Tijdens mijn vertaalloopbaan is er verscheidene keren sprake geweest van een opmerkelijke synchroniciteit. De eerste twee keer betrof het tekst en muziek. Ik heb altijd muziek op staan, en vanaf mijn tweede boek – dat rond 1900 speelt en over een joods meisje in Rusland gaat – probeer ik ‘bijpassende’ muziek te vinden. Ik had toen mijn eigen collectie al helemaal doorgewerkt, maar geen van de cd’s leek bij de tekst te passen. Uiteindelijk heb ik in de bibliotheek gevonden wat ik nodig had… klezmer!

Tekst en muziek
Mijn derde boek speelde in China. Op aanraden van de auteur kocht ik Concerts in China van Jean Michel Jarre. Jarre speelt synthesizer en wordt begeleid door een Chinees orkest. De cd smaakte al snel naar meer, en weldra had ik een kleine collectie mooie, oosterse muziek, die op de achtergrond een extra dimensie aan mijn werk gaf. Tot twee keer toe begon ik met een wel erg schrijnend stuk, terwijl tegelijkertijd een hartverscheurende Chinese respectievelijk Japanse fluit begon te spelen. De muziek en de tekst liepen van het begin tot het einde synchroon. Terwijl ik ‘technisch’ de ene tekst omzette in de andere, liepen de tranen over mijn wangen. Ik hoop dat er iets van de muziek in de tekst is terechtgekomen.

Voorspellende runen
Er was beslist sprake van synchroniciteit bij de vertaling van het boek Explore your Destiny with Runes (Nederlandse titel: De runengids: onthul met deze eeuwenoude voorspellingsmethode de geheimen van uw toekomst) van Joanna Sandsmark. Ik was bij het tweede deel beland, waarin de runen afzonderlijk werden besproken. Runen kunnen in groepjes van drie worden verdeeld; de stenen in zo’n groepje hebben eenzelfde soort voorspellende betekenis. Zo zijn er drie runen die op ‘stagnatie’ duiden: Hagalaz (hagel, ontwrichting), Nauthiz (nood) en Isa (ijs, bevriezing). Op een middag in oktober was ik bij Hagalaz beland. Het stormde vreselijk, terwijl de hagel hard tegen de ramen sloeg! Aan het einde van de middag was het me gelukt een groot stuk tekst kwijt te raken. Over stagnatie gesproken! Gelukkig heb ik een handige zoon, die na lang ploeteren heel miraculeus de tekst weer tevoorschijn wist te toveren. Blijkbaar waarschuwde Hagalaz voor stagnatie, en inderdaad heb ik enige tijd niet kunnen werken, omdat mijn moeder ziek werd en overleed. Gelukkig had ik een ruime deadline en kon ik de vertaling nog nipt, maar op tijd inleveren.

13!
Het dertiende boek dat ik solo heb vertaald (Savvy van Ingrid Law) kreeg de titel 13! in het Nederlands!

Boek met een boodschap
Het kan geen toeval geweest zijn dat het citaat ‘Synchronicity is God’s way of remaining anonymous’ in de tekst stond die ik onlangs heb ingeleverd. Voordat ik met een vertaling begin, maak ik altijd een schema, maar daar kon ik me in dit geval vanaf de eerste dag al niet aan houden. Zo werden ruim een week na een moeizame start mijn vier katten ziek. Niet allemaal tegelijk, maar de een na de ander. Ik was twee hele, ongeruste weken zoet met dierenartsbezoeken en dwangvoederen. Kort daarna ging mijn nieuwe computer stuk. Gelukkig bleek alles op mijn USB-stick te staan, op één bladzijde na. Ik had bij het vertalen van die bladzijde overigens een zeer interessante ervaring: Then the flash came. I was a Viking, a male Viking. I had a huge sword. I killed a woman about to have a child. I killed them both with this sword. Wel een halve minuut leek ik onder stroom te staan; mijn hele huid tintelde en al mijn haren stonden overeind.

