Doorgestuurd
Deze redacteur werkt bij een grote, algemene uitgeverij waar zowel literaire boeken worden uitgegeven als non-fictie, chicklit en thrillers. Meestal zendt het secretariaat deze mailtjes door, omdat ze zijn gestuurd aan een algemeen e-mailadres dat van internet is geplukt. Aangezien de genoemde redacteur veel mail krijgt die direct moet worden beantwoord, raken de sollicitaties een beetje ondergesneeuwd, ook omdat ze vaak vergezeld gaan van een uitgebreid cv. Een cv met de middelbare schoolopleiding en de huiselijke omstandigheden van de sollicitant is waarschijnlijk meer geschikt voor een sollicitatie naar een vaste baan, de redacteur is bij freelance vertalers eigenlijk hoofdzakelijk geïnteresseerd in ervaring. Het gaat hem vooral om de kennis van het Nederlands, naast de kennis van de brontaal. Een in een vreemde taal geschreven boek moet immers worden vertaald in vlekkeloos Nederlands waar het origineel niet doorheen schemert. Stijl- en spelfouten in een dergelijke mail zijn dan ook een doodzonde. En denk maar niet dat dergelijke foutjes een redacteur niet opvallen; die is er juist op getraind zulke dingen te zien!

Minder titels
De open sollicitaties zijn zeker niet allemaal afkomstig van beginnende boekvertalers die naarstig op zoek zijn naar hun eerste opdracht. Ze komen ook van boekvertalers die al voor andere uitgeverijen hebben vertaald, maar die hun activiteiten willen uitbreiden. Want laten we wel wezen, de crisis is niet voorbij gegaan aan het boekenvak. Of de boekenverkoop de crisis nu goed of minder goed heeft doorstaan, in elk geval heerst er angst. En daarom worden er minder titels aangekocht in het buitenland, en zijn er dus ook minder titels om uit te zetten onder boekvertalers. En dat merkt de redacteur, want ook boekvertalers met wie hij veel heeft gewerkt, komen vragen om een nieuw boek.

Dilemma
En daar stuit de redacteur op een dilemma. Hij kent deze boekvertalers, hij weet wat hij aan hen heeft. Hij werkt immers al jaren met hen. Maar deze boekvertalers zijn over het algemeen rond of boven de vijftig (zie Marktpositie boekvertalers: de enquête). Stel dat ze allemaal over een poosje van hun AOW gaan genieten en het toetsenbord aan de wilgen hangen? Wie moet al die buitenlandse boeken dan vertalen? Er is dan ook zeker behoefte aan nieuw bloed. Maar het is ook vervelend om de oude, vertrouwde boekvertalers te laten verhongeren… Er zal een gulden middenweg moeten worden gevonden.

Teleurstelling
Veel boekvertalers die een open sollicitatie hebben gestuurd, zijn teleurgesteld dat er geen reactie op hun mail komt. Dat kan verschillende oorzaken hebben. Een mail gestuurd naar een e-mailadres dat begint met info@ zal niet altijd op de goede plek terechtkomen. Het is handiger als een sollicitatie wordt gestuurd naar een redacteur die de titels beheert waarvan de sollicitant denkt dat die hem zullen liggen. Is de vertaler gespecialiseerd in materie die ik hier maar even oneerbiedig ‘zweef’ zal noemen, dan kan hij zich beter richten tot een redacteur die dat soort boeken in zijn portefeuille heeft. Worden er een heleboel open sollicitaties rondgestuurd, dan kan de vertaler die beter aanpassen. Een uitgebreid cv van wieg tot het moment van nu is niet nodig; zoals eerder gezegd, het gaat om de ervaring. Wordt een open sollicitatie gestuurd aan een grote, algemene uitgeverij die boeken in allerlei genres doet verschijnen, dan moet er moeite worden gedaan. Wil de boekvertaler Hogere Literatuur vertalen, dan dient hij te achterhalen welke redacteur de Hogere Literatuur in beheer heeft. Hij kan het best een persoonlijk mailtje schrijven, met de ervaring die hij met Hogere Literatuur heeft. Weet de boekvertaler alles van koken, dan zou hij een mail moeten sturen naar de redacteur die over de kookboeken gaat.

Maar stel dat de vertaler nog helemaal geen ervaring heeft? Of uitsluitend damesromannetjes heeft vertaald, en graag meer wil verdienen bij een andere uitgeverij? Dan moet hij dat eerlijk vertellen, en bijvoorbeeld aanbieden een proefvertaling te maken.

Onvoldoende titels
Zoals eerder verteld, raken de open sollicitaties vaak ondergesneeuwd door alle andere mail die een redacteur krijgt. Redacteuren hebben het ontzettend druk, want ook op personeel binnen een uitgeverij wordt bezuinigd. De redactie heeft meestal geen tijd om te reageren. Het zou echter fijn zijn als ze een standaardmail konden terugsturen met een bedankje voor de interesse, en een spijtbetuiging dat er geen titels zijn om uit te zetten of zoiets. Dan blijft de sollicitant niet zweven tussen hoop en vrees. En het voorkomt ook dat sollicitanten met een follow-up komen: nog een mail om te vragen of de sollicitatie wel is ontvangen. De sollicitant moet niet vergeten dat hij niet de enige is die heeft gesolliciteerd, en dat er domweg onvoldoende titels zijn om uit te zetten, zeker niet twee of drie per week — de frequentie waarmee de open sollicitaties binnenkomen.

