bruiloftsdiner.

‘Judenfrass!’ – Jodenvreten – kraaide de oude vrouw plotseling luid genoeg om door de meeste gasten aan tafel gehoord te worden. Ze had in de loop van de avond al een paar keer in zichzelf geschetterd als een merel die op een tak neerstrijkt, en met haar hand door de lucht gewapperd alsof ze braamtakken uit haar gezicht streek. (…)
‘Moeder!’ waarschuwde Otto haar vanaf de andere kant van de tafel. Zijn stem klonk niet alleen streng, maar ook angstig.
‘Joden!’ riep de oude vrouw, en het hele gezelschap viel stil. ‘Ze zijn de ondergang van ons land, laten ons volk van de honger omkomen, vreten zich vet als varkens.’ [pag. 253]

Met elk nieuw hoofdstuk neemt de beklemming toe. Terwijl de personen in het boek liefhebben, trouwen, reizen, kinderen krijgen, kunst kopen, musiceren of naar Israël emigreren groeit het ‘tuig’ van de bruinhemden onder leiding van Hitler uit tot een grote volkspartij. Sommige leden van de familie onderkennen al snel het gevaar, maar er zijn er ook die het onderschatten of menen dat ze door verdiensten in de oorlog en een gemengd huwelijk gevrijwaard zullen zijn van vervolging.

Het lot van de achterblijvers is bitter, maar ook de zoon die naar Amsterdam is gevlucht, kan niet aan de nazi’s ontkomen.

In het laatste hoofdstuk lezen we dat Clara – het alter ego van de schrijfster – haar naam in Claire verandert omdat ze Amerikaanse wil worden, maar hoe jong ze ook is, het verleden achtervolgt haar in de vorm van een brief van haar achterneef Benno. Die brief bevat een ooggetuigenverslag van de gruwelen die hij heeft gezien toen hij als Amerikaans soldaat Buchenwald bevrijdde.

We kennen het verhaal, maar dat maakt deze brief niet minder aangrijpend. Zoals de journalist Paul Leopold, een van de personages uit het boek zegt, is alleen fictie in staat het ergste te tonen.

Ik heb ontdekt dat ik geen verslag kan uitbrengen van de huidige gebeurtenissen. Die zijn zo verschrikkelijk dat ze zich niet meer laten interpreteren. Ik ben aan dit boek begonnen op de dag nadat de moffen Wenen binnenmarcheerden. Ze werden begroet door tienduizenden van mijn landgenoten, die allemaal uitzinnig van vreugde met een hakenkruisvlag zwaaiden. Ik daarentegen moest in het holst van de nacht vertrekken, met de laatste trein, en kon alleen de kleren meenemen die ik aanhad. Tijdens die reis heb ik ingezien dat wat ik wil zeggen alleen door middel van fictie gezegd kan worden, dat onze situatie alleen naar waarheid beschreven kan worden in de vorm van een allegorie. [pag. 440-441]

Wat maakt dit zo’n bijzonder boek
Ondanks het thema van de Jodenvervolging is het geen somber boek geworden. Dat is te danken aan de observerende en soms ironische stijl van de schrijfster, die nergens sentimenteel of loodzwaar wordt. Midden in de duisternis, in 1933, als Hitler aan de macht is gekomen en de repressie in alle hevigheid toeslaat, ontstaat er een roerende liefdesgeschiedenis tussen de oudere Jacob en de bij hem ondergedoken Lore. We krijgen bovendien een genuanceerde kijk op de niet-Joodse Duitsers. Niet iedereen heulde in die tijd met Hitler en er was wel degelijk openlijk of stil verzet. De (arische) kokkin en gouvernante trekken zich niets aan van het verbod om voor Joden te werken en blijven de familie tot het bittere einde trouw. De dialogen, dat schreven we al, zijn vaak levensecht en niet zonder humor.

Het boek is ook bijzonder door de veelheid aan personages, variërend van de conservatieve, zelfingenomen Eduard tot de strijdbare, hartelijke Eva, van de mondaine Siegmund tot de slordige kamergeleerde Jacob, en van de gekwelde Emma tot de levenslustige Lene. Het zijn allemaal mensen van vlees en bloed. Al deze levens krijgen diepte tegen de achtergrond van de grotere geschiedenis.

Het boek beschrijft niet alleen de politieke ontwikkelingen, maar geeft ook een goed beeld van de veranderende levensstijl en de moderne kunst in de eerste helft van de twintigste eeuw. Eduard, een van de hoofdpersonen, is kunstverzamelaar. Sommige personen figureren onder hun eigen naam, zoals Bernard Berenson, een toonaangevende kunsthistoricus uit die tijd. Anderen zijn ‘versleuteld’, zoals Manfred Solomon, de stiefvader van Clara, die in werkelijkheid de bekende dirigent Hans Wilhelm (William) Steinberg was. Bij toeval hebben we ook ontdekt dat de kritische journalist Paul Leopold waarschijnlijk is gemodelleerd naar de bekende schrijver Joseph Roth. Al die informatie, onopvallend verwerkt in het geheel, zorgt voor een bijzonder boeiende leeservaring.

Het is niet alleen een prachtig boek om te lezen, maar ook het werken eraan was geweldig. Als je een boek vertaalt, gaat de tekst zeker een keer of drie, vier door je handen. Terwijl een ander boek na zo’n intensieve behandeling wel eens gaat vervelen, konden we dit maar niet loslaten. Tot het eind toe bleven we eraan schaven en slijpen. Toch komt er altijd het moment dat je je ‘kindje’ los moet laten in de hoop dat het zijn weg naar de lezers zal vinden.

De eerste stapjes in de buitenwereld waren in elk geval veelbelovend.

De Wertheims werd bij De wereld draait door uitverkozen tot boek van de maand april 2013.

In een voormalige fabriekshal voeren zeven vaklieden dagelijks terugkerende werkzaamheden uit, die geen enkel onderling verband vertonen en ook geen enkel doel lijken te dienen. Achter de felle schijnwerpers die op hen gericht staan, vermoeden ze een wisselend maar anoniem publiek dat hen bekijkt alsof ze een act opvoeren, met het vervreemdende effect dat ze zich langzamerhand artiesten, acteurs gaan wanen.

Spannende verhaallijn
De Spaanse auteur Isaac Rosa (1974) houdt van twee zaken waar de hedendaagse Nederlandse literaire fictie niet in uitblinkt: van engagement en van het literaire experiment. Dat levert verhalen op die bij de lezer de vraag oproepen of er sprake is van een roman, van een essay of van een literaire dissertatie. In El vano ayer (Het vergeefse verleden, 2005, nog niet in het Nederlands verschenen), laat hij de lezer meebeleven welke keuzes een romancier maakt om tot zijn roman te komen, In El pais del miedo (2009), in het Nederlands in mijn vertaling uitgebracht als Het land van de angst (2010), wisselt de auteur een spannende verhaallijn af met bespiegelingen over de angst in de wereld. Beide romans werden in Spanje zeer positief ontvangen en ontvingen verschillende literaire prijzen. Van beide romans zijn in de wereldtalen, maar ook in sommige kleinere talen, intussen vertalingen verschenen.