Het boek leek een boodschap te hebben: je moest leren luisteren naar je lichaam. We can start with simple things. When you’re tired, rest… Ja graag, maar ik moet door, anders haal ik mijn deadline niet. Of: Listen to your body and its needs… Ja, ik weet het, mijn lichaam heeft rust nodig, maar ja… deadline… Steeds weer zinnen met dezelfde strekking, en dan vooral op momenten dat ik overuren maakte, dus moe was.

We hadden in april al besloten dat we dit jaar voor het eerst naar Zweden zouden gaan. Die weken had ik niet in mijn planning opgenomen, maar het mag duidelijk zijn dat er gewoon vertaald moest worden in de caravan. Op een avond besloot ik die ene ontbrekende bladzijde over die Viking nog een keer te doen. Ik was benieuwd of de tekst weer hetzelfde ‘elektrische’ effect zou hebben, maar dat was jammer genoeg niet het geval. Maar toen we de volgende dag weer naar het zuiden reden, kwamen we ondanks het feit dat ik dat per se níet wilde, toch uit bij de afslag naar Gamla Uppsala, het oude Uppsala dat iets ten noorden van Uppsala zelf ligt. Ik had ergens gelezen dat daar grafheuvels lagen, en het leek nu bijna alsof ik daarheen móést. Het is een indrukwekkende plek, en heel verrassend bleek het om de grafheuvels van drie Víkingkoningen te gaan… Toen ik ook het kerkje wilde bekijken, werd er net een witte lijkkist naar buiten gedragen met – heel vreemd – behalve de kistdragers geen enkele treurende… Voor de duidelijkheid, ik was nog nooit in Zweden geweest, er komt vervolgens een Viking langs in mijn tekst; tijdens de vertaling van dat stuk kreeg ik onmiskenbaar een fysieke ervaring, en alleen die bladzijde was ik kwijt toen mijn computer kapot ging. Vervolgens vertaalde ik in Zweden die bladzijde nog een keer, en dwong het lot mij onmiddellijk om naar drie Vikinggraven te rijden, waar juist toen ik daar aankwam een witte kist uit het kerkje aldaar gedragen werd. Ik heb dat persoonlijk absoluut als synchroniciteit ervaren, hoewel de betekenis ervan me nog steeds niet duidelijk is.

Laatste loodjes
Eenmaal thuis had ik nog drie weken voor mijn deadline. Dat betekende drie weken, zeven dagen per week, tot ’s avonds laat doorwerken. Ik luisterde duidelijk nog steeds niet naar het boek – naar de aanmaningen ervan om rust te nemen als ik moe was, bijvoorbeeld – dus het begon nu met grof geschut te schieten. Ik had nog wel tijd vrijgemaakt voor Harry Potter. Dat had ik niet moeten doen! Ik brak prompt mijn kroon op de popcorn en was een halve dag kostbare tijd kwijt voor een noodvulling, omdat ik een tandarts in Verweggistan heb. Ik vertaalde ’s middags: If you don’t pay attention the first time, you get hit by a bigger hammer , en zette ‘s avonds twintig kilo kattenbakvulling op de stofzuigermond, waardoor de stang met zo’n klap tegen mijn rechteroor kwam dat ik de volgende dag mijn bed niet uit kon komen vanwege ernstige duizeligheid. Vertaalde ik: When a friend calls and asks for help, stop for a moment and ask yourself, ‘Do I really want to help right now, or would I prefer to do something else?’ komt onmiddellijk het verzoek van mijn dochter of ik voor een vriendin een cijferlijst kan vertalen, voor 1 september graag, want dan heeft ze hem nodig. Eigenlijk wilde ik het niet doen, omdat ik er geen tijd voor had, maar ja… toch ingestemd. De vriendin woont in Engeland, maar zou de laatste drie dagen van augustus in Nederland zijn en dan de vertaling met de rest van de papieren ophalen. Achteraf gezien was het verspilde moeite en tijd, want ze is nooit komen opdagen.