Geen oplossing
Het is en blijft moeilijk om een voet tussen de deur te krijgen, zeker nu ook ervaren boekvertalers soms een hele poos zonder opdracht zitten. Uiteraard heb ik daar geen oplossing voor. Ik kan alleen iedereen die graag boeken wil vertalen aanraden de neus niet op te halen voor boeken die hijzelf misschien nooit zou lezen. Elk boek verdient dezelfde aandacht van de vertaler. En door deze boeken wel te vertalen, doet hij ervaring op. En ervaring telt!

Misschien is een woord van waarschuwing langzamerhand wel eens op zijn plaats. Uiteraard zijn wij, vertalers, enthousiast over ons vak. We oefenen het graag uit. Maar aan dit vak kleven ook vele nadelen. Het wordt tijd dat die eens worden belicht.

Heel, heel hard werken
Ten eerste is daar de uitzonderlijk lage betaling. Wil je ervan kunnen leven, dan zul je heel, heel hard moeten werken. Zeven dagen per week. En dan heb ik het over lange dagen. Wie zo hard doorwerkt, kan met enige moeite een inkomen vergaren dat net beneden modaal ligt, mits de leenvergoeding van de LIRA een beetje meevalt. Bij een literaire vertaling tegen modelcontract kan er ook een werkbeurs bij komen, maar daar kan niet op worden gerekend. Het blijft sappelen, vanaf de eerste dag totdat je geen letter meer kunt tikken. Omdat je oud en krakkemikkig bent geworden. Het is echt werken totdat je erbij neervalt.

Geen sociale zekerheid
Hoe hard je ook hebt gewerkt aan je vertalingen, je zult niet kunnen genieten van een pensioen. Tenzij je helemaal zelf een pensioen hebt geregeld, en daar een groot deel van je ploeterend bij elkaar verdiende geld in hebt gestopt. Waardoor je tijdens je werkende leven minder te besteden hebt. Of je kunt spaargeld opzij leggen, voor later. Als je te oud bent geworden voor dit werk, ben je aangewezen op de AOW. En rondkomen van uitsluitend AOW is bepaald geen sinecure.

Er kunnen ook calamiteiten zijn. Je kunt ziek worden, een familielid kan ziek worden en veel zorg nodig hebben. De vertaler kan geen beroep doen op de ziektewet. Het enige sociale vangnet is de bijstand. En dat slechts nadat je je eventuele ‘voor later’ opzij gelegde spaargeld hebt opgegeten.

Afhankelijk
Verder is de vertaler afhankelijk van opdrachten van de uitgeverij. Gaat het niet goed met een uitgeverij, dan zal die minder opdrachten geven. Je moet dus altijd zorgen dat je voor meerdere uitgeverijen werkt. Je moet het risico spreiden.

Het kan ook voorkomen dat een uitgeverij je vraagt een boek te vertalen. Jij maakt daar tijd voor vrij. En dan krijg je te horen dat het manuscript er nog niet is en pas over een aantal weken zal komen. Een gapende leegte staart je aan, want zonder dat manuscript kun je niet werken, en zie maar eens in zo korte tijd een andere opdracht binnen te slepen. Het is een dreun voor je inkomen.

En dan zijn er de uitgeverijen die niet op tijd betalen. Je kunt aan de telefoon hangen totdat je een ons weegt, maar het bedrag komt maar niet op je bankrekening te staan. Terwijl je wel moet blijven betalen voor je gas en je licht, voor je internetverbinding. Dat wordt een hele poos macaroni en pannenkoeken eten… Totdat je eindelijk wordt betaald voor je volgende opdracht, bij een andere uitgever.

Spreiden
Zoals eerder opgemerkt, is het verstandig voor meerdere uitgeverijen te werken. Het is niet alleen verstandig, het móét ook van de Belastingdienst, wil je een VAR-verklaring van ze krijgen. Uitgeverijen willen ook een kopie van die VAR-verklaring, anders moeten ze je beschouwen als loonslaaf, met alle bijkomende inhoudingen van dien. Ze moeten je sociale lasten ophoesten, en dat kost ze geld, en dat willen ze niet. Het lijkt me zonder VAR-verklaring dan ook erg lastig om als beginnend vertaler aan de slag te raken, want voor die VAR-verklaring heb je meerdere opdrachtgevers nodig. Zie die maar eens te krijgen als beginneling; je zou al dolblij zijn met één!

De praktijk
Het komt vaak voor dat een aankomend vertaler is begeesterd door een bepaald boek of een bepaalde auteur. Dat boek, of die auteur, moet per se worden vertaald. Maar zo werkt het meestal niet. Er moeten rechten worden aangekocht, en daar is een hoop geld mee gemoeid. Vaak heeft iemand al een half boek vertaald voordat dit tot hem doordringt. Als de vertaler niet zo gefortuneerd is om de rechten te kunnen aankopen en de vertaling in eigen beheer uit te geven, is al dat werk voor niets geweest. Een uitgeverij is een onderneming met winstoogmerk, die zal een boek niet uitgeven als wordt vermoed dat er geen markt voor is.

