Op het eerste gezicht lijkt het merkwaardig dat dit Nederlandse onderscheid een rol zou spelen in een vertaling. Volgens Van Dale zijn ‘ijskast’ en ‘koelkast’ synoniemen, en veel mensen zullen de twee termen dan ook gedachteloos door elkaar gebruiken. Misschien dat sommigen nog weten dat een ‘ijskast’ heel vroeger letterlijk een kast met ijsblokken was waarin levensmiddelen werden gekoeld en dat hetzelfde woord later werd gebruikt voor het elektrische apparaat met de koelcompressor.

Maar er valt meer over te zeggen. ‘IJskast’ en ‘koelkast’ behoren namelijk tot een berucht rijtje tweetallen woorden waarvan telkens het ene werd gebruikt door de betere standen en het andere door de middenklasse, de ‘burgerij’. Vaak is het ‘burgerlijke’ woord dan een (vermeend) deftig woord, waar de betere standen een gewoner woord gebruiken. De gegoede burger wilde graag netjes praten, maar schoot daarin als het ware door. Een paar voorbeelden:

In het hedendaagse Nederland zullen verreweg de meeste sprekers zich niet meer van deze verschillen bewust zijn en de twee registers door elkaar gebruiken. Maar soms kan het verschil voor een vertaling van belang zijn.

Het ene boek dat ik vertaalde speelde in de betere kringen van New York. Ik had onmiddellijk de intuïtie dat dit mensen waren die ‘ijskast’ zouden zeggen als ze Nederlands praatten, misschien niet eens bewust, maar gewoon omdat ze dat zo van hun ouders hadden meegekregen.

Het andere boek speelde juist in een uitgesproken burgerlijk milieu, in een klein plaatsje ergens in Amerika. Daar leek het me uitgesloten dat men het over ‘ijskast’ zou hebben; sterker nog, dit leken me mensen die desgevraagd zouden betogen dat ‘ijskast’ fout is en dat het per se ‘koelkast’ moet zijn. Dus die hebben we ‘koelkast’ laten zeggen.

Hoewel het bedoelde onderscheid dus in de moderne Nederlandse spreektaal nauwelijks meer een rol speelt, dien je het als vertaler (en persklaarmaker) wel te kennen. Context is alles!

Dit is het derde boek van Sarah Hall dat in het Nederlands verschijnt. Haar eerste roman die in Nederland verscheen, was De Michelangelo van Coney Island (in 2005, vertaald door Liesbeth Teixeira de Mattos), een rijke, gelaagde roman over een tatoeagekunstenaar. In 2008 volgde De vrouwen van Carhullan (door mij vertaald), een grimmige feministische toekomstfantasie.

En nu is er dus Portret van een dode man. Het is Halls meest complexe roman tot nu toe, waarin ze blijk geeft van een indrukwekkend compositietalent. Het boek heeft niet minder dan vier hoofdpersonen en een groot aantal bijfiguren, die voor een deel een rol spelen in elkaars verhalen. Het boek doet in die zin enigszins denken aan beroemde ensemblefilms zoals Magnolia van Paul Thomas Anderson en Short Cuts van Robert Altman. Qua detaillering en verwevenheid van de verhaallijnen heeft Hall in ieder geval een formidabele prestatie geleverd, al was het alleen maar omdat haar vier verhalen samen zowat een halve eeuw omspannen (ieder personage leeft in zijn eigen tijd, maar er is wel overlap).

De vier stemmen
De vier hoofdpersonages zijn een Italiaanse schilder die aan het eind van zijn veelbewogen leven is gekomen, een blind meisje dat is opgegroeid in hetzelfde dorpje als de schilder, een Noord-Engelse landschapsschilder die ooit brieven schreef aan de Italiaan, en de dochter van de Engelse schilder, die in Londen een expositie organiseert gewijd aan twintigste-eeuwse Europese meesters… onder wie de Italiaan. In alle verhalen speelt de dood op verschillende manieren een belangrijke rol.

