Toen we dit boek voor het eerst opensloegen, werden we meteen gegrepen door het begin. Twee oudere Australische rechters hebben de hele dag met kunstvliegen op forellen gevist, zitten nu op het terras van het enige hotel in de wijde omtrek en zien een bovenmaatse forel over de brug schuifelen. Ze begrijpen dat daar een kind in moet zitten. En dat klopt: het is het jongetje dat de hoofdrol zal spelen in het grote kerstspel van de dorpsschool. De brug waar hij overheen loopt, overspant de grote, kolkende rivier die door het dorp stroomt en waarin forellen zwemmen die als eitjes uit Engeland zijn geïmporteerd. Het jongetje in de bordkartonnen forel is hun koning. Misschien wordt het dorp de nieuwe hoofdstad van Australië, daar zijn de autoriteiten nog niet helemaal uit. We schrijven 1906.

Olympische Spelen
Meteen na het idyllische eerste hoofdstuk worden we abrupt naar een veel recenter verleden geslingerd. Sydney is in rep en roer door de naderende Olympiade. Twee werknemers van het Olympisch Comité zijn op zoek naar een bejaarde man of vrouw die op de dag van de openingsceremonie van de Olympiade van het jaar 2000 honderd jaar wordt en dus bij die gelegenheid een eeuw Australische geschiedenis kan vertegenwoordigen. Ze vinden een kandidaat, maar die verkeert in kritieke toestand.

Verslaafd
Het beeld verspringt naar een drugsverslaafd meisje van zesentwintig, moeder van een baby die al snel na de geboorte is gestorven. Ze is op de vlucht voor haar psychotische, eveneens verslaafde ex-vriend, die haar zwanger heeft gemaakt, mishandeld en aan andere mannen verhuurd, en haar nu achtervolgt omdat hij nog steeds in de waan verkeert dat ze uiteindelijk samen gelukkig zullen worden. Hij zal geen middel schuwen om haar terug te krijgen.

Vanaf dat ogenblik komen we in een achtbaan terecht. De bejaarde kandidaat wordt in allerijl per helikopter naar een bewaakt verpleeghuis overgebracht. Het verslaafde meisje blijkt zijn achternicht te zijn. De ex-vriend die jacht op haar maakt, begeeft zich in rampzalige criminele toestanden. De drugsdealer die een verbindende rol tussen de personages speelt, stijgt in een totaal andere, onverwachte rol boven zichzelf uit. Een mislukte radiojournalist die een nachtprogramma presenteert, krijgt last van zijn geweten, met alle gevolgen van dien.

Uitdaging
Voor ons vertalers was deze tekst een prachtige uitdaging. Honderd jaar Australische geschiedenis! Door de vele flashbacks moesten we slalommen tussen twee fins-de siècle: dat van de negentiende en dat van de twintigste eeuw. Enerzijds het idioom van de dorpsbewoners, boeren en natuuronderzoekers anno 1900, anderzijds het taalgebruik van een grote stad in 2000 met zijn verslaafden, reclamejongens, hulpverleners, uitgerangeerde radioverslaggevers en arbeiders. We hopen dat we daarin zijn geslaagd.

Een paar voorbeelden, een uit het begin:

De rechters werden overmand door medelijden met de verhitte, hijgende vis.
‘Kunnen we je ergens mee van dienst zijn?’ informeerde Thorpe, die zijn whisky inmiddels op had.
Door een kieuw klonk een klein, gedempt stemmetje: ‘Nee, dank u, meneer.’
‘Weet je het zeker?’ vroeg Carrington met een gebaar naar een blauw karafje op hun tafel. ‘Een slokje water misschien?’
‘Nee, dank u,’ zei het jongetje, ‘ik moet verder.’
‘Zoals je wilt,’ zei Carrington.
Daarop schuifelde de forel, vaderlijk nagekeken door de beide rechters, verder naar de Imperial Hall, te midden van de krankzinnige, voorbijsnellende maalstroom van planten, vissen, paarden en ouders en het stof onder het doorbuigende snoer met de glazen lampjes. Voor de ingang van de zaal werd Wilfred Lampe geduwd en aangepord, er werd aan zijn schubben gerammeld, kinderen riepen: ‘Forel! Forel! Forel!’ en hij draaide zich aldoor om en om, maar door die dikke fluwelen lippen heen waren de mensen moeilijk te herkennen. In het gele licht konden de rechters nét het bord lezen dat aan de muur van de zaal gespijkerd zat: DE SCHOOL VAN DALGETY PRESENTEERT DE FORELLENOPERA. SLECHTS ÉÉN VOORSTELLING. EEN ONVERGETELIJKE AVOND.