Experiment met de lezer
In La mano invisible weeft Rosa verhaal en bespiegeling, nu over de mensonwaardigheid van hedendaagse arbeid, ingenieus ineen tot een niet-aflatende woorden- en gedachtestroom. Experiment en engagement. ‘Arbeid’, citeert Rosa in zijn nawoord de Spaanse filosoof José Luís Pardo, ‘is als zodanig onvertelbaar, en misschien zijn er diepe – en onoverkomelijke – redenen voor, dat wil zeggen voor het feit dat arbeid behoort tot een bijzonder onmenselijk deel van het bestaan.’ Arbeid is met andere woorden zo mensonterend dat je er op creatief gebied niets mee kunt. Met La mano invisible bestrijdt de schrijver deze opvatting. Daartoe experimenteert hij met de lezer zoals hij dat met zijn personages doet: hoe houd ik de lezer net zoals mijn personages gevangen in een steeds terugkerende beschrijving van doelloze, mensonwaardige werkzaamheden, hoe verleid ik hem ertoe geboeid te blijven door beschrijvingen die even saai zijn als de werkzaamheden die er het onderwerp van zijn? Een mengvorm die de lezer onontkoombaar meesleurt in een ontmenselijkend proces, zo gedetailleerd, zo minutieus en ook zo koel dat het lijkt of hij zelf deel uitmaakt van deze helse machinerie, waaraan geen ontsnappen mogelijk is.

Arbeidsdeling
Gecontracteerd door een onbekende organisatie metselt een metselaar muurtjes om ze vervolgens weer met een moker neer te halen, een slager snijdt het ene na het andere slachtdier in stukken om ze vervolgens in een afvalton te gooien, een automonteur demonteert dagelijks een andere auto waarna de onderdelen bij het schroot belanden, een telefoniste neemt onafgebroken enquêtes af zonder dat er iets met de resultaten wordt gedaan, enzovoort. In La mano invisible schetst Rosa ons een beeld van die weinig uitdagende en inspirerende arbeid, die het effect is van de steeds verder voortschrijdende arbeidsdeling, waar de kapitalistische productiewijze het patent op heeft.

Filmpjes
Al die werkzaamheden lijken geen enkel doel te dienen, behalve misschien het inderdaad aanwezige publiek en de lezer te tonen hoeveel ogenschijnlijk zinloze en monotone arbeid de basis vormt van een economisch model waar iedereen deel van uitmaakt. Arbeid die door een onzichtbare hand wordt aangestuurd (zie The Invisible Hand uit The Wealth of Nations van Adam Smith, 1776) en door onzichtbare handen wordt uitgevoerd. Het experiment krijgt steeds meer bekendheid in de samenleving, bezoekers maken filmpjes met hun mobieltjes en slijten die aan de media (die zelf geen toegang tot de hal hebben), de maatschappelijke discussie zwelt aan, er worden vragen gesteld in het parlement. Binnen de hal ontstaat, naarmate de tijd verstrijkt, wrijving tussen de personages; zij vragen zich steeds vaker af hoe ze in die hal zijn beland, wie de mensen achter de schermen zijn die de werkzaamheden alsmaar opschroeven, hoe ze met elkaar om moeten gaan als ze elkaars hulp nodig hebben maar de werkdruk dat niet toestaat. Wat hen aanvankelijk een redelijk ontspannen manier van geld verdienen leek, blijkt steeds meer een uitputtingsslag te worden, die alleen maar verliezers kent. Geen van de achterblijvenden weet of het door overbelasting komt of door werkweigering, maar een voor een verdwijnen de acteurs van het toneel, tot ook het publiek verstek laat gaan.

Doink-boink
De verhalende vorm, de wijze waarop de auteur weet te voorkomen dat de zich tot in het oneindige herhalende handelingen saai en monotoon worden, vereisen een grote literaire vaardigheid. Deze lezer verbaasde zich er althans over dat hij tot het einde geboeid bleef. De auteur heeft zich grondig in de materie verdiept en met zijn schrijfkunst is niets mis. Prachtig bijvoorbeeld zoals hij met een kling-kleng, doink-boink, rits-rats de totaal onsamenhangende werkzaamheden tot een ritmisch geheel weet te smeden.

Vertaalproblemen
Wat het vertalen betreft zat het venijn in de details. Daarin put de schrijver zich uit, net als in Het land van de angst. Niet alleen pluist hij alle handelingen van de personages tot in het kleinste detail uit, maar hij stort ook enorme hoeveelheden gereedschappen over de lezer uit en definieert de anatomie van de slachtdieren tot in de kleinste onderdelen, zodat voor de lekenlezer precies duidelijk wordt wat ieder beroep met zich meebrengt. Waar woordenboeken verstek lieten gaan, heb ik herhaaldelijk native speakers te hulp moeten roepen om achter de betekenis van bepaalde technische termen te komen. In andere gevallen moest contact met een Nederlandse beroepsbeoefenaar – een metselaar, een automonteur – uitkomst bieden. In een enkel geval leverde zelfs een bezoek aan verschillende slagers geen oplossing op, want in Spanje slacht men zijn varkens nu eenmaal anders dan in Nederland. Dan is het zaak zelf een bondige verklarende vertaling te produceren. Een ander stijlprobleem is de onhebbelijkheid van de auteur om geen vraagtekens, uitroeptekens of aanhalingstekens te gebruiken en ook in de lay-out niet duidelijk te maken wanneer er van een conversatie sprake is. Het ontbreken van vraagtekens leidde soms tot verwarring omdat de Spaanse zinsbouw niet uit zichzelf verraadt of er sprake is van een vraag of van een vaststelling. Het ontbreken van aanhalingstekens en herkenbare dialogen is, zodra je er als vertaler aan gewend bent, eerder lastig voor de lezer. De roman toont als één lap grijze tekst en kan er daarom minder uitnodigend uitzien.

Al met al was de vertaling een boeiende exercitie.

Op 30 januari van dit jaar veroordeelde een rechter in Den Haag Shell Nigeria tot het betalen van een schadevergoeding aan een Nigeriaanse boer, wegens milieuschade als gevolg van olielekkage. Westerse oliemaatschappijen, ergens in Afrika, milieueffecten – iets waar we meestal in grote lijnen over in de krant lezen, kreeg ineens een gezicht in die ene Nigeriaanse boer die we in Den Haag zagen staan.

De volgende dag was die boer weer naar huis en uit ons blikveld verdwenen. En toch… wat gebeurt daar nu eigenlijk?

In Olie op water laat Helon Habila (Nigeriaan van geboorte) van binnenuit zien wat de oliewinning door grote westerse maatschappijen voor de plaatselijke bevolking betekent: de aanvankelijke blijdschap over banen en luxegoederen die al snel verdampt als de gevolgen voor het milieu en dus ook voor de mensen zichtbaar worden.

Ontvoering
Toch is Olie op water in de eerste plaats een spannend verhaal: de echtgenote van een Britse medewerker van een oliemaatschappij is ontvoerd en twee journalisten gaan er achteraan, eerst met een paar collega’s en daarna met z’n tweeën. Wat is er gebeurd, waar wordt de vrouw verborgen gehouden en leeft ze nog wel? Hun speurtocht voert hen door een nachtmerrieachtig landschap: in een kano varen ze door de Nigerdelta en komen langs uitgestorven dorpen en verlaten boorinstallaties. In de verte altijd brandende gasfakkels. Overal zien ze de gevolgen van de oliewinning:

Toen we een bocht in de rivier om kwamen zagen we voor ons dode vogels, als over boomtakken gedrapeerd, hun uitgespreide vleugels waren zwart en glibberig van de olie; dode vissen dreven met hun witte buik omhoog tussen de boomwortels.

De bewoners zijn weggetrokken of hebben zich bij de milities gevoegd, voor wie ontvoering een bron van inkomsten is.