Kortom, volgens mij was het een boek met een boodschap, en mijn leven had er anders uitgezien als ik er beter naar had geluisterd. Maar… mijn deadline heb ik gehaald!

Niet alleen vertalers hebben problemen met planten, dieren en bomen. Datzelfde geldt voor auteurs. Ik geef het niet graag toe, maar eigenlijk ben ik een vogelaar, hoewel ik daar sinds ik boeken vertaal weinig tijd voor lijk te hebben. Geen erg fanatieke overigens. Het ergste waar ik me aan bezondigd heb, waren de bijeneters in de kop van Noord-Holland.

Zoiets doe ik dus nooit meer, achter zeldzame soorten aan gaan. Bijeneters zijn merelgroot, hebben een schitterend verenkleed (roodbruin, geel, blauwgroen) en blijven slechts kort op één plek zitten. Hoe vind je ze? Dat is niet moeilijk. Rij gewoon wat in het rond en als je een groep mannen met telescopen ziet, weet je dat je op de juiste plek beland bent. Ik parkeer de auto, stap uit en heb de vogels net in mijn kijker en weg zijn ze weer. Ik kan dus zeggen dat ik ze gezien heb, maar in een vogelgids staan ze duidelijker. Maar het ergste waren al die mannen die met hun telescopen als bezetenen dwars door tuinen en landbouwgewassen crosten, achter het groepje aan dat reeds volkomen uit het zicht verdwenen was. Ik schaamde me diep, dat kan ik wel zeggen. Kort daarop kwamen ze nog een keer terug, die bijeneters en mannen. Zonder kijker was alleen heel fraai de schitterende kleurenpracht van de vogels te zien.

Ik vertel dit om te zeggen dat ik iets van vogels weet. Dus daar fop je me niet gauw mee. Ik was dan ook verrast toen ik in mijn tweede boek kolibries en red-winged blackbirds (roodschoudertroepialen) tegenkwam. Het verhaal speelt rond 1900 in Rusland. Jammer genoeg zijn dit soorten die alleen in Amerika voorkomen, dus die vind je niet in Rusland. Uit het hele boek bleek dat de Canadese schrijfster erg veel research gepleegd had, maar daarbij was ze de ‘gewone’ dingen blijkbaar vergeten. Overigens komt dit mooie boek, Je prachtige mond van Nancy Richler, zonder meer in aanmerking voor de rubriek Vergeten boeken. Aangezien het om kleur ging is de kolibrie in de vertaling een roodborst geworden en de roodschoudertroepiaal een zwarte specht.

Na een korte boekloze periode heb ik nu weer een boek te vertalen. Een prachtig boek. Maar voor ik het eerste hoofdstuk af heb, heb ik al een bomenprobleem. De plataan staat op bladzijde 5, de esdoorn op bladzijde 6, dus hoe vertaal ik de ‘sycamore’ die ook op bladzijde 6 staat? Volgens Van Dale kan een sycamore een plataan, een wilde vijg of een esdoorn zijn. Het is verleidelijk om voor de wilde vijg te kiezen, maar staan die wel in de straten van Teheran? Vervolgens kom ik op bladzijde 16 ‘cooing mourning doves’ tegen. Mourning dove… treurduif. Nooit van gehoord. In plaats van dat ik het zo laat, moet ik natuurlijk weer googelen. Ik ben iemand die alles controleert en opzoekt, helaas. Here we go again! Een Amerikaanse duif, dus wat doet die in Teheran?

Het was niet moeilijk het e-mailadres van de schrijfster op internet te vinden. Ze wist denkelijk ook niet wat voor soort boom de sycamore was. En de treurduifjes bleken niet wild te zijn, maar in een kooi te zitten. Ze was heel kordaat, ze heeft beide zinnen onmiddellijk veranderd. Awesome eigenlijk… dat de tekst van de volgende Engelse uitgave van haar boek op enkele plaatsen anders zal zijn.

Bronnen foto’s, van boven naar onder: bijeneter, red-winged blackbird, sycamore, mourning dove.