Ga er als aankomend vertaler ook niet vanuit dat je alleen boeken krijgt aangeboden die je aanspreken. Velen zijn begonnen met boeken waar ze totaal niets mee hebben. Romantische niemendalletjes, sekshandleidingen, zelfhulpboeken, slecht geschreven thrillers waar het bloed vanaf spat. Ik doe maar een greep. Uiteraard zijn er gelukkig vertalers die hier wel plezier in hebben, en zij zijn degenen die met kennis van zaken een goede vertaling afleveren. Maar bedenk voor je aan zoiets begint of je eindeloos naar de juiste termen wilt zoeken bij een handleiding voor het zelf in elkaar zetten van een modeltrein, of je je echt wilt verdiepen in het leven van een vorst uit vroeger tijden, of de aardrijkskundige eigenaardigheden van een land dat heel ver weg ligt.

Waarschuwende woorden
Dit is dus een waarschuwing aan aankomende vertalers. Van la joie de se voir imprimé kun je niet eten. Met noest doorwerken kun je op een bepaald moment een inkomen genereren dat boven het minimuminkomen en net beneden modaal ligt. Meer niet. Denk er ook aan dat er ontzettend veel concurrentie is. Vertalers staan zich te verdringen voor de poorten van de uitgeverijen. En zolang dat zo blijft, zolang vertalers geen schaars goed zijn, zullen de vertaaltarieven niet noemenswaard stijgen. De tarieven gaan zelfs niet mee met de inflatie. Naar sociale zekerheid kan de vertaler fluiten. De keuze om vertaler te worden is over het algemeen een keuze voor een stap in het ongewisse.

Zie ook: Marktpositie boekvertalers: de enquête en Wanneer wordt een boek vertaald?

In de reacties onder het artikel komt een opmerking voor die hen stak: Veel gerenommeerde vertalers zijn ooit begonnen met damesromannetjes; een uitstekende vingeroefening. Ze vinden dat hier denigrerend over damesromannetjes wordt gesproken. Dat is zeker de bedoeling niet geweest.

In den beginne
Iedere boekvertaler moet met een eerste boek beginnen. Gewapend met veel kennis van de brontaal moet hij dat boek overbrengen naar de doeltaal, in ons geval het Nederlands. Ook die taal moet hij perfect beheersen. Waarschijnlijk heeft hij er een jarenlange studie op zitten. Bovendien is het vertalen van boeken zijn lust en zijn leven.

Waarom blijft hij dan niet hangen bij deze boekjes? Hij heeft een groot en dankbaar lezerspubliek, dat zelfs regelmatig websites als chasingdreams bezoekt en van gedachten wisselt op het forum. Wat wil je nog meer? Welke vertaler wil niet dat het resultaat van zijn noeste werk wordt gelezen? Het antwoord is heel simpel en laag-bij-de-gronds: het draait om de centen.

Centenkwestie
De boekvertaler die voor een uitgeverij van damesromannetjes werkt, krijgt heel, heel weinig betaald per woord. Ongeveer de helft van wat de boekvertaler krijgt bij een uitgeverij die thrillers, chicklit en alle andere genres uitgeeft. En de boekvertalers die voor die niet-literaire uitgevers werken, krijgen weer minder dan hun collega’s bij literaire uitgevers. Kort gezegd: de boekvertaler die damesromannetjes vertaalt, verdient per maand nog minder dan de vakkenvuller in de supermarkt. Royalty’s kan hij wel vergeten, daar doen deze uitgeverijen niet aan. Op presentexemplaren zijn deze uitgeverijen ook extreem zuinig, de vertaler krijgt er eentje, soms twee, en kan niet fijn uitdelen onder zijn kennissenkring. Ook het boekje waaruit is vertaald moet de vertaler terugsturen naar de uitgeverij. In de meeste gevallen zijn er ook geen leuke extraatjes, want deze boeken worden vaak niet aangekocht door bibliotheken, dus naar leengeld kan deze boekvertaler fluiten.

Extra werk
Daarbij komt nog dat deze boekjes lastig te vertalen zijn. Vaak staan in het origineel fouten die de vertaler moet herstellen, zoals een jurk die eerst groen is en dan ineens blauw. Verder moet de tekst voor de Nederlandse uitgave op een bepaalde lengte uitkomen, ongeacht of de oorspronkelijke tekst langer of korter is. Dat betekent dat de vertaler al naar gelang breedsprakig of juist beknopt moet zijn, en voortdurend moet bijhouden hoeveel woorden of tekens met spatie zijn tekst al telt. Voordat een vertaler bij een dergelijke uitgeverij aan de slag kan, moet hij dan ook een proefvertaling maken die heel, heel streng wordt nagekeken, en niet uitsluitend op zijn kennis van de brontaal en het Nederlands. Niet alleen moet de tekst op lengte zijn, maar die moet ook vaak worden gekuist. Staan er in het origineel vaak vloeken of zeer expliciete seksscènes, in de Nederlandse uitgave zal men die niet gauw aantreffen. De vertaler moet dus niet alleen vertalen, maar ook redactioneel ingrijpen. Al met al zit er voor de vertaler meer werk aan vast dan aan een ‘gewoon’ boek, en dat voor een aanzienlijk lagere beloning, zonder extraatjes.

Brood op de plank
Het is dan ook geen wonder dat veel boekvertalers hun werk voor deze uitgeverijen als een vingeroefening beschouwen. Zodra ze een aantal titels op hun naam hebben staan, zullen ze met hun cv naar andere, beter betalende uitgeverijen stappen. Misschien blijven ze deze damesromannetjes doen omdat ze die leuk vinden, maar willen ze van hun werk kunnen leven, dan zullen ze toch moeten omzien naar iets anders.

