Een achterhaald concept
Het eigendom van ideeën staat los van de materiële vorm waarin die ideeën onder het publiek worden verspreid. Wie een boek koopt, koopt niet alleen een pak papier met wat inkt, maar ook het recht om de ideeën die erin zijn verwoord tot zich te nemen. Daarom vormt de tweedehandsboekenmarkt in feite ook een inbreuk op het auteursrecht. Immers, de koper van een tweedehandsboek wordt eigenaar van het materiële boek, het papier en de inkt, maar verschaft zich daarmee niet ook het recht kennis te nemen van de inhoud van het boek. Je mag met andere woorden wel een tweedehandsboek kopen, maar je mag het niet openslaan. Dat het eigendomsrecht is gekoppeld aan een idee en niet aan een ding, aan de creatieve prestatie van de maker en niet aan de vorm waarin die is gegoten, was lange tijd geen probleem, omdat ideeën nu eenmaal een materiële drager nodig hadden — een boek, of een cd, bijvoorbeeld. Maar tegenwoordig kunnen ideeën eindeloos digitaal worden verspreid, zonder ooit te materialiseren. Het auteursrecht is verouderd, schrijft Guillaume de Lacoste Lareymondie, omdat het niet is toegesneden op downloaden, dat in juridisch opzicht tussen de wal van de representatie en het schip van de reproductie valt.

Het nieuwe mecenaat
Lacoste Lareymondie vindt dat evenwel geen probleem. Schrijvers als Kant, Molière en Homerus moesten het immers ook zonder auteursrechten en ‑wetten stellen. Alleen de persoonlijkheidsrechten zijn echt van belang, omdat die de integriteit van het werk van de maker waarborgen. ‘Vermogensrechten hebben steeds minder zin naarmate de dematerialisering voortschrijdt. Het dient geen enkel doel ons er tegen elke prijs aan vast te klampen: het auteursrecht is een juridisch concept van recente datum, het heeft zijn tijd gehad, het is een gepasseerd station. De geest zal ook zonder het auteursrecht overleven.’ En wel met geld van advertentiebedrijven en pressiegroepen, het nieuwe mecenaat.

Pierre Assouline wil er op zijn blog in Le Monde niets van weten. Juist in een periode dat de ‘tirannie van de kosteloosheid’ overal terrein wint, wil hij vasthouden aan een beginsel dat zijn waarde door de jaren heeft bewezen, maar dat nu aan een revisie toe is. ‘Op voorwaarde dat het nieuwe model geen achteruitgang betekent en dat makers niet weer tot loonslaven worden gedegradeerd!’

*) In deze Conventie werd voor het eerst het auteursrecht grensoverschrijdend beschermd. Nederland trad in 1912 toe tot de Conventie, nadat onder andere de Vereeniging van Letterkundigen daarop had aangedrongen en er een nieuwe — de huidige — Auteurswet was aangenomen. Zie voor alles wat met auteursrecht te maken heeft ook de uitstekende website van de Stichting Auteursrechtbelangen.

Het e-boek is over het algemeen een afgeleid product, wat inhoudt dat veel kosten gemoeid met de uitgave van een titel al worden gedekt door de papieren uitgave ervan. De markt voor e-boeken is bovendien nog zo klein dat uitgevers geen percentage voor e-boekuitgaven in de vaste kosten opnemen. Natuurlijk kan een uitgever zonder bijkomende kosten een pdf’je online zetten, maar voor het betere boekgevoel dat de klant verwacht van een e-boek, zonder de haarlijntjes die je vaak nog in zo’n pdf aantreft, en met aanklikbare hoofdstuktitels en nootnummers, moet hij eerst een redacteur aan het werk zetten.

Een roman van papier naar ePub
Laten we eens een voor boekvertalers aansprekend voorbeeld nemen: de uitgave van een e-roman. Een elektronische roman heeft met een simpele indeling in hoofdstukken, een beperkte inhoudsopgave en weinig of geen noten een verhoudingsgewijs eenvoudige lay-out. De vraag is alleen of het digitale bestand dat de basis vormde voor de papieren uitgave nog beschikbaar en bruikbaar is. Is dat niet het geval, komen er kosten voor scannen, tekstherkenning en correctie bij. Lezers zien zetfouten in een document dat gratis online beschikbaar is misschien door de vingers, maar voor een uitgever is een zetfout per pagina onaanvaardbaar. Bienvault komt voor de productie van een e-roman op basis van een papieren document tot de volgende kostenposten:

• scannen: €0,50 à €0,70 per pagina
• geschikt maken voor conversie in gangbare e-boekformaten: €0,80 à €1 per 1.000 tekens
• correctie 15.000 tekens per uur, €17 netto per uur
• opmaak ePub-formaat en opname van voor de verkoop onmisbare metadata (titel, omslag, ISB-Nummer, schrijver, vertaler…): €60 à €80 per titel, maar ook bedragen van €125 worden gehoord.