Desillusies
Het verhaal wordt verteld door Rufus, een jonge ambitieuze journalist, die de kans aangrijpt om samen te werken met zijn grote voorbeeld, de cynische, doorgewinterde Zaq, die hij tijdens zijn studententijd heeft ontmoet. Deze blijkt echter nog maar een schim van de grote reporter die hij ooit was, en zwaar aan de drank. Dat is niet de enige desillusie waarmee Rufus wordt geconfronteerd; hij zag de zoektocht als een mogelijkheid om door te breken in zijn vak, maar de werkelijkheid blijkt gecompliceerder dan simpele krantenkoppen en in het verhaal achter de ontvoering is uiteindelijk niets wat het lijkt.

En hoewel ze van tevoren wisten dat hun opdracht niet zonder risico was hadden ze zich nooit kunnen voorstellen wat hun te wachten stond: gevangenschap, geweld, moord, ziekte, ontbering en verwoesting.

Op rustige momenten heeft Rufus tijd om zijn leven tot dan toe te overdenken, zijn kindertijd en zijn opleiding, maar zelfs daarin speelt de olie een rol: die is onontkoombaar.

Pidgin-Engels
Ook de vertaling van Olie op water was een reis in het onbekende, door een wereld die me vreemd was maar waarin ik vanaf de eerste bladzijde werd meegesleept. ‘Congo meets Heart of Darkness’, dat werd het voor mij: net als in Congo zit je als lezer tussen de mensen over wie het gaat, je hoort uit hun eigen mond over hun bestaan, maar tegelijkertijd kom je tijdens je tocht over de rivier in de ban van dat hallucinaire landschap: dan weer tropisch dicht en groen, dan weer kaal en leeg, en overal dat water. Overigens was ik niet de enige die aan Conrads Heart of Darkness moest denken: toen ik later recensies las kwam ik die associatie meer dan eens tegen.

Wat bij het vertalen enige hoofdbrekens kostte was het pidgin-Engels dat wordt gesproken door de oude man die Rufus en Zaq inhuren als schipper, en veel van de mensen die ze onderweg ontmoeten. Als je de Nederlandse tekst iets gebrokens meegeeft wordt dat snel te veel, zodat het de lezer op de zenuwen gaat werken, maar vaak betrof het maar enkele zinnetjes, waarin wel meteen moest blijken dat het geen standaardtaal was. Daarom heb ik ervoor gekozen het toch vrij nadrukkelijk aan te pakken, met onder andere alle persoonsvormen in het enkelvoud en ‘hun’ in plaats van ‘ze’:

‘Is dat uw vriend?’
‘Ja. Hem zeg we moet weg. We kan hier niet blijven.’
‘Maar we zijn er net. Is er iets mis?’
‘Ja. Hun hoor zeggen soldaten kom hier vandaag. Die kom hem zoeken.’

Ik geloof niet dat ik uit mezelf gauw in een boek over dit onderwerp zou zijn begonnen. Maar dat is het mooie van vertalen: je krijgt verhalen voorgelegd die niet direct binnen je blikveld-als-lezer vallen, en af en toe krijg je, zoals in dit geval, een echte verrassing in de schoot geworpen.

Toen ik mijn frustratie hierover uitte tijdens een bijeenkomst van mijn regionale NGTV-kring vroeg een collega me waarom ik het niet zelf wilde uitgeven. Ze kende een vertaler die iets soortgelijks had meegemaakt en ‘gewoon’ zelf uitgever was geworden. Ik kreeg de naam van die bewuste vertaler en nam contact met hem op. Hij deelde zijn ervaringen met me en vertelde me over de Vereniging van Zelfstandige Uitgevers (VZU) waar hij lid van was. Daar ben ik ook meteen lid van geworden.

Vertalen
Eerst moest ik me als uitgever bij de Kamer van Koophandel laten inschrijven. Ik stond al als vertaler ingeschreven dus dat was een kwestie van een simpele naamswijziging. Een mailtje naar de Amerikaanse uitgever was nodig om uit te vinden of de Nederlandse rechten van het boek nog beschikbaar waren en zo ja, wat daar de prijs van was. Daar kwam een heel enthousiaste reactie op, uitgever en schrijfster waren opgetogen dat het boek eventueel vertaald zou gaan worden.

Daarna ben ik anderhalf jaar bezig geweest met het vertalen van het boek; het bracht immers geen geld op dus het moest tussen de bedrijven door. Een andere collega bood aan het boek als meelezer door te spitten. Van de uitgever had ik alle originele bestanden gekregen zodat ik mijn vertaalde tekst in de bestaande opmaak kon gieten.

Drukken
De grootste hindernis was het drukken. Ik wilde het boek niet duurder maken dan het origineel en zat dus aan een bepaalde verkoopprijs vast. Hoe kwam ik erachter wat een redelijke drukprijs per exemplaar was en in welke oplage ik het boek moest laten drukken? Bij een kleine oplage werd de prijs per boek veel te hoog en bij een grote oplage werd mijn investering veel te riskant. In deze fase heb ik heel veel aan de leden van de VZU gehad. Zij hebben een hele hoop beren voor me uit de weg geruimd.

Via hen kwam ik bij Boekenroute terecht, een verkoopkanaal dat de verkoop, de connectie met drukker Scan Laser (Printing on Demand, dus geen grote investering en toch een schappelijke prijs per boek), de distributie en de facturering van boeken verzorgt voor een redelijke prijs. Reinier Rijke van Boekenroute heeft me vervolgens precies verteld wat ik allemaal moest regelen, ISBN-prefix aanvragen, en later een ISBN-nummer, boek aanmelden bij het Commissariaat voor de Media in verband met de vaste boekenprijs, barcode aanvragen met het ISBN-nummer om op het boek te drukken, NUR-code opzoeken, boek aanmelden bij Titelbank en ga nog maar even door. Maar als de weg je wordt gewezen is het allemaal veel minder erg dan het lijkt.

Distributie
Ik heb besloten me niet aan te sluiten bij het Centraal Boekhuis omdat dat echt veel te veel geld kost voor een uitgever die maar zo nu en dan een boek uitgeeft. Dat heeft tot gevolg dat mijn boek niet in de boekhandel ligt. Maar doordat het boek wel is aangemeld bij Titelbank, kan elke boekhandel de titel vinden en het boek bij mij bestellen. Daarnaast heb ik een verkoopaccount aangemaakt bij Bol.com, kost niets, Bol.com roomt alleen ongeveer 25 procent van de winst af, maar dat heb ik wel over voor de vindbaarheid van het boek.

Ik heb ook een Facebookpagina voor het boek aangemaakt en moet nu zelf voor de nodige publiciteit gaan zorgen, en daarbij hoop ik op de hulp van mijn waardevolle netwerk. Maar het was al heel leuk om een telefoontje van een boekhandelaar uit Groningen te krijgen met de vraag of hij drie exemplaren van het boek Superhonden bij me kon bestellen, nog vóór het boek officieel op de markt was. Met dank aan de Vereniging van Zelfstandige Uitgevers, Boekenroute, Scan Laser en al die collega’s en andere mensen die me met raad en daad hebben bijgestaan.

Het boek zelf
Jane Killion is met hondentraining begonnen nadat haar voormalige echtgenoot zich met hun nieuwe Bull Terrierpup Nicky had opgegeven voor een gehoorzaamheidscursus en het na twee lessen voor gezien hield. Jane nam de training over en werd geconfronteerd met een ogenschijnlijk onoverkomelijk probleem: de pup was zo wild dat hij soms letterlijk bezweek van opwinding. Jane vond dat hij als een ‘normale’ hond van het leven moest kunnen genieten, dus besteedde ze jaren aan het vergaren van kennis over honden, hondengedrag en trainingstheorieën.

Professionals in de hondenwereld weten inmiddels dat veel theorieën over dominantie zijn achterhaald. Helaas zijn deze nieuwere inzichten nog lang niet bij het brede publiek bekend.