Hoewel de redacteur dit ook geen prettige situatie vond, ging de opdracht aan de neus van de professionele boekvertaler voorbij, om te worden uitgezet bij iemand ‘die er niet van hoeft te leven’. Waarschijnlijk iemand met een verdienende partner, of met eigen vermogen, of die al geniet van een pensioen.

Toevallig kwam ik via via ook terecht op een website van een uitgever die boekvertalers wil aantrekken die begeesterd zijn door het onderwerp. Maar géén broodvertalers. Er werd niet gezegd waarom broodvertalers niet welkom waren, maar ik vermoed dat het met de tarieven te maken heeft.

Hobbyvertalers
Blijkbaar werken sommige uitgevers niet graag met professionele boekvertalers, maar geven ze de voorkeur aan hobbyvertalers. Nu zit er bij broodvertalers heus ook wel kaf onder het koren, maar bij hobbyvertalers zal het percentage kaf ongetwijfeld hoger zijn.

Ik heb het hier over personen die graag ‘iets met taal doen’, maar die zich net zo goed op bloemschikken of modeltreintjes hadden kunnen storten. En omdat ze graag in hun kennissenkring schitteren met hun artistieke vaardigheden, maakt de geldelijke beloning hun niet uit. Ze zouden de auteur die ze zo geweldig vinden nog wel voor niets willen doen, of dat boek over de zoveelste manier waarop je rijk en gelukkig kunt worden. Ze zijn prettig bezig en hebben het gevoel dat ze door voor een schijntje boeken te vertalen, hun leven zin geven. Het houdt ze van de straat.

Maar dat gaat wel ten koste van de boekvertaler die van zijn werk moet leven. En hoewel deze situatie aangenaam is voor de portemonnee van de uitgever, is het nog maar de vraag of de lezer van die vertalingen erbij gebaat is. De hobbyvertalers die met góéde vertalingen komen vanzelfsprekend niet te na gesproken.

Treurig
Het is een treurige situatie. Het brood wordt de boekvertaler uit de mond gestoten door hobbyvertalers die tegen afbraaktarieven werken. Want ja, professionele boekvertalers moeten leven van wat ze verdienen met hun vak. En ze worden gedwarsboomd door uitgeverijen die blijkbaar alleen maar interesse hebben in bedrukt papier. Gezien deze toestand is het maar de vraag of jongeren nog zullen worden aangetrokken tot het vak van boekvertaler. Droog brood is er nog wel mee te verdienen, maar iets erop? Niet als je geen goed verdienende partner hebt, of eigen vermogen. Als het zo doorgaat, wordt de professionele boekvertaler inderdaad een broodvertaler — brood met tevredenheid, want iets erop wordt hem niet vergund.

Nog niet zo lang geleden is er op dit blog aandacht besteed aan de Persklaarmaker From Hell. Gelukkig bestaat ook de Persklaarmaker From Heaven. Wanneer de vertaler deze persklaarmaker treft, voert hij de correcties fluitend in. Hij voelt zich serieus genomen. Zelf heeft hij de vertaling naar beste kunnen gemaakt, maar omdat hij ook maar een mens is, heeft hij hier en daar een foutje gemaakt of een zinsnede iets minder fraai verwoord. De Persklaarmaker From Heaven helpt hem het boek zo goed mogelijk te laten worden, en daar heeft niet alleen de lezer baat bij, maar ook de uitgeverij en zelfs de auteur, want diens werk wordt recht gedaan. Indien in recensies het vertaalde boek wordt besproken — wat helaas niet altijd het geval is — zullen er geen aanmerkingen op de vertaling worden gemaakt.

Meedenken
De Persklaarmaker From Heaven denkt met de vertaler mee, want hij beheerst de brontaal, maar denkt ook aan de lezer, toch degene voor wie het boek is bedoeld. De Persklaarmaker From Heaven doet suggesties wanneer hij het op een bepaald punt niet eens is met de vertaler, en onderbouwt zijn kritiek. Daar kan de vertaler nog iets van opsteken, en zo heeft deze persklaarmaker ook nog invloed op boeken die in de toekomst zullen worden vertaald.

De Persklaarmaker From Heaven heeft namelijk hart voor zijn werk, al is dat nog zo onderbetaald, en al wordt zijn naam nooit genoemd, ook niet als het door hem gecorrigeerde boek wordt bekroond. Hij is en blijft een naamloze weldoener die nooit eens in het zonnetje wordt gezet.

Fatsoensregels
Er bestaan helaas geen geschreven regels voor het goed persklaarmaken. Goed, er zijn handleidingen van uitgeverijen, maar die gaan over wat cursief moet en wat niet, die gaan over kleinkapitaal, komma’s en punten. Maar de Persklaarmaker From Heaven houdt zich ook aan andere regels, aan fatsoensregels. Die regels koestert hij in deze zich verruwende tijden, en daarom is hij een zonnestraaltje in het leven van de vertaler. Want de Persklaarmaker From Heaven spuit niet alleen kritiek, maar geeft ook eens een complimentje. Hij corrigeert beleefd en voorkomend, met intelligentie en kennis van zaken.