In totaal ongeveer €1.200.

Als er een bruikbaar digitaal bestand voorhanden is (Word, pdf, X-Press, InDesign…), liggen de kosten voor conversie tussen de €0,80 en €1. Een corrector blijft noodzakelijk, maar moet nu 50.000 tekens in een uur kunnen halen volgens Bienvault, die dan op een totaal van rond de €660 uitkomt.

De meeste uitgevers kunnen tegenwoordig xml-bestanden maken die eenvoudig kunnen worden geconverteerd in het ePub-formaat. Dat betekent dat de kosten voor een nieuwe e-roman die in xml wordt opgemaakt beperkt blijven tot die voor de opmaak in ePub, opname van metadata en een correctieronde van 100.000 tekens per uur. Alles bij elkaar rond de €150.

Omslagpunt
Bij hoeveel verkochte e-boeken zijn uitgevers dan uit de kosten? Bienvault gaat er in zijn onderzoek van uit dat een e-boek op den duur gemiddeld tussen de €12,99 en €14,99 zal kosten, een prijsniveau dat hij afleidt uit marktontwikkelingen in de Verenigde Staten. Hij verwacht dat klanten een hogere prijs niet zullen accepteren en er zelfs op rekenen dat de prijs aanzienlijk daalt. Hij rekent een marge van 30% (van de verkoopprijs exclusief het hoge btw-tarief) voor de uitgever.* Voor de roman uit het voorbeeld komt Bienvault bij een gemiddelde verkoopprijs van €12,99 inclusief het hoge btw-tarief en de genoemde marge uit op een omslagpunt van tussen de 50 en 500 exemplaren voor nieuwe boeken en tussen de 200 en 800 exemplaren voor bestaande, papieren boeken. Relatief bescheiden aantallen dus.

Distributiekosten
Maar er moeten meer kosten worden gemaakt om een e-boek bij de lezer te krijgen. Bienvault heeft die niet in zijn kostprijsberekening opgenomen, omdat die over het algemeen voor rekening van de distributeur komen. De distributiekosten vallen uiteen in vier kostensoorten: versleuteling (DRM, digitaal watermerk); onderzoek en ontwikkeling, bestandsbeheer en onderhoud; publiciteit, marketing en after sales; en ten slotte kosten verbonden aan online betalingsverkeer.

Sommige distributeurs (Amazon, Apple) ontwikkelen zelf methoden om hun producten te beschermen, maar andere moeten hun toevlucht nemen tot bedrijven die zich hebben gespecialiseerd in digital rights management. Adobe is er daar een van. Het bedrijf dat wij vooral van de pdf kennen, biedt afnemers voor ruim €60.000 per jaar een mogelijkheid werken voor €0,40 per titel te beveiligen. De muziekindustrie zocht haar heil ook in dit soort beveiliging toen ze ‘digitaal ging’ — denk aan de beruchte rootkit van Sony/BMG, een poging van het Japanse mediaconglomeraat om buiten medeweten van de gebruiker kopieerbeveiligingen op diens apparatuur te installeren. Toen de markt zich ontwikkelde, het aanbod van spelers breder werd en klanten vaker van speler wisselden, zag de sector zich gedwongen dat pad te verlaten. ‘De markt voor het digitale boek zal ongetwijfeld geen uitzondering vormen op die regel,’ schrijft Bienvault.

De distributie kan tot een woekering van bestanden leiden omdat e-boeken via een in principe vrijwel onbeperkt aantal kanalen kunnen worden aangeboden. Daarmee is het beheer van die bestanden cruciaal geworden. Ook hier brengen gespecialiseerde bedrijven uitkomst, en tegen verhoudingsgewijs geringe kosten, omdat tekst nu eenmaal minder geheugen vreet dan geluid en video.

Het e-boek is een nieuw fenomeen, dus het is nog moeilijk te zeggen wat uitgevers en distributeurs kwijt zijn aan een effectieve verkoopcampagne op internet, maar Bienvault schrijft dat uitgevers aangeven tussen de 3 en 4% van de prijs van een e-boek kwijt te zijn aan marketing en communicatie. Zeker uitgevers die zelf voor de distributie zorgdragen, moeten er rekening mee houden dat vragen van klanten over DRM, e-readers, bestandscompatibiliteit en de problemen die ze ondervinden bij het downloaden, opslaan en openen van bestanden een grote belasting voor het personeel met zich meebrengen.