Het meest intens is het verhaal van de dochter die de expositie organiseert: zij worstelt met de recente dood van haar tweelingbroer en verliest zich in een roekeloze buitenechtelijke verhouding. Het bijzondere van deze verhaallijn is bovendien dat hij geheel in de jij-vorm is geschreven, passend bij de onzekerheid van de jonge vrouw over haar identiteit nu de intieme band die haar met haar broer verbond zo plotseling is weggevallen.

De vertaling
Alle vier de hoofdpersonen hebben een eigen stem, en die stemmen zijn in afwisselende, korte hoofdstukjes te horen. Hieronder twee korte fragmenten uit het boek. Dit is een passage over de jonge vrouw wier tweelingbroer is omgekomen:

Je hebt geprobeerd je groot te houden omwille van je ouders. Omwille van je onvrijwillige adem, je hart dat tegen je zin maar door blijft bonzen. In alle praktische opzichten, en naar buiten toe, functioneer je normaal. Je staat ’s morgens op, wast je, loopt naar de galerie en doet je werk. Je ligt niet in je eigen uitwerpselen, je brult op straat niet tegen vreemden. Je accepteert alles. Je hebt zelfs een boek over rouwverwerking gekocht. Vorige week stond je ineens op de afdeling zelfhulpboeken van Waterstone’s en trok je een bleekroze boek van de plank. En voor je het wist haalde de verkoopster het ding langs de kassa, pakte ze je pasje aan en vroeg je het bedrag te controleren en je pincode in te toetsen. Misschien dacht je dat dat boek de sleutel tot je herstel was. Dat het je stap-voor-stap-aanwijzingen zou geven om te rouwen, in een stijl die subtiel genoeg was om jouw specifieke verdriet precies te beschrijven. Je hebt er niet veel aan gehad. Wat erin stond, klonk onecht. Het sloeg nergens op. De woorden trokken voor je ogen langs, maar beschreven je situatie niet. Dus heb je het weggedaan – naar de Oxfam-winkel bij het park gebracht. Wat had je verwacht? Dat je de dood kon bestuderen, alsof het een zwangerschaps- of timmercursus was? Dat je alleen maar het hoofdstuk ‘Dood van een tweelingbroer’ hoefde op te slaan en aantekeningen in de marge hoefde te maken? Dat je er echt mee geholpen zou zijn?

En, het andere uiterste qua stijlregister, een passage uit het dagboek van de oude Italiaanse schilder:

Aan het begin van elke dag is er alleen de wind, die al voordat het licht wordt vanuit het noorden vraagt of hij mag binnenkomen. Het is een hortende, prikkelbare wind, bezig zich op te maken om het continent achter zich te laten. Op sommige ochtenden begeleid ik de wind tot aan de weg boven het dorp. Dat helpt me mijn stijfheid kwijt te raken. Ik heb ischias in mijn benen en mijn ademhaling gaat tegenwoordig nogal moeilijk. Ik kan eigenlijk niet meer dan een beetje kuieren. Het land daar beneden schijnt me vaak een oceaan toe – de heuvel deint door getijden van bladeren, graan, lavendel. Hij bereikt de bergen aan de horizon nooit, maar we kunnen toch blijven hopen. De hitte komt nadat de wind over de bakstenen is gestreken. Dan bloeit er vuur op van de dakpannen van het dorp. De vlammen van de zon doen de blaadjes van de bloemen in de tuinen terugwijken. Het is alsof de aarde ’s nachts gloeiende sintels heeft afgescheiden. Als ik knielde, mijn handen om mijn lippen vouwde en blies, zou de dag misschien te vroeg beginnen.

Het vertalen was een bijzondere, tegelijkertijd aangrijpende en blij stemmende ervaring, en het handhaven van de vier verschillende stemmen een voortdurende uitdaging.