Neem bijvoorbeeld het advies om een hond op zijn rug te gooien en neergedrukt te houden als hij tegenspartelt. Dit zou een bevestiging van dominantie over de hond zijn. Deze theorie is gebaseerd op wolvenstudies waaruit men had geconcludeerd dat hoger geplaatste wolven de lager geplaatste wolven op de rug gooien. Uit latere studies is echter gebleken dat dit niet waar is: lager geplaatste wolven bieden hun buik aan als kalmerend gebaar. We weten nu dat een wolf een andere wolf nooit op zijn rug zou gooien tenzij hij de andere wolf gaat doden. Je kunt je wel voorstellen welke psychische schade je een hond aandoet als je hem op zijn rug gooit en vasthoudt.

Jane Killion legt in haar boek heel helder uit hoe je op een andere manier met je hond kunt omgaan en hem daarbij heel veel kunt leren.

Het boek is in de Verenigde Staten met diverse prijzen bekroond.

Het boek Superhonden van Jane Killion, ISBN 978-94-91700-00-2, is vanaf 1 maart 2013 te bestellen via www.boekenroute.nl. Zie https://www.facebook.com/pages/Superhonden/480417691994063 en www.plasmanvertalingen.nl.

Waarom online?

Via via of online?
Het is met boekvertalen een via-via-wereld, dat zal iedereen beamen. Toch gaat dit lang niet altijd meer op. Uitgevers fuseren of verdwijnen, redacteuren hoppen van de ene naar de andere uitgeverij en voor je het weet zijn jouw belangrijke contacten nergens meer te vinden. En misschien wil je wel eens een ander soort opdrachten doen voor andere opdrachtgevers. Uitgevers zoeken net als andere bedrijven steeds meer online naar freelancers. Wil je in beeld komen bij opdrachtgevers? Laat jezelf dan online zien.

Particuliere opdrachtgevers
De uitgeefwereld verandert. Steeds meer mensen besluiten in eigen beheer of via een uitgever als FreeMusketeers een boek uit te geven. Ook zijn er talloze crowdfundingprojecten op websites als Tenpages.com en Voordekunst.nl waar schrijvers proberen hun boek te financieren voordat ze een uitgever hebben. Dit gebeurt allemaal online en ook deze mensen zijn vaak op zoek naar freelance correctors, persklaarmakers en zelfs vertalers.

Contact met collega’s
Twitter en Facebook zijn virtuele koffiehoeken. Ontmoet collega-vertalers en klets over je vak. Stel vragen als je even vastzit en kom op ideeën om jouw onderneming nog verder uit te breiden. Speel een opdracht door of krijg een opdracht via een andere vertaler. Vaak leidt online contact tot echte ontmoetingen.

Zichtbaar voor de lezer
Natuurlijk heeft een uitgeverij een marketingafdeling maar het is voor jouw naamsbekendheid en eventuele royalty- en/of LIRA-inkomsten alleen maar gunstig als jij zelf je vertaalde boek promoot. Op de Literaire Vertaaldagen beweerde een ‘zichtbare’ vertaler dat ze zich niet kon voorstellen dat iemand een boek zou kopen omdat iemand anders het op Facebook aanraadt. Niets is minder waar. Jouw enthousiasme over je boekvertaling werkt aanstekelijk. Niet alleen bij vrienden en bekenden maar ook bij onbekenden.

Te veel tijd en gedoe?
‘Facebookparanoia’ is een term die tijdens de lezing van Michele Hutchison viel. Een mooie omschrijving van iets waar veel mensen aan lijken te lijden. Niet iedereen hoeft alles over jou te weten en de foto’s van je kinderen mogen niet zomaar online. En waar haal je de tijd vandaan voor social media! Je dag zit al zo vol.

Bedenk echter: je bepaalt zelf wat je met wie deelt. Houd het op Facebook bij een zakelijke pagina of stel de privacy-instellingen zo in dat privé privé blijft. Vraag aan iemand die er ervaring mee heeft hoe dat moet. En je zit geen uren achter elkaar op social media. Even snel antwoord geven of een bericht schrijven hoeft maar een halve minuut te duren. Bovendien is acquisitie ook onderdeel van je werk en levert het je uiteindelijk alleen maar meer opdrachten op.

Ervaringen delen met collega’s op een Taaldierenborrel.

Aan de slag!

Blog
Via een eigen blog kun je uitgevers, lezers en andere geïnteresseerden laten weten waar je mee bezig bent. Geef mensen een kijkje in de keuken van de vertaler, zet je portfolio erop en promoot je site vervolgens via social media. Een Tumblr is een heel makkelijk aan te maken pagina waar je korte blogs op kwijt kan. Dit is misschien een optie als je een eigen website bijhouden te ingewikkeld vindt.
Voorbeelden van blogs van vertalers:
De Tumblr van vertaler Ans van der Graaff
De blog van vertaler Italiaans Mara Schepers
De blog en website van vertaler Elsbeth Witt
De blog en website van vertaler Anne Douqué
De website en iets minder actieve blog van Anne Marie Koper

Twitter
Twitter is vooral iets waarbij je je actief moet opstellen. Maak een account aan, probeer dagelijks te twitteren, volg een paar mensen en je zult er vanzelf inkomen. Tips: stel vragen en gebruik daarbij hashtags als #vertaalpraat #vertalen #vertaalvraag of #xl8 (dit betekent ‘translate’). Vraag aan bijvoorbeeld @Taaldieren om jouw vraag te retweeten (citeren) als je niet zo veel volgers hebt. Ook is het handig om lijsten te maken. Maak een lijstje ‘vertaalcollega’s’ of ‘uitgevers’. Volg zo veel mogelijk mensen uit de boekenbranche. Die kun je op Twitter gewoon opzoeken. Volg het Expertisecentrum Literair Vertalen: @elvertalen en de VertalersVakschool op @VVakschool voor vertaalnieuws. Op vrijdagochtenden van 9 tot 10 is er #vertaalpraat. Als je zoekt op deze hashtag en hem zelf ook gebruikt kun je meedoen aan een discussie met andere vertalers.

LinkedIn
Op LinkedIn staat je online cv. Handig voor opdrachtgevers! Ook heb je er vele groepen waar je met vakgenoten, andere zzp’ers of stadsgenoten kunt discussiëren of aan opdrachten kunt komen.

Facebook
Je kunt een zakelijke Facebookpagina maken en hier bijvoorbeeld linken naar je eigen blog, foto’s plaatsen van nieuwe boekvertalingen en laten weten waar je mee bezig bent. Ook kun je een persoonlijk Facebookaccount gebruiken voor contact met collega’s en het promoten van je werk. Pas wel op dat je werk en privé hier gescheiden houdt door lijsten aan te maken. Verder heb je op Facebook groepen zoals de Vertalerskoffiehoek of Freelancecollega’s.

Handige websites

Boekvertalers op Twitter en Facebook.

De Werkgroep Algemene Boekvertalers (WAB) heeft ook een Facebookpagina:

Taaldieren zit op Twitter en Facebook. Voor taal- en boekennieuwtjes en contact met collega’s. Zo’n vier keer per jaar organiseren we een borrel en op onze Twitter- en Facebookpagina houden we je op de hoogte over waar en wanneer (schrijf alvast in de agenda: 8 maart in Breda!)

Hoe haal je meer uit Twitter? Dat lees je op Meer Uit Twitter.

Hoe werkt Twitter nou precies? ‘Mom, this is how Twitter works’.

Zoektips voor Twitter.

Filmpje: Social Media in Plain English.