En een uit een later hoofdstuk:

Ze was nu meer dan twee maanden voor hem op de vlucht. Sinds de dag dat ze het plattelandsstadje in de Australische Alpen was ontvlucht met zijn auto, het geld en de mooie ballonnetjes heroïne die ze voor hem had verstopt. Waren het wel Alpen geweest? Lag er sneeuw? Of was het as? Ze herinnerde zich dat er iets — ijs of as — uit de lucht was gevallen, en blauw langs de rand van iemands lippen, een meer, de hese stemmen van schapen, een begraafplaats en de ogen, oren, monden en haren van engelen die onder de aarde zaten. Daarna de vlucht over de snelweg, haar hoofd en de cabine van de auto en de duisternis buiten gevuld met verglijdende lichtkringen, eerst speldgroot, dan zo groot als munten, borden, tunnels, heel snel groeiend en omlijst door regenbogen — achter haar in de achteruitkijkspiegel, op haar af komend uit het donker, boven, binnen en buiten de auto die ervan schudde, en zij worstelend met het stuur, met handen die zelfs nog trilden als haar knokkels helemaal wit waren.
Terwijl de ontbijtcocaïne wegebde in de stille badkamer, hoorde ze een vogel telkens opnieuw dezelfde noot zingen, en ze bleef naar de cilindersloten staren terwijl het water uit haar pony drupte.

De derde roman van Jeffrey Moore heeft twee sterk verschillende hoofdpersonen. De eerste heet Nile Nightingale; hij is veertig, beschouwt zijn leven als mislukt en is voor zichzelf en de schimmen uit zijn verleden vanuit de VS naar een onherbergzaam deel van Québec gevlucht. Hij is onder andere postzegelverzamelaar, talenwonder en afgekickt van zo ongeveer alles waar een mens aan verslaafd kan zijn. De tweede hoofdpersoon is een veertienjarig meisje, Céleste Jonquères. Zij is een radicale natuur- en dierenbeschermster die levensgevaarlijk is toegetakeld door een stel gewelddadige, gewetenloze jagers en handelaars in dierlijke producten.

Stom toevallig vindt Nile de bewusteloze Céleste en hij weet op het nippertje haar leven te redden. Vanaf dat moment ontstaat er ondanks aanvankelijke wederzijdse tegenzin een onwaarschijnlijke vriendschap tussen deze twee buitenbeentjes, die samen een bloedstollende strijd aanbinden met hun nietsontziende tegenstanders. Door de vele beschrijvingen van dierenleed, wreedheid en hemeltergende domheid is het verhaal soms bijna ondraaglijk, maar tegelijk is het boek een onverbiddelijke pageturner. De vaak komische conversaties tussen Nile en Céleste, die beiden zeer intelligent en talig zijn, zorgen voor een lichtere toets en maakten het vertalen tot een feest.

De vertaling
Het boek bevatte nogal wat vertaaluitdagingen. Allereerst door de vele verschillende stemmen. De twee hoofdpersonen hebben natuurlijk elk hun geheel eigen wereld en vocabulaire, en voor de ruige, grofgebekte jagers, een permanent stonede makelaar en een mogelijk demente klussenman die zich vrij geloofwaardig als Welshman weet voor te doen, maar dat niet is – om er maar eens drie te noemen – moesten we telkens weer andere registers opentrekken.