Op dat blogartikel heb ik nogal wat reacties gekregen, zowel van collega’s als van uitgeverijen, en ook een enkele persklaarmaker waagde het uit de anonimiteit te treden en contact met mij op te nemen. Bovendien wilde het toeval dat ik juist in de periode direct na het verschijnen van het artikel een aantal bijzonder goed persklaargemaakte manuscripten in mijn brievenbus vond.

Statistiek is in het individuele geval betekenisloos. Ik weet dus niet of ik in de jaren vóór de verschijning van het artikel gewoon de pech heb gehad een onevenredig aantal slechte persklaarmakers tegen te komen, of dat de uitgeverijen waarvoor ik werkte na het verschijnen van het artikel het toeval soms een handje hebben geholpen. Hoe dat ook zij, ik heb telkens wanneer ik zo’n vakkundige persklaarmaker trof, onmiddellijk haar naam opgevraagd bij de uitgever (het waren allemaal vrouwen), haar een bedankmail gestuurd en haar mailadres toegevoegd aan mijn bestand met goede persklaarmakers. Ook beveel ik tegenwoordig bij het inleveren van een manuscript ongevraagd een paar persklaarmakers aan bij de uitgeverij, al vergeet ik dat helaas ook wel eens.

Kortom, de meeste modder ligt nu wel achter mij en de persklaarmaakfase is allang geen strafexercitie meer. De situatie is lang niet zo hopeloos als ik in maart 2007 meende: er zijn meer goede persklaarmakers dan ik toen dacht.

Talent en honorering
Er is wel een ander probleem. Een goede persklaarmaker beschikt per definitie over veel taalgevoel, en dergelijke mensen willen doorgaans méér met dat talent doen dan alleen andermans werk corrigeren. Goede persklaarmakers doen dan ook vaak hun best om zelf vertaler te worden, of ander werk te zoeken dat meer prestige heeft dan het hanteren van de rode pen. Dat gun ik ze van harte, maar het maakt het wel noodzakelijk om voortdurend actief naar nieuwe goede persklaarmakers te blijven speuren.

En niet alleen het ontplooien van de eigen creativiteit is een reden waarom persklaarmakers graag doorschuiven naar ander werk. Een andere belangrijke reden is dat persklaarmaakwerk uiterst beroerd betaald wordt. Vertalers klagen vaak over hun slechte honorering, maar die is altijd nog tienmaal zo hoog als de beschamende fooi die de persklaarmaker ontvangt voor zijn intellectueel inspannende en uiterst nuttige werk. En dat ‘tienmaal’ mag u zo ongeveer letterlijk opvatten.

Hoogmoed komt voor de val. Deze week kwam ik een pittige vertaalpuzzel tegen die met een woordspeling te maken heeft. Context: een moeder, van origine geen native speaker van het Engels, vertelt haar puberdochter dat haar schoonvader (voor wie Engels wél de moedertaal was) haar vroeger, toen de kinderen klein waren, altijd voorhield: spare the rod and spoil the child. Ze begreep die zegswijze niet goed en vatte hem letterlijk op, als een instructie (‘spaar de roede en verwen uw kind’) in plaats van zoals hij bedoeld is, namelijk als voorwaardelijke constructie: ‘áls je de roede spaart, dán verwen/bederf je je kind’, m.a.w.: als je kind iets uitgehaald heeft, aarzel dan niet het een passende straf te geven.

Het probleem voor de vertaler is uiteraard dat het Nederlandse equivalent, ‘wie zijn kind liefheeft, spaart de roede niet’, de dubbelzinnigheid van de Engelse tegenhanger mist en niet als bevel op te vatten is, evenmin als de mogelijke variant ‘wie zijn kind liefheeft, kastijdt het’. We zullen dus iets anders moeten verzinnen. Maar wat?

*De meest gestelde vraag is: Die boeken die u vertaalt, léést u die ook? En op nummer twee staat: Hoe lang doet u over één boek?