*) De presentatie die Michele Hutchison op de Literaire Vertaaldagen gaf over social media, staat online.

Jonathan Franzen wees er in zijn bespreking van de Amerikaanse uitgave van Schroder op dat dit boek je laat geloven in situaties die niet geloofwaardig zouden moeten zijn en je laat houden van een hoofdpersoon die onsympathiek zou moeten zijn, en zo is het precies. Amity Gaige is erin geslaagd om van een uiterst onwaarschijnlijk gegeven een spannende en bij vlagen diep ontroerende roman te maken.

Met de merkwaardige titel zitten we eigenlijk al midden in de thematiek van het verhaal. Het is de achternaam van de hoofdpersoon, die voluit Erik Schroder heet. ‘Schroder’? Wat is dat voor een naam, hoe spreek je dat uit? Moet het niet ‘Schröder’ zijn? Ja en nee. Erik komt oorspronkelijk uit de DDR, maar is in de jaren zeventig op jonge leeftijd met zijn vader naar West-Berlijn gevlucht en vandaar naar Amerika geëmigreerd. Als blijk van bereidheid om zich aan het nieuwe thuisland aan te passen liet zijn vader de umlaut van hun familienaam schrappen.

Noodlottige actie
Met deze simpele handeling van zijn vader wordt bij Erik de kiem gelegd voor een latere noodlottige actie van hemzelf. Hij wordt op school gepest met zijn accent en zijn buitenlandse afkomst en neemt al snel het besluit zich zo goed aan te passen dat hij Amerikaanser zal zijn dan de Amerikanen zelf. Als hij op de middelbare school zit, schrijft hij zich stiekem onder de naam Eric Kennedy in voor een zomerkamp. Hij wordt toegelaten en gaat nog een paar jaar onder dezelfde valse naam naar het kamp zonder dat zijn vader iets van het bedrog merkt.

Als hij na school gaat studeren, is hij zo gehecht geraakt aan zijn verzonnen Amerikaanse identiteit dat hij daar geen afstand meer van wil doen, en hij besluit verder door het leven te gaan als Eric Kennedy. Als hij later verliefd wordt en er sprake is van trouwen, kan hij eigenlijk niet meer terug en moet hij het bedrog wel voortzetten. Hiermee is al de basis gelegd voor het latere drama, dat het hoofdonderwerp van het boek is.

Na zeven jaar loopt zijn huwelijk stuk, en als zijn bedrog alsnog lijkt uit te komen en er tussen hem en zijn ex een bittere strijd ontstaat over hun enige kind, blijkt maar weer eens dat een kat in het nauw rare sprongen maakt. Erik neemt een ondoordacht besluit, dat zijn leven een totaal andere wending zal geven.

De vertaling
Het vertalen van deze roman was een mooie, maar bepaald geen eenvoudige klus, omdat het een erg literaire tekst is met een zeer specifiek en vaak van het normale afwijkend taalgebruik. Bovendien moesten we voortdurend van register wisselen, want het boek bevat veel gesprekken tussen Erik en zijn zesjarige dochter Meadow. Zo zaten we het ene moment te worstelen met ingewikkelde formuleringen die Eriks geestelijke kwellingen welsprekend verwoordden, terwijl we het volgende ogenblik equivalenten moesten zien te vinden voor melige basisschoolmopjes van het kaliber ‘Het is groen en het rolt – Kermit de knikker’. Ook bevat het boek een flink aantal voetnoten, die soms weer voor geheel eigen problemen zorgden.

Silentiologie
En dan was er ook nog een geheel fictief wetenschappelijk vakgebied waarvoor we de Nederlandse terminologie moesten verzinnen. Erik houdt er namelijk een complete theorie op na over korte en lange stiltes. In het Engels heet het vakgebied dat zich hiermee bezighoudt pausology, afgeleid van pause, dat onder andere ‘stilte’ kan betekenen. Het Nederlandse ‘pauze’ kwam niet in aanmerking als vertaling, want de primaire betekenis daarvan is ‘onderbreking van een (gewoonlijk georganiseerde) bezigheid’, zonder dat dat automatisch gepaard gaat met stilte. Het kan tijdens een Nederlandse pauze best een herrie van jewelste zijn, zoals iedereen kan beamen die in de buurt van een schoolplein woont.

‘Pauze’ viel dus af, en daarmee ook een letterlijke vertaling van pausology. Maar wat dan wel? Na lang dubben hebben we gekozen voor ‘silentiologie’, direct afgeleid van het Latijnse silentium (‘stilte, stilzwijgen’). Zo werd Erik bij ons dus een silentioloog.

Aangrijpend
Mogelijk wekt het bovenstaande de indruk dat Schroder een cerebrale roman is die de lezer niet emotioneel raakt, maar niets is minder waar. Met een vlijmscherpe zelfanalyse, wrange humor en prachtige bespiegelingen over zijn jeugd, zijn huwelijk en zijn relatie tot Meadow verovert Erik gaandeweg onherroepelijk onze sympathie. De strijd die hij voert om de voogdij over zijn dochter te behouden is bijzonder aangrijpend, en zijn pogingen om ergens echt bij te horen en een geloofwaardige identiteit voor zichzelf te scheppen zijn in al hun onbeholpenheid en vergeefsheid zeer herkenbaar en ontroerend.

In september 2012 leek de enige Friese vertaalprijs nog te worden geslachtofferd. In een conceptversie van de nieuwe provinciale cultuurnota uit september 2012 werd de zogenoemde ‘Obe Postmapriis’ (ingesteld in 1984) namelijk niet meer vermeld. Meteen na bekendwording van de conceptnota ontstond er verontwaardiging onder een groot deel van de Friese schrijvers en vertalers, ook omdat naast de vertaalprijs ook de Friese debutantenprijs (‘Fedde Schurerpriis’) werd geschrapt.

Bij de uitreiking van de Obe Postmapriis (aan Anne Tjerk Popkema, voor een vertaling van The Hobbit uit 2009) in Leeuwarden op 12 oktober j.l. culmineerde het schrijversverzet in een ludieke protestactie (zie hier voor een Friestalig verslag van de uitreiking en een filmopname van het schrijversprotest). Op het moment dat gedeputeerde van cultuur Jannewietske de Vries (PvdA) het woord had, kwamen de in groten getale op de prijsuitreiking toegestroomde schrijvers en vertalers als één man overeind en begonnen luidkeels voor te dragen uit eigen werk.

De schrijverskakofonie bleef niet zonder gevolgen. De politieke druk nam daarna in hoog tempo toe, onder aanvoering van de FNP (Frysk Nasjonale Partij). Naar aanleiding van al dit protest heeft het college de conceptnota ingetrokken en aangepast. In de nieuwe versie, die afgelopen week is vastgesteld, is de Obe Postmapriis voor vertalingen gehandhaafd in het provinciale literaire prijzenbeleid. In plaats van een driejaarlijkse prijs zal de ‘Obe’ eens in de vier jaar worden uitgereikt. De Fedde Schurerpriis blijft geschrapt.

‘Die vaste boekenprijs mag van mij wel worden afgeschaft. In Engeland en Amerika zijn de prijzen toch ook gewoon vrij?’

Als je mij op de kast wilt krijgen, heb je met een van deze twee uitspraken gegarandeerd succes. Even tot tien tellen helpt. Net als rustig uitleggen waarom ik vóór de vaste boekenprijs en tegen het gratis downloaden van e-books ben.