Banken brengen een percentage van de verkoopprijs in rekening dat varieert van 3 tot 6% (PayPal).

Conclusie
Al met al moeten uitgevers die hun bestaande fonds in elektronische vorm willen verkopen dus rekening houden met aanzienlijk meer kosten dan alleen die voor het omzetten van een boek naar een bestand. Een uitgever die snel geld wil verdienen met digitale boeken moet zich op de verkoop van niet eerder uitgegeven boeken storten, op voorwaarde dat hij die aantrekkelijk prijst en in een gebruiksvriendelijk en bij voorkeur platformonafhankelijk formaat aanbiedt.

*) In Nederland moet de uitgever bovendien rekening houden met de boekhandelkorting op de vaste boekenprijs. Voor algemene boeken, de zogenaamde A-boeken, is die korting minimaal 42%, voor S(chool)-boeken 24% en voor W(etenschappelijke)-boeken is ze afhankelijk van de prijs. Voor de O(verige)-boeken staat de boekhandelkorting open voor onderhandeling. Daar staat tegenover dat in die korting een voorraadrisico is verdisconteerd, en e-boekverkopers hoeven geen voorraad aan te houden.

We spraken af dat de niet-literairen bij het bureau van de Vereniging van Letterkundigen — de zelfstandige VSenV-afdeling die de belangen van schrijvers en vertalers behartigt — een verzoek tot toetreding zouden indienen waarin ze duidelijk maakten waarom niet-literair boekvertalers het administratief apparaat van de VSenV nodig meenden te hebben om hun belangen te behartigen. De drie niet-literairen vormden met Mart Ahuluheluw, Jeannet Dekker en Marce Noordenbos een werkgroep en togen aan het werk. Ze hielden een enquête om inzicht te krijgen in de markt- en inkomenspositie van boekvertalers. We maken van de gelegenheid gebruik om al die boekvertalers die de moeite hebben genomen de vragenlijst in te vullen hartelijk te bedanken. Dankzij jullie hebben we meer inzicht gekregen in de positie waarin boekvertalers zich in Nederland bevinden.

De resultaten van de enquête werden in het verzoek verwerkt om aan te tonen dat het hoog tijd is dat niet-literair boekvertalers gezamenlijk en geruggensteund door een vakorganisatie opkomen voor een verbetering van hun positie.

Het verzoek hebben we compleet met vragenlijst en enquête-uitslagen op 30 december op de bus gedaan. De VvL liet inmiddels weten het verzoek voor de eerstvolgende bestuursvergadering, op 18 februari, te hebben geagendeerd. We hebben het verzoek hieronder integraal weergegeven. Wie de tekst liever op zijn gemak offline leest, kan de brief als pdf, als Worddocument of in OpenDocument-indeling (odt) downloaden.

Geacht bestuur,

Op 11 september kwamen bestuursleden van de VvL, de Werkgroep Vertalers, Martin de Haan, Rien Verhoef en drie vertegenwoordigers van een groep niet-literair boekvertalers bijeen om te praten over de vraag of de VvL – of de koepel VSenV – naast de belangen van literair vertalers ook die van niet-literair vertalers kon behartigen. Drie opties passeerden de revue:

• een aparte vereniging, los van de VSenV,
• een zelfstandige afdeling onder de koepel VSenV, naast de VvL,
• een werkgroep binnen de VvL, naast de reeds bestaande werkgroepen.

Misschien kan daar inmiddels nog een vierde optie aan worden toegevoegd:

• een zelfstandige afdeling Vertalers, los van een afdeling Auteurs, waar ook niet-literair vertalers onderdak vinden.

De niet-literair boekvertalers kregen de opdracht een verzoek tot oprichting van een afdeling of werkgroep in te dienen waarin zij, om in termen van de VSenV-statuten te blijven, op goede gronden aantonen dat zij het administratief apparaat van de VSenV nodig hebben om hun specifieke belangen te behartigen. Ze moeten aangeven welke doelen ze nastreven, hoe ze denken dat de VSenV hen kan helpen die doelen te bereiken, hoe groot de groep potentiële leden is en hoe die is samengesteld. Een werkgroep zou als aanspreekpunt van zowel VvL als niet-literairen moeten fungeren en het verzoek moeten uitwerken. De drie oorspronkelijke verzoekers, Carla Hazewindus, Richard Kwakkel en Ellis Post Uiterweer, nodigden Mart Ahuluheluw, Jeannet Dekker en Marce Noordenbos uit de werkgroep te komen versterken.