Tien Geboden
Ze staan niet in steen gebeiteld, maar dit zijn de Tien Geboden waaraan de Persklaarmaker From Heaven zich houdt:

1. Neem de vertaler serieus, dus geen huilende smileys, strepen of kringels zonder erbij te zetten waar die op slaan. Wees duidelijk, leg uit wat eraan schort. Laat de vertaler niet raden.
2. Ga ervan uit dat de vertaler heeft nagedacht over de vertaling, en denk zelf ook na over je correcties. Als je echt niets kunt met het manuscript, omdat de toon je niet ligt, omdat de materie je vreemd is, of om wat voor reden dan ook, stuur het dan terug.
3. Ga niet op de stoel van de vertaler zitten. De uitgeverij heeft het boek aan deze vertaler uitbesteed, niet aan jou. Zou je alles wel willen veranderen, ook al is het niet fout, houd je dan toch in of stuur het manuscript terug.
4. Is het een vertaling vol beginnersfoutjes, neem de vertaler dan bij de hand en leg uit hoe het anders zou moeten. Op een vriendelijke manier, zonder katten. Corrigeren gaat op papier, er zit geen levend mens tegenover je. Toch moeten de correcties hetzelfde klinken alsof je wél tegenover elkaar zit. Dat is alleen maar beleefd.
5. Op- of aanmerkingen over de inhoud van het boek, de levenswandel van de auteur of de personages, hebben niets met de vertaling te maken. Maak je bezwaren kenbaar als je dat wilt, maar dan op een apart velletje papier, niet in de vorm van correcties.
6. Verlies nooit het uiteindelijke doel uit het oog: een boek dat prettig leest, ontroert, amuseert, informatief is. Daar draait het allemaal om: een zo goed mogelijk boek aanbieden aan de lezer.
7. Ook in een vertaling vol fouten staat hier en daar iets echt goeds. Maak op zo’n plek eens een complimentje. Een vertaler die vriendelijk gebrachte correcties onder de neus krijgt met af en toe een complimentje, zal eerder geneigd zijn de correcties in te voeren dan wanneer die op een pinnige toon worden gebracht, met als resultaat een beter boek.
8. Neem geen opdrachten aan als je de brontaal niet beheerst. Bepaalde nuances zullen je ontgaan.
9. Als je het zelf niet beter weet, maar vermoedt dat er in de vertaling iets niet klopt, maak daar dan een aantekening van voor zowel de vertaler als voor de redactie. De redactie kan in zo’n geval een deskundige raadplegen.
10. Houd in gedachten het volgende spreekwoord: wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Wees streng doch rechtvaardig.

Een warm plekje
Een persklaarmaker die zich aan deze regels houdt, zal een blijvend warm plekje veroveren in het hart van de vertaler. Het is al jaren geleden, maar ik denk nog vaak terug aan een persklaarmaker van wie ik de naam niet ken, die behalve terechte correcties ook aardige dingen in de marge schreef. En niet alleen over de vertaling, maar ook over het verhaal, dingen zoals: ik zie hem al komen, toen er een grappige situatie in zicht kwam, die zich echter heel anders ontwikkelde dan je zou denken. Op dat punt stond in de marge: dat had ik niet zien aankomen! Bij het invoeren van de correcties had ik het gevoel dat er iemand naast me zat, iemand die meedacht en meelas. Een fijn gevoel!

Op dit blog is al eerder aandacht besteed aan de persklaarmaker. Er is een discussie ontstaan over wat een persklaarmaker doet of zou moeten doen, er is opgemerkt dat ze wel erg onderbetaald zijn, ze zijn ondergebracht in categorieën, en sommigen zijn geheel naamloos de hemel in geprezen.

In dit stukje wil ik het hebben over het andere soort persklaarmaker, het type dat nijdig zit te krassen. De nietsvermoedende vertaler opent de envelop of de doos waarin de persklaargemaakte vertaling hem is toegestuurd. Zoals altijd is het een moment waarop zijn hart extra snel klopt, want ook al had hij nog zo zijn best gedaan, toch twijfelt hij aan zichzelf. Dit is het moment van de waarheid: heeft hij allerlei zinspelingen over het hoofd gezien, is hij zo één geworden met de brontekst dat hem de barbarismen niet zijn opgevallen? Of kan hij zoals gewoonlijk opgelucht ademhalen omdat het toch niet zo’n ramp is dat hij ergens een dt-foutje heeft gemaakt, een tikfout over het hoofd gezien, iets te vaak de zin met het onderwerp is begonnen, of andere kleine dingetjes heeft gedaan die gemakkelijk te corrigeren zijn?

Stokpaardjes
Dan ziet hij de eerste bladzij. Er staat in grote letters op: NIET TIJDJE MAAR POOSJE. Huh? Hij bladert verder. Hoewel er maar weinig rood is te zien, staan er overal in potlood strepen, kronkeltjes, kruisen, opmerkingen en smileys met een huilgezichtje. Wat is dit? Het antwoord is simpel: hij heeft de Persklaarmaker From Hell getroffen.

De Persklaarmaker From Hell berijdt stokpaardjes. Deze heeft bijvoorbeeld iets tegen ‘een tijdje’ in de zin van: een tijdje later. Dat moet ‘poosje’ zijn. Dat het synoniemen zijn, maakt hem niet uit. Poosje is goed, tijdje fout. Als de vertaler uitsluitend ‘tijdje’ heeft gebruikt, is er iets voor te zeggen dat af te wisselen met het ‘poosje’. Maar om door de hele vertaling heen POOSJE te krabbelen gaat een beetje ver.

Eigen mening
De Persklaarmaker From Hell heeft ook over van alles en nog wat een mening. En die ventileert hij. Zo ziet de vertaler bij een bepaald gerecht geschreven: BAH. Wat is er bah? Zijn vertaling, of dat gerecht? Hoe zou hij dat anders moeten vertalen? Hij breekt er zich het hoofd over.