This is not America
Het klopt dat in Engeland en Amerika de boekenprijzen vrij zijn gelaten en dat het daar geen catastrofale gevolgen heeft gehad. Er zijn echter twee cruciale verschillen tussen de Engelstalige markt en de Nederlandstalige. Om te beginnen is de markt voor Engelstalige boeken vele malen groter dan die voor Nederlandstalige boeken. Bovendien wordt een groot deel van het boekenaanbod oorspronkelijk in het Engels uitgegeven. In Engelstalige landen zijn vertalingen dan ook een relatieve zeldzaamheid. In Nederland zijn ze eerder regel dan uitzondering.

Wat betekent dat concreet? Ten eerste: dat Nederlandse uitgeverijen met veel kleinere oplagen uit de kosten moeten zien te komen. Ten tweede: dat de uitgave van een vertaling een Nederlandse uitgeverij doorgaans meer geld kost dan de Engelse of Amerikaanse uitgever aan het oorspronkelijke werk kwijt is.

Wat schuift dat?
Een gemiddelde, uit het Engels vertaalde thriller ligt in de winkel voor € 19,95. De uitgeverij kan dat bedrag echter niet zomaar in haar zak steken. Ten eerste moet er 6% BTW vanaf. De nettoverkoopprijs van het boek komt dan op € 18,82. Daarnaast krijgt de boekhandel inkoopkorting. Die bedraagt doorgaans 40%. Dat betekent dat de uitgeverij € 11,29 per boek ontvangt.

Van die € 11,29 moet worden betaald: de overhead (het kantoor met alles erop en eraan en het personeel, van de directie tot aan de schoonmakers), drukkosten, opslag, distributie, reclame en promotie, en omdat het een vertaling betreft: de vertaler en de vertaalrechten. Je mag een boek namelijk niet zomaar vertalen en op de markt brengen; daar heb je toestemming voor nodig van de auteur en de oorspronkelijke uitgeverij, en er moet een billijke vergoeding tegenover staan. Exacte bedragen kan ik niet geven, maar ik schat in dat het uiteenloopt van enkele honderden euro’s voor een debutant tot vele tienduizenden euro’s voor de nieuwe Nicci French of Karin Slaughter.

Wat kost een vertaler? Ik neem een contract uit mijn eigen administratie als voorbeeld. Het betreft de vertaling van een psychologische roman van een debutant. De eerste oplage bestaat uit 2.500 stuks. Daarvoor ontvang ik € 5.638,50 euro, wat neerkomt op € 2,26 per exemplaar. Dat is dus een vijfde van de € 11,29 per verkocht exemplaar die de uitgeverij ontvangt. De adviesprijs voor datzelfde boek in de oorspronkelijke Engelstalige uitgave is, omgerekend, zo’n € 15,00 – driekwart van de Nederlandse verkoopprijs.

Kan de vertaler dan niet met wat minder toe? Het korte antwoord is nee. Voor een vertaling wordt een bedrag per woord betaald, geen uurloon. Je snelheid bepaalt dus hoeveel je eraan overhoudt. Een gemiddelde vertaler zal voor een boek zoals in het voorbeeld – niet extreem lang of moeilijk – een maand of drie nodig hebben. Dat komt neer op een bruto maandinkomen van een kleine € 1.900. Een langzamere vertaler heeft pech; die doet er misschien vier maanden over en moet het doen met iets meer dan € 1.400 per maand bruto. Gaat het om een ingewikkeld literair werk, dan kun je daar als vertaler wel een halfjaar tot een jaar mee bezig zijn, zonder dat het woordtarief stijgt. Onderhandelen is lastig; voor jou tien anderen.

Weg met de vaste boekenprijs?
Wat nu als de vaste boekenprijs in Nederland zou verdwijnen? Aan de kostenkant valt er niet zoveel meer te winnen. Uitgeverijen zijn al jaren aan het reorganiseren en fuseren, de druk- en distributiekosten zijn al minimaal en de vertaaltarieven zijn de laatste drie à vier jaar niet meer gestegen, integendeel: ze staan onder grote druk. Dat betekent ofwel dat de prijsdaling minimaal zal zijn, ofwel dat er een golf van faillissementen onder uitgevers en boekhandels zal volgen, en waarschijnlijk beide. En er is nog een neveneffect. De winst die wordt behaald met de uitgave en verkoop van bestsellers, wordt vaak gebruikt voor het financieren van risicovollere uitgaven, die op zichzelf verlieslijdend zouden zijn. Als de winstmarges op bestsellers slinken, kan die ene spannende debutant het dus wel schudden.

In sterk afgezwakte vorm is dat effect nu, na enkele jaren crisis, al zichtbaar: uitgeverijen durven, zeker op het gebied van ‘zware’ literatuur, minder risico te nemen. Binnen het boekvertalersvak is dat te merken aan het feit dat vertalers van dat genre, die voorheen een volle agenda hadden, nu soms maanden achtereen niets te doen hebben. Nu is er de laatste jaren wel erg veel uitgegeven; na jaren van schieten met hagel wordt het misschien tijd voor een meer gerichte benadering. Maar wanneer slaat de balans door? Wanneer komt het moment dat uitgeverijen de nieuwe Amos Oz niet meer aandurven en in plaats daarvan kiezen voor de nieuwe Vijftig tinten grijs?

Eureka: e-books!
Stap dan over op e-books, hoor ik u zeggen. Daar zitten echter ook de nodige haken en ogen aan. Want wat spaar je dan precies uit? Feitelijk alleen drukkosten en opslag. De distributiewijze verandert weliswaar – je hebt een digitaal platform nodig in plaats van vrachtwagens – maar de ontwikkeling en het onderhoud daarvan kosten net zo goed geld. De overige kosten blijven. Bovendien blijkt waterdichte beveiliging keer op keer een illusie te zijn, om nog maar te zwijgen over het feit dat de consument voor een e-book nog veel minder over heeft dan voor een papieren boek – vaak zelfs helemaal niets.

Misschien zoeken we de oplossing aan de verkeerde kant van de markt. Misschien wordt het tijd voor een mentaliteitsomslag bij de consument. Dat prachtige, spannende, ontroerende, vermakelijke boek waar u zo van hebt genoten, is mogelijk gemaakt door mensen die daar een redelijke beloning voor verdienen. Wees dan ook bereid ervoor te betalen.

Zodra ik het pakket met de drie delen van Chaos Walking van Patrick Ness in huis had, begon ik te lezen, en dat had ik beter niet kunnen doen, want de boeken zijn zo razend spannend dat ik ze achter elkaar heb uitgelezen en nu een hele hap uit mijn leven mis.

De Chaos-trilogie is bedoeld voor de oudere jeugd (Young Adult, zoals dat veel fraaier heet), maar voor de nog oudere jeugd valt er ook heel wat te genieten. Je zou de boeken in het subgenre fantasy kunnen plaatsen, fantasy met een behoorlijke diepgang.

Het eerste boek – Het mes dat niet wijkt – wordt verteld vanuit het perspectief van Todd Hewitt, de laatste jongen in Prentissdorp. Prentissdorp ligt op Nieuwe Wereld, die twintig jaar eerder gekoloniseerd werd door een groep bewoners van Oude Wereld, waar het vanwege oorlog en overbevolking steeds slechter toeven was. In Todds dorp wonen alleen nog mannen en één jongen, en het vervelende is dat iedereen elkaars gedachten voortdurend kan horen. Dat komt door de Herrie-bacil, die de oorspronkelijke bewoners, de Spakkels – een wat simpeler, mensachtig wezen – als wapen op de nieuwkomers hebben losgelaten. De bacil heeft alle vrouwen gedood. Tenminste, zo gaat het verhaal.