Dat een vertaling eerder verschijnt dan het origineel is vrij uitzonderlijk, al zijn er een paar precedenten (waarover altijd veel triomfantelijke tamtam wordt gemaakt door de betreffende uitgever), maar het is in Nederland wel zeer gebruikelijk dat de verschijning van de vertaling zo kort mogelijk volgt op die van het origineel. Het is voor de meeste vertalers uit het Engels een vertrouwde ervaring dat de uitgeverij de deadline zo strak mogelijk probeert te trekken met het argument dat het boek zo snel mogelijk in de winkel moet liggen. Zo niet, dan zouden de mensen ongeduldig worden en het Engelstalige boek kopen – iedereen in Nederland leest immers Engels?

Geen systematisch onderzoek
Wat ik me altijd afvraag als ik dat argument weer eens hoor: ís dat wel zo? Er is bij mijn weten nooit systematisch onderzoek naar gedaan, in ieder geval niet het soort onderzoek dat je zou wensen: goed gedocumenteerd en op voldoende grote schaal. Het is een feit dat veel Nederlanders Engels kunnen lezen, maar op welk niveau? Als je leest wat er op internetfora over deze kwestie wordt geschreven, is het beeld als volgt.

Twee groepen lezers
Er is een groep lezers die vertalingen categorisch afwijst met het argument dat er in vertalingen te veel verloren gaat en dat dat afbreuk doet aan het leesplezier. Bovendien, aldus deze mensen, zijn de meeste vertalingen die in Nederland verschijnen van slechte kwaliteit. Van dat laatste worden overigens zelden of nooit gedetailleerde voorbeelden gegeven.

Anderzijds is er een groep die betoogt dat er voor de gemiddelde Nederlander heel wat nuances verloren gaan als hij of zij een boek in het Engels leest. Zij spreken juist lof en waardering uit voor vertalers die hun best doen woordspelingen en dubbelzinnigheden op woord- of zinsniveau met behulp van equivalente Nederlandse constructies over te brengen.

De meeste lezers zullen, lijkt mij, de finesses van een vreemde taal niet dusdanig beheersen dat ze dit soort dingen kunnen appreciëren zonder naslagwerken te raadplegen. Ze kunnen een Engelse tekst misschien op inhoudelijk niveau begrijpen, maar dat is toch iets anders dan het halfbewust oppikken van nuances in zinsbouw, woordkeus en grammaticale vorm. Een vertaler brengt dat soort subtiliteiten over in de moedertaal van de lezer, en een professional doet dat beter dan de gemiddelde lezer het zelf zou kunnen.

Inhoud versus stijl
Op grond van het bovenstaande denk ik dat vertalingen vooral gewaardeerd worden waar de stijl van een boek van belang is en door wie daar oog voor heeft – met andere woorden: bij literaire werken. Bij een boek zonder veel literaire pretentie waarin het met name gaat om de inhoud, de voortgang van het verhaal en de daarbij behorende spanning, zal de gemiddelde Engels lezende Nederlander heel goed uit de voeten kunnen met het origineel. Bij een werk dat een literaire meerwaarde heeft (en dat je omwille van de stijl misschien wel een tweede of derde keer zou willen lezen, ook als je de afloop al kent) is een goede vertaling juist wel van belang.

Al lees je op internet curieus genoeg ook precies de omgekeerde mening: dat je, zoals iemand op een forum beweert, ‘lectuur gerust vertaald kunt lezen, maar literatuur beter in de oorspronkelijke taal’. Dit dan omdat het origineel zoveel mooier zou zijn dan de Nederlandse vertaling; waarbij ik me, los van de subjectiviteit van ‘mooi’, nogmaals afvraag hoeveel mensen zo perfect tweetalig zijn dat ze in beide talen precies alle nuances kunnen navoelen. Dat lijkt me in de meeste gevallen schromelijke zelfoverschatting.