Hij breekt zich verder het hoofd over de in grote hanenpoten geschreven opmerkingen van de Persklaarmaker From Hell bij de politiek incorrecte uitspraken die zijn personages maken. Zo staat er bij een wel zeer vrouwonvriendelijke uitspraak: ZOIETS ZEG JE TOCH NIET? Nee, zoiets zou de vertaler inderdaad in het dagelijkse leven niet gauw zeggen, maar de personages in het boek doen dat wel, en hij heeft die uitspraken geheel in de sfeer van het boek vertaald. Toch gaat hij peinzen of hij het niet anders had moeten verwoorden. Hij wordt steeds onzekerder.

En dan zijn er nog al die grote kruisen die hele regels omspannen. In welke regel moet de vertaler een fout zoeken? Wat is er mis? En waar slaan die smileys met huilgezichtjes op? En wat moet hij met de kronkels onder sommige zinnen? Daar moet iets mis mee zijn, maar wat? De Persklaarmaker From Hell doet geen suggesties.

Woedend
Na een hele hoop bladzijden te hebben doorgenomen is de vertaler niet alleen onzeker, maar ook woedend. Hij ziet door de bomen het bos niet meer. Plichtsgetrouw als hij is, leest hij toch alle opmerkingen door, en verandert de zinnen met kronkels eronder, de alinea’s met een kruis ernaast, en woorden waarop misschien die smileys met huilgezichtjes van toepassing zijn. Hij weet niet of het wel allemaal verbeteringen zijn… Langzamerhand kan hij zelf wel huilen. Hij heeft al tien jaar ervaring, is veelgevraagd, krijgt complimentjes van redacteuren en recensenten, en nu ineens dit. Hij voelt zich steeds kleiner worden. Zou hij niet beter ander werk kunnen gaan zoeken? Want voor vertaler is hij duidelijk niet in de wieg gelegd. Hij bakt er immers niks van?

Op het laatst is hij zo kwaad dat hij zelf ook pinnige opmerkingen gaat schrijven bij alles wat de Persklaarmaker From Hell heeft gekladderd. Hij ziet bijna niet meer dat er ook nuttige dingen zijn die hij zou kunnen invoeren. Het is niet slechts kaf, er is ook koren, maar dat valt hem niet meer op.

Nare smaak
Eindelijk is hij klaar en kan het gecorrigeerde manuscript terug naar de uitgever. Een hele tijd — o nee, poos — later komen de presentexemplaren. De vertaler krijgt een nare smaak in de mond. Dit is een besmet boek. Zonder er even in te kijken zet hij het in de kast bij alle andere boeken die hij heeft vertaald, maar het liefst zou hij het verscheuren, in de fik steken, er zijn gat mee afvegen.

Fatsoensnormen
De Persklaarmaker From Hell overtreedt bepaalde regels die helaas nog ongeschreven zijn: maak goed duidelijk waar een kronkeltje of kruisje op slaat. Doe een suggestie, of schrijf er op zijn minst bij waarom iets je stoort, en vertel erbij dat je het helaas ook niet beter weet. Denk mee met de vertaler, straf hem niet af. Een onervaren vertaler pikt misschien iets op van opbouwende en onderbouwde kritiek. Zeg er ook eens bij dat je iets leuk, mooi of grappig vertaald vindt. Wees geen frik die het met de aanwijsstok tikken laat regenen op het hoofd van de vertaler. En verlies het allerbelangrijkste niet uit het oog: dit boek is bedoeld voor een lezer die er plezier aan moet beleven, er iets uit moet opsteken, erdoor geroerd moet worden, al naar gelang de inhoud. De Persklaarmaker From Heaven streeft samen met de vertaler dat doel na. De Persklaarmaker From Hell doet weinig anders dan afkraken.

Kwetsend
Nu krijgt een persklaarmaker natuurlijk ook weleens vertalingen voor zijn neus die niet bepaald deugen. Maar zelfs in dat geval geeft het geen pas om er dingen bij te zetten als: NOU JA!!! Dat is niet opbouwend, het is alleen maar kwetsend. Zo ga je niet met collega’s in het boekenvak om. Zo ga je niet met mensen om.

Over een aantal dagen zullen we in deel 2 zien hoe het ook kan.

Europees
En wat doet de vertaler met merken die hier volslagen onbekend zijn? Als de Nederlandse lezer leest dat iemand zijn huis heeft ingericht met meubels van John Lewis of de Pottery Barn, wat zegt hem dat dan? Als een Amerikaan in zijn Peugeot stapt, stapt hij in een bijzondere, geïmporteerde auto. Hier is een Peugeot veel normaler. De gevoelswaarde is anders. Gaat er iets verloren in de vertaling? Ik ben geneigd dat bevestigend te beantwoorden. En dan is er nog de kleding. In Nederland koopt men bij H&M niet al te dure spulletjes van redelijke kwaliteit. De kleding is bedoeld een seizoen mee te gaan, daarna moet men met de volgende mode mee. Maar is dat ook zo in de VS? Is H&M daar bijzonder, want Europees?

Chardonnay
In Amerika drinkt men voortdurend chardonnay, krijgt de vertaler de indruk. Wederom de vraag: wat is de gevoelswaarde daarvan? Chardonnay is witte wijn. Volstaat het om te schrijven dat iemand witte wijn bestelt, of moet het per se chardonnay zijn? Ik wil hier even bij aantekenen dat in de meer dan honderd boeken die ik nu heb vertaald, nooit andere witte wijn werd gedronken dan chardonnay. Is chardonnay een soortnaam geworden, zoals men ook een colaatje drinkt dat niet per se van de firma Coca-Cola afkomstig hoeft te zijn? Is het hetzelfde als een aspirientje, niet noodzakelijkerwijs gefabriceerd door de firma Bayer?