Een ander obstakel vormden de liedjes en gedichten. De citaten uit ‘Good King Wenceslas’ die voorafgaan aan de drie delen van het boek hebben we uiteindelijk in het Engels laten staan, ervan uitgaande dat veel Nederlandse lezers wel bekend zullen zijn met dat kerstlied (en zo niet, dan kunnen ze het aan de hand van de citaten zonder moeite googelen). Hetzelfde geldt voor een paar overbekende songteksten. Een aantal gedichten hebben we wel vertaald, onder meer een onzinvers van Lewis Carroll en een berijmd grafschrift voor een diep betreurde kat.

Van somersault naar koprol
Een heel aparte uitdaging vormden de vele woordgrappen en woordspelingen. Helaas was niet voor alles een Nederlands equivalent te vinden, en daarom hebben we weleens een beetje gesmokkeld en een nieuw spitsvondigheidje toegevoegd ter compensatie van een onvertaalbare kwinkslag in de brontekst.

Zo discussiëren Nile en Céleste op zeker moment over het woord somersault. In het Engels hebben ze het dan over de etymologie – uit het Middelfrans sombresault, van Latijn supra, ‘boven’, en saltus, ‘sprong’. Daarna refereert Nile aan het grapje dat een somersault zo heet ‘because it starts with a spring and ends with a fall’ (het begin van het woord wordt namelijk uitgesproken als summer).

Na veel peinzen hebben we hen in de vertaling laten praten over het woord ‘koprol’. Céleste merkt op dat het woord haar altijd doet denken aan coprolalie, maar dat dat niet zo vreemd is omdat je bij een koprol toch al bijna met je hoofd in je kont zit. Waarna als grapje volgt: wat is een koprol? Dat is de enige rol die Ronald Reagan niet kon verpesten. Volgens ons is het goed voorstelbaar dat hun gesprek zo zou zijn verlopen als ze Nederlands hadden gesproken.

In veel recensies wordt The Hidden van Tobias Hill vergeleken met The Secret History van Donna Tartt, maar Hill is beslist meer dan de zoveelste Tartt-epigoon. Zijn roman staat stevig op eigen benen.

Hills hoofdpersoon is Ben Mercer, een jonge archeoloog uit Oxford. Hij is pas vijfentwintig, maar hij heeft al een huwelijk achter de rug en is vader van een dochtertje. Nog voordat de officiële scheiding erdoor was, is zijn vrouw met een van hun voormalige docenten gaan samenwonen, waardoor Ben zijn dochtertje nog maar af en toe kan zien. Hij is ontdaan, voelt zich vernederd en besluit een paar maanden verlof te nemen en naar Griekenland te gaan, in de hoop dat hij daar de rust vindt om verder te werken aan zijn proefschrift over het oude Sparta.

Hij gaat in een buitenwijk van Athene in een restaurant werken. Daar wandelt tot Bens stomme verbazing op een dag zijn voormalige studiegenoot Eberhard Sauer binnen. Eberhard blijkt betrokken te zijn bij een opgraving bij Sparta, waaraan Ben dolgraag zou willen meedoen, maar Eberhard zegt dat dat niet kan en wil verder nauwelijks iets over het werk loslaten. Geprikkeld door Eberhards geheimzinnigdoenerij reist Ben hem achterna en weet hij uiteindelijk toch door te dringen tot het gezelschap dat het archeologische werk doet. Hun afwisselend onverschillig-afstandelijke en dan weer agressieve opstelling intrigeert hem hevig, en hij probeert hun geheimen te ontraadselen. Ondertussen wordt hij gekweld door herinneringen aan zijn vrouw en dochter.

De vertaling
De vertaling bood een interessante uitdaging, aangezien het boek bestaat uit een afwisseling van archeologische en historische verhandelingen over het oude Griekenland (in de vorm van aantekeningen voor Bens proefschrift in wording) en hoofdstukken over Bens wederwaardigheden in het moderne Griekenland en bij de opgraving. Dat waren totaal verschillende registers, die uiteraard met de bijpassende toon in het Nederlands dienden te worden weergegeven. Ook moest het een en ander worden uitgezocht over de spelling van namen uit de oudheid; de vertaling is daarop nagekeken door een deskundige op dat gebied.