Ik geloof dan ook dat juist uitgevers van literatuur niet zo bang zouden moeten zijn om wat meer tijd te nemen voor het uitbrengen van een goede vertaling. Het genre heeft een lezerspubliek dat gevoelig is voor kwaliteit. Ik denk dat velen maar wat blij zijn met het zorgvuldig gemaakte warme jasje dat een goede vertaler hun om de schouders legt. Donnez-moi ma robe, pour mieux entendre.

In 1950 verscheen haar romandebuut The Grass Is Singing (door Paul van Kampen vertaald als Het zingende gras). Haar beroemdste werk, waarmee ze doorbrak bij het grote publiek, is The Golden Notebook uit 1962 (door Nettie Vink vertaald als Het gouden boek). Het boek werd destijds door de feministische beweging verwelkomd als een verslag van de strijd der seksen, maar is volgens de schrijfster zelf niet als feministisch pamflet bedoeld. Haar jeugd in Rhodesië beschreef ze in Under My Skin (1994, door Sjaak de Jong vertaald als Onder mijn huid). Veel indruk maakte ze verder met het vijfluik Children of Violence, ook wel naar de hoofdpersoon de Martha Quest-reeks genoemd en te beschouwen als een moderne variant van de negentiende-eeuwse ontwikkelingsroman. Lessing won in de loop der jaren vele prestigieuze literaire prijzen.

Bestaat er dan zoiets als een literair seizoen? Dat idee moet ontsproten zijn aan het brein van iemand die zelf nog nooit één fatsoenlijke zin op papier heeft gezet. Iedereen die schrijft, weet immers dat de inspiratie zich stoort aan tijd, God noch gebod. Ze kan ‘s zomers en ‘s winters komen, ‘s nachts of overdag, en steekt bij voorkeur op de vreemdste en ongelegenste momenten haar verleidelijke kopje op. Het idee dat inspiratie zomervakantie zou houden, is absurd en hilarisch. Wie schrijft, leeft in een eeuwigdurend, altijd geopend literair seizoen. Wie vertaalt ook, trouwens. Bijna alle literair vertalers werken de hele vakantie gewoon door, veelal uit bittere financiële noodzaak. Inspiratie verplicht. En de meeste lezers lezen ook gewoon het hele jaar door.

Voor al die mensen hoefde er dus niets geopend te worden, domweg omdat er nooit iets gesloten was. Maar uitgevers gaan ‘s zomers langdurig met vakantie, en bij hun terugkeer in het najaar willen ze het plebs laten weten dat er weer boeken gekocht moeten worden, en wel onmiddellijk en veel.

Henk Spaan legt Theodor Holman iets uit

Kijk, dáár was ik nou voor gekomen: hier werd op een serieuze en diepgravende manier op het thema literair vertalen ingegaan. Ik ging aan het eind van de middag gesticht huiswaarts.

Peter Verstegen (r) en zijn interviewer: tweestemmige banvloek

Sommige passages in dat warrige dagboek gaan over honkbal, en dan krijg je bijvoorbeeld iets voorgeschoteld als het volgende:

guy who caught Barry Bonds’ 400th wants fifty thousand for it. probably get it, huh? caught homerun off Norm Cash, remember?, 65, 66?, dragged old man to the Stadium, he brought a newspaper. wonder who has that ball.

Maak daar maar eens wat moois van!

Mij overkwam het met Een oorlogsherinnering (A Memory of War) van Frederick Busch. Busch (1941-2006) was een Amerikaans schrijver en literatuurdocent en als auteur bijzonder productief: hij schreef de afgelopen decennia meer dan twintig romans en verhalenbundels en had in de Engelstalige wereld een schare trouwe fans. In Nederland is hij vooral bekend geworden met de roman Meisjes (Girls), die in 1999 verscheen in een vertaling van Karina Zegers de Beijl. Dit boek beleefde meerdere drukken.