Storend of niet?
Wat doet de vertaler met al die merknamen? Komen die in de oorspronkelijk Nederlandse lectuur ook zoveel voor? Worden er voortdurend flesjes Grolsch Premium Blond geopend, sopt men steeds Verkade-koekjes in de Douwe Egberts-koffie met Friesche Vlag-koffiemelk? Ik heb de indruk van niet. Het staat zelfs een beetje belachelijk. Maar bij vertaalde lectuur leest iedereen eroverheen, niemand lijkt zich eraan te storen. Afgezien van de vertaler, die toch vaak aarzelt wat hij ermee moet doen. De personages aan hun chardonnay laten nippen, of toch maar aan een wit wijntje? Ze een duur blikje importbier laten opentrekken? Maar wat voor beeld krijgt de Nederlandse lezer daarbij? Wat gaat er allemaal verloren?

Hema
Een ander punt is nog het heel ‘gewone’ van bijvoorbeeld iets wat is gekocht bij de Walmart of Boots over te brengen naar het Nederlands. Dolgraag zou de vertaler dan willen schrijven dat het iets van de Hema is, maar helaas kan dat niet. Ook al is de Hema verkocht aan een Brits investeringsbedrijf en zijn er vestigingen in België, Duitsland en Luxemburg, toch wordt deze keten als typisch Nederlands beschouwd. Zelfs zozeer dat een te sterk naar Nederland omgevormde vertaling bekend staat als een Hema-vertaling. Bijvoorbeeld door Oreo’s te vervangen door koekjes van Verkade.

Over het algemeen worden de merknamen behouden in de Nederlandse vertaling. Ook al zit de vertaler er soms danig mee in de maag, en heeft hij weleens het gevoel reclame te maken. Juist vanwege dat reclame-effect zijn er ook uitgevers die ervoor kiezen alle merknamen gewoon maar te schrappen. Persoonlijk vind ik daar veel voor te zeggen.

Helaas…
Helaas gaat het lang niet altijd zo. Het gros van de boekvertalers worstelt met slecht geschreven en geredigeerde boeken, met personages zonder enig karakter en slaapverwekkende plots. Al op de eerste bladzijde is duidelijk wie het heeft gedaan of wie elkaar krijgen. Steeds weer herhaalt de auteur zich met zijn hoofdschuddende, schouderophalende, knikkende en zuchtende helden en heldinnen, want die gebaren geven emotie aan, en op een andere manier weet hij die niet te weer te geven. Verder beschrijft hij de handelingen minutieus: de held boog zich voorover, strekte zijn linkerhand uit om het schoteltje te pakken waarop het porseleinen kopje met bloemdecor stond, pakte met zijn rechterhand het zilveren lepeltje beet en roerde daarmee in de richting van de klok de nog dampende thee. Jeetjemina, moet de lezer dat echt allemaal zo precies weten? En waarom buigen die lui voortdurend? Het lijkt echt alsof ze zich voortdurend in bochten wringen, met hun linkerbeen hier, hun rechterarm daar, en in een grimas vertrokken gezicht. En wat doet de held in godsnaam als er staat: he shifted? En dan niet één keer, nee, de held shift voortdurend, al buigend, knikkend, hoofdschuddend, schouderophalend en zuchtend.

B-film
Dat zou allemaal nog niet zo erg zijn, als het verhaal ook maar een beetje leuk, spannend, boeiend of humoristisch was. Maar nee, het lijkt wel een B-film, made for tv. Been there, done that. Hoopvol vraagt de boekvertaler zich af of er misschien nog een verrassende wending komt, maar helaas, alles was zoals hij al had gedacht, en wanneer hij de laatste punt hardhandig plaatst, springt hij juichend op. Klaar! Wat een opluchting! De wereld lacht hem weer toe. Denkt hij, want het volgende boekwerk, dat hem was aanbevolen als bloedje-spannend, ligt alweer te wachten. Vol goede moed begint hij eraan, maar van dat prettige gevoel blijft weinig over als er weer volop wordt gebogen, schouderopgehaald, met hoofden geschud, geknikt en gezucht. Aargh, daar shift de held, verdomme!

Tegenvaller
Waarom komt deze ellende nooit voorbij op het blog in de rubriek Net Uit? Waarom nooit eens gemeld dat een boek tegenviel, dat het heel veel werk was om er een vlot lezend verhaal van te maken en alle fouten eruit te halen? Waarom niet vertellen dat de vertaler nog nooit een zo houterig geschreven werkje onder handen had gehad, waarom niet vertellen dat dit boek ten zeerste valt af te raden omdat de plot zo doorzichtig is? Waarom niet waarschuwen dat de personages volstrekt uitwisselbaar zijn, dat zelfs de vertaler moeite had hen uit elkaar te houden, of dat de verhaallijn zo warrig was dat hij er zelf ook niets meer van begreep?