De werkelijkheid is anders, en als Todd een maand voor zijn dertiende verjaardag (de dag waarop een jongen man wordt) het dorp ontvlucht ontdekt hij geleidelijk aan dat hij zijn hele jeugd in een leugen heeft geloofd.
Hij gaat op pad met een rugzak vol proviand en het dagboek van zijn gestorven moeder (hij kan echter niet lezen), zijn hond Manchee (een verjaarscadeau waarop hij niet zat te wachten, en aanvankelijk vindt hij Manchee dan ook een vreselijk irritant en dom beest), en het meisje Viola, dat hij in het moeras bij Prentissdorp heeft aangetroffen nadat ze is neergestort met haar verkennersschip. Een groter ruimteschip met nieuwe kolonisten uit Oude Wereld is onderweg en zal binnen afzienbare tijd op Nieuwe Wereld landen.

Overgangsritueel
Viola en Todd moeten eerst niet zoveel van elkaar hebben. Viola schrikt van Todds Herrie en Todd heeft het moeilijk met haar stilte (op Nieuwe Wereld zijn vrouwen van Herrie gevrijwaard) maar gaandeweg ontstaat er wederzijds vertrouwen en vatten ze affectie voor elkaar op.

Het einddoel van hun tocht is Haven, de enige stad op Nieuwe Wereld. Todd wil de bewoners waarschuwen voor burgemeester Prentiss uit Prentissdorp. Die trekt namelijk moordend, verkrachtend en plunderend met zijn leger door het land. Prentiss heeft het ook op Todd voorzien, want als hij deze laatste onschuldige jongen ten val weet te brengen door hem aan het overgangsritueel naar de volwassenheid te onderwerpen zal hij almachtig zijn. Viola hoopt in Haven de middelen te vinden om te kunnen communiceren met haar moederschip, want ook dat moet gewaarschuwd worden voor burgemeester Prentiss en zijn trawanten.

Na een uitputtende reis vol afschuwelijke, ontroerende en soms ook wonderbaarlijke avonturen komen ze in Haven aan, maar daar wacht hun een bittere verrassing.

Dystopie
De serie is buitengewoon spannend, en ook heel duister, want Nieuwe Wereld is een dystopie van de eerste orde. Er heersen armoe en gebrek, en nu wordt de planeet bovendien geteisterd door een megalomane tiran.

Het verhaal van goed tegen kwaad is maar al te bekend en op alle mogelijke manieren uitgewerkt en uitgekauwd. In de Chaos-trilogie krijgt het door zijn gelaagdheid echter een nieuwe dimensie. Todd is niet volmaakt, hoewel hij zijn onschuld weet te bewaren door zijn onvermogen om te doden. Dat laatste is trouwens betrekkelijk, want er komt een moment dat ook hij zijn mes gebruikt, met fataal gevolg. Maar Todd is in de eerste plaats een echte jongen, met goede en slechte eigenschappen, soms vol woede en frustratie, vaak vol liefde, moed en doorzettingsvermogen. En vloeken kan hij ook.

Thema’s die als rode draden door het boek lopen zijn machtswellust, discriminatie, oorlog, geweld, vrouwenhaat, godsdienstwaanzin, racisme, maar ook trouw en hoop tegen beter weten in. Dat klinkt misschien braaf en moraliserend, maar het verhaal is zo goed en met zo’n vaart geschreven dat de boodschap overkomt zonder ooit te storen.

Vertaaluitdagingen
Voor mij als vertaler lag de uitdaging onder andere in Todds taal en de toon die hij aanslaat. Hij spreekt nogal plat, met veel dubbele ontkenningen, veel yer’s en ain’t’s en dat soort eigenaardigheden. Tegelijkertijd heeft hij wel een grote woordenschat, ook al kan hij lezen noch schrijven. Er komen meer van dit soort personages in het verhaal voor, zoals de zeer boerse Wilf en zijn vrouw Jane.

De verleiding lag op de loer om uit een Nederlands dialect te putten, maar aangezien ik de (Engelse) namen van de personages moest handhaven, zou dat een stijlbreuk zijn geweest. Als oplossing heb ik gekozen voor het afkorten en samentrekken van bepaalde woorden (z’n, d’r, heeft-ie), foute spelling (repurraatsie, baksil, wel es), zoals dat ook in het origineel gebeurt, constructies als ‘veels te’, ‘de burgemeester z’n huis’, en af en toe een dubbele ontkenning.

De oorspronkelijke trilogie is tussen 2008 en 2010 verschenen. De boeken werden met lof overladen en Patrick Ness heeft er diverse gerenommeerde prijzen mee gewonnen, zoals de Guardian Award en de Costa Children’s Book Award.

In Nederland zullen de drie vertaalde delen (deel twee heet Het donkere paradijs en deel drie Lawaai dat nooit stopt) in de loop van 2013 verschijnen.

Niet alleen wát er verteld wordt boeide me, ook de manier waarop. Neem de eerste zin: Lest details be mistaken for clues, note that Mr. Charles Unwin, lifetime resident of this city, rode his bicycle to work every day, even when it was raining. Een ijzersterke opening. Het ritme, het langzame, zorgvuldige. Ik zat er meteen in en wilde onmiddellijk doorlezen. Het regende, het was grauw weer, iemand reed op een fiets naar zijn werk, en er was iets aan de hand. Deze zin luidt een oneindige hoeveelheid complicaties in: hier zal niets zijn wat het lijkt, dat voel je met je klompen aan! Het zorgvuldig geconstrueerde, maar niet té geconstrueerde taalgebruik dat vanaf pagina één zijn stempel op het boek drukt, met ouderwetse woorden en zinswendingen die trage gebeurtenissen trachten te beschrijven – ik vond het geweldig.

Ouderwets taalgebruik
In het boek wordt Unwin, die clerk is bij een onderzoekskolos, The Agency genaamd, na de verdwijning van T.S. Sivart, de detective voor wie hij altijd werkte, plotseling tot detective bevorderd. Tot zijn grote schrik, want hij heeft daar de vaardigheden en de opleiding niet voor en is bovendien helemaal niet in deze beslissing gekend. Samen met zijn assistent probeert hij uit te zoeken waar Sivart gebleven is en wie er achter de misdaden zit die Sivart met zijn hulp had proberen op te lossen, zoals De Diefstal van Twaalf November.

Dat laatste vond ik een meestervondst: die twaalfde november was door de schurk Enoch Hoffmann verdonkeremaand zonder dat iemand het in de gaten had. Iedereen was door het sinistere, sluwe gekonkel van Hoffmann van de elfde meteen overgegaan op de dertiende november. Zelfs restaurants hadden hun specialiteit van de twaalfde overgeslagen! Nou ja, zo´n boek dus.

Omdat het wel duidelijk was dat de stijl van dit boek een zeker ouderwets taalgebruik behoefde, ging ik me aanvankelijk te buiten aan woorden als ‘ofschoon’, ‘niettegenstaande’, ‘vermits’, ‘nochtans’, ‘doch’ enz. Maar toen ik mijn eerste vertaling doorlas, merkte ik dat ik het veel te dik had aangezet. In plaats van een licht ironische toon was er een loodzwaar, pompeus bouwsel ontstaan, zonder de humor die in het boek juist over elke pagina dartelt. Ik heb het vervolgens afgezwakt: niet elk ‘beginnen’ vertaalde ik met ‘aanvangen’, niet elk ‘gaan’ werd ‘zich begeven’, voor ‘noch’ schreef ik soms gewoon ‘ook niet’. Zo ruimde het al aardig op.