Behalve de twee genoemde boeken zijn er slechts twee andere romans van Busch in Nederlandse vertaling verschenen: De nachtwaker (2000, vert. Mieke Lindenburg) en In het noorden (2005, door mij vertaald). Geen van de vier titels is meer leverbaar. Ze zijn nog slechts antiquarisch verkrijgbaar, bijvoorbeeld bij boekwinkeltjes.nl en tarabooks.nl en bij veilingsites als 2ehands.nl en yezzz.com.

Een oorlogsherinnering is een complexe en aangrijpende roman. Hij speelt in 1985, het jaar waarin president Reagan zijn omstreden bezoek bracht aan een SS-begraafplaats in het Duitse Bitburg. Dit bezoek speelt een belangrijke symbolische rol in het verhaal. Hoofdpersoon ervan is de New Yorkse psychiater Alex Lescziak, die op een van de eerste bladzijden bezoek krijgt van een nieuwe patiënt, die beweert Alex’ halfbroer te zijn, zoon van zijn moeder en een Duitse krijgsgevangene, die een korte affaire zouden hebben gehad in een Engels plaatsje waar Alex’ ouders, Poolse joden, in de oorlog naartoe waren gevlucht.

Het onverwacht opduiken van zijn zogenaamde halfbroer brengt bij Alex een keten van fantasieën en associaties op gang: hij begint te fantaseren over zijn moeder en haar vermeende affaire, maar ook over zijn eigen mislukte huwelijk, de (eveneens vermeende) verhouding tussen zijn vrouw en zijn beste vriend, en over Nella, een suïcidale patiënte, dochter van Holocaust-overlevenden, met wie hij een verhouding had maar die nu spoorloos verdwenen is en mogelijk niet meer leeft. Zijn persoonlijke problemen en preoccupaties maken dat hij zijn werk niet goed meer kan doen en zich steeds verder verstrikt in een web van herinneringen en obsessies. Uiteindelijk komt hij tot het inzicht dat hij zelf in therapie moet.

Het boek bevat vele passages waarin er sprake is van een dubbele (soms zelfs een driedubbele) vertellaag: het verhaal van Alex in New York loopt parallel met zijn fantasieën over de gebeurtenissen in de oorlog of de escapades van zijn vrouw, die zich allemaal in zijn hoofd afspelen (we komen er nooit achter wat waar is en wat niet). Busch vertelt ons het verhaal van Alex, en Alex vertelt ons zijn eigen verhalen. De bijzonder knap geschreven roman zit zo in elkaar dat de lezer zich voortdurend bewust is van deze gelaagdheid: nooit krijgt hij de kans helemaal in een meta-verhaal op te gaan, telkens zijn er signalen dat hij ook in Alex’ hoofd zit. Het slothoofdstuk, waarin Alex samen met een patiënt met Vietnam-trauma’s Nella’s vader thuis gaat opzoeken, is zonder meer magistraal te noemen.

Een oorlogsherinnering is een pijnlijk en ontroerend boek, dat je nooit meer vergeet als je het hebt gelezen. Diverse keren heb ik tijdens het vertalen zitten huilen om de machteloosheid en eenzaamheid van de hoofdpersoon. Dat is me de afgelopen tien jaar maar bij één ander boek overkomen.

Waarom slaat zo’n schitterend boek niet aan? Is het niet op de juiste manier onder de aandacht gebracht? Zijn er te veel boeken over de Tweede Wereldoorlog verschenen? Leven de oorlog en de tweede-generatieproblematiek niet meer in het Nederland van de eenentwintigste eeuw? Is die gelaagde vertelstructuur te moeilijk voor de gemiddelde lezer?

Hoe het ook zij, ik treur om dit prachtige, vergeten boek.

De euforie hield stand tot het moment dat ik voor het eerst correcties van een persklaarmaker kreeg. Ik had wel in het contract gelezen dat ik correcties moest beoordelen en invoeren, maar had toen luchthartig gedacht dat dat wel los zou lopen.