Angst
Omdat boekvertalers dat niet durven te melden. De redactie van een uitgeverij zou zomaar kunnen lezen dat hun boek wordt afgekraakt door de vertaler. Dat zou ertoe kunnen leiden dat deze vertaler geen opdrachten meer krijgt, en uit angst daarvoor houdt de boekvertaler maar zijn mond. De vertaler bevindt zich in een te kwetsbare positie om een slechte kritiek op dit blog te posten, en dat verklaart waarom er uitsluitend lovende woorden worden gewijd aan de vertaalde boeken. In het armetierige schulpje van de onderbetaalde boekvertaler moet immers brood op de plank komen, zijn bloedjes van kinderen mogen niet verhongeren. Gelaten ploetert hij dus voort, in de wetenschap dat onder al dit kaf zich ook pareltjes bevinden: de boeken die wél in de rubriek Net Uit kunnen worden besproken door de vertaler.

Voor de goede orde wil ik er eerst op wijzen dat ik het hier heb over het vertalen van boeken, niet over het vertalen van folders, handleidingen en andere teksten die niets met boeken te maken hebben.

Welnu, wie boeken wil vertalen, moet uitgeverijen benaderen. Het beste kan de aanstormend vertaler eerst eens in een goed gesorteerde boekhandel gaan kijken welke uitgeverij het soort boeken op de markt brengt die de vertaler graag zelf zou willen vertalen, waar hij feeling mee heeft, over onderwerpen waarvan hij iets weet. Zapt de vertaler gauw weg als Char op tv is, dan kan hij beter geen uitgeverij benaderen die zich in zweverige boeken specialiseert. Is hij daarentegen zeer thuis in de Tweede Wereldoorlog, dan is het verstandig zich te wenden tot een uitgeverij die in boeken over dat onderwerp grossiert.

En dan is er uiteraard de fictie. Houdt de vertaler van thrillers? Dan zou hij een uitgeverij kunnen aanschrijven die veel thrillers uitbrengt. Is hij meer thuis in romantische sferen? Dan moet hij uitzoeken welke uitgevers dat soort boeken op de markt brengen. Want een vertaler is weken bezig met een boek, en het is niet fijn om wekenlang bezig te zijn met iets wat je niet interesseert, of waar je niets van weet.

Catch-22
Nadat de aanstormend vertaler de uitgeverijen heeft bepaald waarvoor hij zou willen werken, schrijft hij een kort briefje, met een beknopt cv. De redactie krijgt dagelijks van dit soort brieven en heeft geen tijd om ellenlange epistels door te nemen. Ze zijn vooral geïnteresseerd in ervaring. En daar zijn we dan aangeland bij catch-22: de aanstormend vertaler heeft geen ervaring. Er staan nog geen vertaalde boeken van zijn hand op zijn cv. Wat nu? Wel, sommige uitgevers laten zo’n aanstormend vertaler een proefvertaling maken. Als die wordt goedgekeurd, volgt er meestal een opdracht. De aanstormend vertaler kan een titel op zijn cv zetten en andere uitgeverijen aanschrijven, en na verloop van tijd gaat het balletje aan het rollen.

Aan welke eisen moet de aanstormend vertaler voldoen? Uiteraard moet hij over een goed begrip van de vreemde taal beschikken, maar hij moet ook het Nederlands uitstekend beheersen. Per slot van rekening moet hij een boek afleveren dat voor de Nederlandse lezer begrijpelijk is, en prettig om te lezen. Daar is talent voor nodig, dat staat buiten kijf. Een vertaald boek mag niet lezen als een stijve schoolvertaling. De brontaal mag er niet doorheen schemeren.

Opleidingen
Uiteraard zijn er ook opleidingen tot vertaler. Pas op: een opleiding tot tolk-vertaler maakt je nog niet geschikt voor het beroep van boekvertaler, dat zijn verschillende takken van sport. Al kan een vertaler best over talent beschikken voor deze beide varianten in het vertalersvak.

Zie ook de informatie hierover op de website van het Expertisecentrum Literair Vertalen, de Universiteit Utrecht en de Vertalersvakschool.

Wanneer de presentexemplaren dan op de mat vallen, is hij uiteraard nieuwsgierig naar de lezersrecensies. Die zijn te vinden op sites als bol.com, het Ezzulia Forum, ChickLit.nl en vele andere. De vertaler ziet dan dat hij niet alleen stond, want de lezer schrijft bijvoorbeeld dat hij het werkje zonde van het geld vond, of dat hij nog nooit zo’n slecht boek had gelezen. Jammer, maar helaas. De vertaler was dus niet de enige die het waardeloos vond.

Als de vertaler een paar dagen later opnieuw op die site kijkt (misschien is er toch iemand die het mooi vindt; per slot van rekening krijgt de vertaler royalty’s als het werk goed verkoopt), ziet hij tot zijn verrassing dat de vernietigende recensie is verdwenen. Er staat zelfs een oproep om als eerste een recensie te schrijven. Huh? Hoe kan dat? Zou de uitgever hebben geklaagd bij de site? En dat roept een heel andere vraag op: hoe betrouwbaar zijn de lezersrecensies? Is er sprake van censuur door de uitgever? En nu de vertaler daar toch over nadenkt, schiet hem te binnen dat bij een ander werkje van zijn hand wel erg snel een hele trits juichende uitroepen op tienerniveau stond: het boek was geweldig, iedereen moest het lezen, de recensent kon niet wachten totdat het volgende deel verscheen enzovoort. Dat alles stond al op de site op het moment dat de presentexemplaren werden bezorgd. Nu waren het geen lijvige boekwerken, maar toch. Een akelig vermoeden bekruipt hem: zou de uitgever zelf lezersrecensies posten? Het zal toch niet waar zijn…?