Regenschermer
Maar er was meer. Het woordgebruik was uiterst origineel en soms zo dubbelzinnig dat het in het Nederlands moeilijk te evenaren was. Eerst iets over dat originele woordgebruik. Al op de eerste pagina stond een woord dat niet bestaat, maar dat zo sprekend is dat ik eindeloos heb zitten puzzelen op een equivalent. Though inconspicuous by nature, as a bicyclist and umbrellist Unwin was severely evident. Een paar zinnen hiervoor is uitgelegd dat Unwin een methode heeft uitgevonden om zijn geopende paraplu aan zijn stuur te haken, zodat hij gewoon met twee handen aan het stuur kan fietsen zonder nat te worden. Ik zie de umbrellist dus voor me, ik kan hem uittekenen, alleen moet ik hem nog in woorden zien te vangen. Met enige hulp bedacht ik voor bicyclist het Nederlandse woord ‘pedaalridder’. Dat heeft iets heldhaftigs; een ridder heeft niet alleen de connotatie van iets uit vroeger tijden, maar ook van strijd, van vechten. Het woord umbrellist moest dezelfde uitgang krijgen als ridder, -er dus. ‘Paraplutist’ viel daarom af. ‘Parapludrager’ vond ik niet leuk: te duidelijk, te fantasieloos. Misschien kon ik meer kanten op met een synoniem voor paraplu: regenscherm. En zo kwam ik op het woord ‘regenschermer’, dat zowel ‘paraplu’ als ‘schermer’ in zich heeft, en die schermer vond ik een geschikte broeder voor de ridder. ‘Hoewel hij van nature niet opviel, was hij als pedaalridder en regenschermer prominent aanwezig.’ Dat werd uiteindelijk mijn vertaling.

Verfstofjes
The Manual of Detection is – ongelofelijk maar waar – een debuutroman, en het toeval wil dat in het manuscript dat ik had ontvangen het e-mailadres van de auteur vermeld stond. Omdat ik toch wel met behoorlijk wat details in mijn maag zat, en ook met problemen die het detail ontstegen, besloot ik hem te mailen. De auteur was opgetogen, geïnteresseerd en hulpvaardig, en we begonnen aan een uitgebreide mailwisseling. En dan beland je soms zomaar in een druk heen-en-weer over één enkele alinea… Bijvoorbeeld over de volgende passage. Het gaat om een deur met aan de bovenkant glas, waar letters, die daarop inscribed waren, zijn weggeschraapt. Er staat:

The name inscribed there had been scraped away, and only recently: black flecks of paint still clung to the frame.

Wat ik me afvroeg was: hoe kon je nou zien dat dat recentelijk gebeurd was? Ik vroeg het de auteur. Hij antwoordde: The idea is simply that the previous occupant’s name has been scraped away, and some flecks of the paint can still be seen. Oké, maar dat snapte ik wel. Het ging mij om dat recentelijke.
Jedediah: ‘Let’s see, I think I’m not explaining the paint thing quite right. The idea is that the flakes of paint are dry old paint (not fresh wet paint). They’re clinging to the frame because they’ve just been scraped off. Think of it as paint dust: the name that was there (Sivart’s name, actually) was just scraped off. Now the window is blank, nothing on the glass at all. But on the frame at the bottom of the window, you have the dry dust flakes from the old name. They’ve fallen and settled there.’
Goed, die stukjes droge verf, of verfstofjes, die liggen daar, dat snapte ik nog steeds, maar toch bleef mijn vraag over het tijdstip staan. Ik durfde het eigenlijk niet meer te vragen; hoe pietluttig kun je zijn? Uiteindelijk mailde ik hem toch nog een keer; ik vermeldde dat het eigenlijk totaal niet belangrijk was, maar dat ik bedoelde: if paint is scraped off, then how can you know that it has been scraped off recently?. Met het naschrift: But alright, if you say paint dust, that would be a sign that the scraping has taken place not so long ago… Not so long ago is weliswaar niet helemaal hetzelfde als recently, maar ik vond mezelf zo´n zeur worden en ik wilde laten zien dat ik het wel snapte… Jedediah reageerde weer meteen: ‘And I think you’ve got me with the paint! How would he know that? Well, I trust you to handle it as you see fit…‘

Een ander probleem was de dubbelzinnigheid van het woord mystery. Dat woord komt ettelijke malen in het boek voor, maar heeft niet altijd dezelfde betekenis: soms duidt het op een raadsel, soms op iets wat te maken heeft met een misdrijf. De auteur speelt met die twee betekenissen. En omdat die dubbelzinnigheid in het Nederlands niet bestaat, moest ik soms kiezen: schrijf ik hier raadsel of mysterie, of gebruik ik hier een woord dat meer in de richting zit van misdrijf? De auteur schreef daar het volgende over: ‘I’m thankful to you for picking up on the double meaning intended, and will trust that you’ll make the right choice in each case (as it were!). The meaning dips more in one direction or the other sometimes, as you’ve no doubt noticed.’ Waarna ik regelmatig speelde met een vraag van de auteur: imagine the word mystery wouldn´t exist, what word would you use instead? Dat hielp, maar het vervelende was wel dat de dubbelzinnigheid, of het mysterie zo je wilt, daarmee in de vertaling uit de tekst verdwenen was.

Functies
Daarnaast waren er ook nog lastige namen van instellingen en functies: The Agency, Watcher, Overseer. Hoe die te vertalen zonder de ´sfeer´ te bederven? Over één woord wil ik nog even wat kwijt. Binnen de zeer bureaucratisch georganiseerde Agency, zoals het enorme kantoor vol speurneuzen in het boek heet, is sprake van veel verschillende, zeer hiërarchisch georganiseerde rangen en standen. Zo heb je de clerk, de underclerk, de messenger, de watcher, de overseer, de detective, enzovoort. De hoofdpersoon van het boek, Unwin, is aanvankelijk clerk. Maar hoe vertaal je dat? Allereerst had ik het vermoeden dat het woord ´clerk´ in het moderne Engels geen veelgebruikte term meer is, al herinnerde ik me nog wel de film Clerks (1994) van Kevin Smith, waar zelfs een Clerks II (2006) op is gevolgd. Inderdaad beaamde de auteur: ‘Clerk is not at all common in English, and very much archaic. It’s meant to be a bit old fashioned, even somewhat anachronistic. And, for that matter, probably a bit European in tone to the American ear. We haven’t had a clerk since Bartleby, as far as I can tell.’ Die Bartleby had ik niet paraat, maar die kwam dus bij Melville vandaan (halverwege de 19e eeuw). Ik mailde hem dat het Nederlandse ‘klerk’ ook een tamelijk ouderwets woord is dat nu eigenlijk niet meer gebruikt wordt om een bepaalde functie aan te duiden. Ook stipte ik de film Clerks aan, waarop hij antwoordde: ‘It’s funny, just after sending my last email, I remembered the Kevin Smith film. So, you’re right! But the word is still fairly uncommon, I think. I think klerk will be right.’

Ik had hem een hele lijst synoniemen gestuurd: Commies, Werknemer, Ondergeschikte, Ambtenaar, Functionaris, Kantoorchef, Gerant, Commies, Assistent, Klerk, Kantoorman, Kantoorklerk, Kantoorbediende, Kantoorknecht, Kantoorschrijver, Pennenvoerder, Heimschrijver. Daarop antwoordde hij: ‘That list of clerk synonyms is fantastic — mind if I post it online somewhere?’
En zo kwam die hele rij Nederlandse woorden op zijn facebookpagina terecht.

Ik ben nu halverwege. Ik weet zeker dat ik de mailwisseling ga missen als ik het boek af heb.

Kortom, warm aanbevolen: Jedediah Berry, The Manual of Detection. Het boek wordt momenteel op de site van de BBC (heel goed) voorgelezen door Toby Jones.