Voor wie de gang van zaken rond de totstandkoming van een boekvertaling niet kent moet ik dat even toelichten. Een boekvertaling ontstaat in een aantal duidelijk van elkaar gescheiden fasen.

Van vertaalopdracht naar boek
Eerst neemt de vertaler de opdracht tot vertaling van een boek of manuscript aan, waarna hij de vertaling vervaardigt, de daarbij optredende problemen al dan niet met hulp van anderen oplost en de tekst vervolgens nog eens helemaal nakijkt en gladstrijkt. Daarna gaat het bestand met het eindproduct naar de uitgeverij, die de tekst uitprint en ter hand stelt aan een persklaarmaker.

De persklaarmaker neemt het manuscript nauwgezet door en voorziet het van commentaar op papier. De conventie daarbij is dat fouten met rood worden aangegeven en suggesties voor verbeteringen met potlood. Als de hele tekst is nagekeken, stuurt de persklaarmaker het manuscript terug naar de uitgever, die het weer aan de vertaler ter hand stelt.

De vertaler mag nu de correcties en voorstellen van de persklaarmaker bekijken en naar eigen inzicht overnemen of verwerpen. De vertaler brengt de correcties die hij wil uitvoeren in zijn eigen tekstbestand aan en stuurt dat na afloop weer naar de uitgever.

Op grond van dit bestand wordt er een eerste drukproef gemaakt. Deze wordt gewoonlijk gecorrigeerd door zowel de vertaler als een redacteur op de uitgeverij. Daarna wordt er een tweede proef gemaakt, maar die krijgt de vertaler meestal niet meer te zien.

Boekmaag
Vanuit de vertaler bezien komt de tekst dus driemaal langs. Eerst als hij hem maakt en zelf al wikkend en wegend nakijkt en steeds verder verbetert, daarna als de correcties van de persklaarmaker binnenkomen, en ten slotte als de drukproef komt. Telkens ‘verteert’ de vertaler de tekst met een nieuwe ‘maag’ (de laatste keer uiteraard met zijn boekmaag), en al doende krijgt het boek steeds meer zijn definitieve vorm.

Ik vind twee van die drie fasen geweldig leuk: het maken van de vertaling en het lezen van de drukproef. Vertalen is mijn lust en mijn leven, en het lezen van de proef is leuk omdat je dan in feite al het kant-en-klare boek leest – je ziet resultaat van je werk.

Rode pen en potlood
Maar die persklaarfase, die zou er niet moeten zijn. Ik háát die stapel papier met al die krabbels met rode pen en potlood. Ik word er chagrijnig van, ga aan álles twijfelen en heb last van slapeloosheid zolang die rotklus niet af is. Het is het enige aspect van mijn werk dat echt als ‘werk’ voelt, als iets wat ik uitsluitend doe omdat het nu eenmaal moet gebeuren.

Het is net alsof ik in een huis waar ik maandenlang zorgvuldig aan gebouwd heb, bezoek krijg van een inspecteur van de toekomstige bewoner, die onmiddellijk op alles aanmerkingen begint te maken. Wat zijn die kozijnen lelijk afgewerkt! Was er niet een andere keuken besteld? De badkuip zou toch dáár komen? En die twee stopcontacten daar, die zitten te hoog. Geagiteerd beent het akelige sujet door al die mij zo dierbare vertrekken, zonder oog voor alles wat wél goed is. De perfect geplaatste dubbele ramen, de prachtig strakke radiatoren – geen woord zegt hij erover! Ik sta voor mijn gevoel met mijn poten in de modder.

Het eigenaardigste van het invoeren van de correcties is dat je in een soort dialoog met de persklaarmaker bent. Het is alleen een erg eenzijdige dialoog. De vertaler kan niets terugzeggen, hij heeft de opmerkingen van de persklaarmaker maar te slikken. Hoe hard hij ook schreeuwt, de persklaarmaker hoort hem toch niet. Het lijkt een beetje op het ‘gesprek’ dat de tandarts met je voert terwijl hij in je mond aan het grutten is. Hij is de hele tijd opgewekt aan het babbelen, maar jij kunt alleen maar gesmoorde, ongearticuleerde kreten slaken.