We geven twee voorbeelden. Eerst een fragment uit de aantekeningen voor Bens proefschrift:

Het geschreven woord is onzelfzuchtig. Het geeft zijn geheimen bereidwillig prijs en spreekt gelijkelijk tot vriend en vijand. Om die reden vertrouwden de Spartanen er maar weinig aan toe. Ze waren een terughoudend volk. Ze schreven weinig onverbloemd op, en zelfs van dat weinige is maar een klein deel overgeleverd. De Spartaanse geschriften die in onze tijd nog bekend zijn – Alcmans opgewekte meisjeskoren, Lysanders snoevende inscripties – zijn niet zozeer de ontbrekende stukjes van de puzzel als wel de enige bekende stukjes van een puzzel waarvan het grootste deel ontbreekt, zodat het wezen van de puzzel – het wezen van Sparta – zelf een raadsel is geworden.

En hier is een fragment uit de eigenlijke verhaalhandeling:

‘Je moet een beetje uitkijken met wie je omgaat.’
     ‘Hoezo, wat is er dan mis met ze?’
     ‘Dat hangt ervan af aan wie je het vraagt.’
     ‘En hij vroeg het niet aan jou,’ zei Natsuko, maar Jason overstemde haar en begon nadrukkelijk en ritmisch te declameren:
     ‘“Oud zijt gij, Paai Giorgios,” sprak een knaap bijdehand, “en uw baard wordt al helemaal wit. U deed mee aan een oorlog, maar aan welke kant? ’k Vraag me af of u daar niet mee zit?”’
     ‘Wat bedoel je daarmee?’
     ‘Niets,’ zei Eleschen kortaf. ‘Jason doet gewoon idioot, zoals gewoonlijk. Als je hem negeert, houdt hij vanzelf wel op.’ [...]
     ‘Zo oud is hij trouwens niet,’ zei hij koppig in de stilte.
     ‘O nee?’
     ‘Op geen stukken na. Kom op zeg, hij is hoogstens vijftig. Hij was toen nog niet eens geboren.’

Geserreerd
De stijl van het boek is geserreerd en direct, de informatiedichtheid is hoog. Af en toe last Hill als een cineast freeze frames in waarin bepaalde betekenisvolle situaties tot in alle details worden uitgelicht. Lees wat er op een gegeven moment misgaat in de keuken van het restaurant in de buitenwijk:

Hij stond naar de inhoud van de beslagkom te kijken. Een flintertje bloed steeg naar de oppervlakte. Eerst was het maar een barstje in het geel, protserig als een lavalamp. Vervolgens werd het een blaasje dat openbrak en zich verspreidde. Meer bloed dan hij voor mogelijk had gehouden.
     Hij hoorde dat Nikos een kreet slaakte en terugdeinsde. In het kielzog van het bloed steeg nu ook de foetus op. Hij was groot, bijna rijp om geboren te worden, de huid al bedekt met bobbelige, natte veertjes. Hij was door de garde tot een prop rafelig vlees geslagen, alle symmetrie was eruit gebeukt. Het was een ding geworden zonder lijf, zonder kop, zonder onderscheidende kenmerken, protoplasmisch. Getransfigureerd

De plot van het verhaal drijft de arme Ben meedogenloos steeds meer in het nauw. Hij raakt steeds verder van zijn goede voornemens en zichzelf vervreemd, concentreert zich steeds verbetener op de groep en haar geheimen en begeeft zich op voor hem onbekend en gevaarlijk terrein. De parallellen tussen de archeologen en de wrede Spartaanse soldaten van weleer zijn huiveringwekkend. In zijn naïeve wens erbij te horen en voor vol te worden aangezien wordt Ben genadeloos gebruikt en uitgebuit, waarbij de archeologengroep geen middel schuwt. Aan het eind blijft de lezer even ontredderd achter als Ben zelf.

De zo vaak misbruikte term ‘literaire thriller’ is in dit geval nu eens zonder voorbehoud van toepassing.

De eerste 43 pagina’s van het boek zijn te lezen op de site van Ailantus. Klik hier.