Soorten persklaarmakers
Het probleem met persklaarmakers is dat er zoveel verschillende soorten zijn. Een goede persklaarmaker maakt zinnige kanttekeningen bij een vertaling, waar de uiteindelijke tekst beter van wordt en die de vertaler op relevante punten tot nadenken en heroverwegen aanzetten. De meeste persklaarmakers doen dat gelukkig ook. Maar velen laten het daar niet bij.

Zo heb je de stokpaardberijders. Zij vinden dat het half zes moet zijn en beslist niet halfzes, dat je nooit rennen mag gebruiken maar uitsluitend hollen, dat je schreeuwen te allen tijde dient te vermijden – roepen is het juiste woord, onthoud dat nou eens! Dat wil zeggen: tot je volgende vertaling. Dan schrijf je braaf half zes, en kalken zij nijdig in de marge dat je nou toch wel eens had mogen weten dat het halfzes is.

Dan heb je de gladstrijker, de persklaarmaker die elke tekst door een soort brievenbus van genormeerde afmetingen duwt en er een kleur- en smakeloos standaard-Nederlands van maakt, een middle-of-the-roadtaal waar de honden geen brood van lusten. Heb je in een erotische scène in een literair werk een zin neergeschreven waarin voorkomt: zij wilde hem omarmen, ombenen, dan zet de gladstrijker dadelijk een zorgelijk gezicht. Hij omcirkelt het woord ombenen en schrijft ernaast: ‘Volgens Van Dale weinig gebruikt!’ Of bij een moeilijk woord: ‘Dat kent toch geen mens!’ Je herkent de toon van de strenge schooljuffrouw. Ze heeft het je nu al zo vaak geduldig uitgelegd, en nóg doe je het fout!

De niet-begrijpende persklaarmaker, ook heel erg. Die de toon of de stijl van het boek niet snapt of niks heeft met de periode waarin het speelt. Of die geen gevoel voor humor heeft en grappen doodserieus met rood gaat zitten verbeteren. In een door mij vertaald boek waarvan de hoofdpersoon aan één stuk door in woordspelingen en kwinkslagen sprak, stond op een gegeven moment de zin: Ik voelde me net een ram – maar dan een wijfjesram of een babyram. De persklaarmaker had wijfjesram en babyram met rood doorgehaald en er ‘ooi’ en ‘lam’ boven geschreven. (In het Engels stond er: a female ram or a baby ram.)

En dan de geërgerde persklaarmaker, die opmerkingen over de inhoud van het boek in de kantlijn schrijft: ‘Eet hij dat? Dat is toch hartstikke ongezond!‘ Of: ‘Gaan ze nou alwéér met elkaar naar bed? Niet geloofwaardig!’ Er klinkt iets verwijtends in door: had je dit nou niet kunnen vermijden?

En dan heb je nog de bemoeizuchtige persklaarmaker: deze gebruikt de rode pen zeer spaarzaam, maar heeft bij zowat elke zin een suggestie voor verbetering. Vaak is de bemoeizuchtige persklaarmaker tevens een stokpaardberijder. Eigenlijk had hij het boek liever zelf willen vertalen – dan was het een stuk beter geworden.

En ten slotte heb je dan nog de persklaarmaker die zelf spel- en grammaticale fouten maakt. Die Ik gaf het hun ‘verbetert’ tot Ik gaf het hen en er voor alle zekerheid ook nog bij schrijft dat het hem verstandig lijkt dat je dat ‘veranderd’. Als je zo’n exemplaar treft, past slechts een verslagen stilzwijgen.

Maar als het gecorrigeerde bestand de deur uit is, wauw – dan waan je je weer even in het paradijs op aarde!