DOELEN
Het uiteindelijke doel is in samenwerking met de VSenV een verbetering van de inkomens- en marktpositie van niet-literair boekvertalers te bewerkstelligen. Daarbij richten we ons in hoofdzaak op

• het behoud van auteursrecht, of beter gezegd: het heroveren daarvan op de uitgevers, want daar komt het voor het gros van de niet-literair boekvertalers op neer, en
• de invoering van een ‘redelijk en gangbaar tarief’ met jaarlijkse inflatiecorrectie voor niet-literair werk.

MIDDELEN
Om het verwerkelijken van die doelen dichterbij te brengen, heeft de werkgroep in overleg met leden van de Yahoo!-mailinglist Boekvertalers een aantal strategieën bedacht waarin de VSenV een rol kan spelen:

• een enquête met het tweeledige doel aan te tonen dat het treurig is gesteld met de inkomenspositie van niet-literair boekvertalers in Nederland en dat de groep niet-literair boekvertalers die afstand doet van auteursrechten aanzienlijk groter is dan algemeen wordt aangenomen;
• een bewustwordingscampagne onder uitgevers en boekvertalers;
• uitgevers aanspreken op het gezamenlijk belang van kwaliteit;
• politiek overleg om te bereiken dat ook niet-literair boekvertalers profiteren van een eventuele uitzondering op de Mededingingswet;
• benadrukken eigen verantwoordelijkheid van de doelgroep.

We zullen die punten voor zover nodig hieronder toelichten.

Enquête en marktpositie niet-literair boekvertalers
Om een beeld te krijgen van de omvang en samenstelling van de groep potentiële leden en de inkomens- en marktpositie van niet-literair boekvertalers, besloot de werkgroep een enquête te ontwerpen en voor te leggen aan leden van de lijst Boekvertalers en een aantal collega’s die niet lid waren van de lijst en via een speciaal e-mailadres konden laten weten ook te willen deelnemen. De lijst Boekvertalers stelt geen andere eisen aan zijn leden dan dat ze boeken vertalen of willen vertalen, wat de verwachting rechtvaardigde dat via de ledenlijst een breed scala aan boekvertalers en aspirant-boekvertalers kon worden bereikt. In totaal hebben 183 mensen de vragenlijst ingevuld, in grote meerderheid niet-literair boekvertalers. Voor nadere bijzonderheden en resultaten verwijzen we graag naar de bijlage en het uitgebreide verslag dat op 18 december verscheen op het weblog Boekvertalers¹.

Toch willen we hier twee opvallende conclusies noemen. Ten eerste draagt bijna de helft van de boekvertalers zonder daar aanvullend voor te worden gecompenseerd auteursrechtelijke bevoegdheden af. Ten tweede werken veruit de meeste boekvertalers die geen Modelcontract en niet het ‘redelijke en gangbare tarief’ krijgen voor tarieven onder de vijf cent. Uit vraaggesprekken met boekvertalers blijkt bovendien dat de tarieven waarvoor ze werken al jaren niet zijn bijgesteld.

De gemiddelde boekvertaler die uit de enquête naar voren komt, is een vrouw van rond de vijftig met een universitaire opleiding en zo’n vijftien jaar ervaring. Ze werkt doorgaans niet voor het Modelcontract, draagt auteursrechtelijke bevoegdheden af en ontvangt vier tot vijf cent per woord, geen of nauwelijks royalty’s en minder dan vijfhonderd euro aan leenrechtvergoedingen.

Uit de enquête en de gesprekken die we hebben gevoerd, blijkt bovendien dat veel VvL-leden soms wel en soms niet tegen de voorwaarden van het Modelcontract werken. Niet zelden zijn ze met een enkel ‘literair werk van substantiële omvang’ – een enkele keer zelfs zonder contract met ‘redelijke voorwaarden’ bij een ‘professioneel geleide uitgeverij’² – toegelaten als lid van de VvL terwijl hun ‘portefeuille’ hoofdzakelijk uit niet-literair werk bestaat. Voor de behartiging van hun literaire belangen kunnen ze terecht bij de VvL, voor de behartiging van vergelijkbare, maar toevallig als ‘niet-literair’ geclassificeerde belangen moeten ze hun heil zoeken bij een nog op te richten werkgroep, afdeling of zelfs vereniging. Een ondoorzichtige situatie die uitwijkgedrag bij uitgevers in de hand werkt, omdat het voor hen aantrekkelijk is de vertaling van een literair werk als niet-literair op de ongereguleerde markt van niet-verenigde boekvertalers uit te zetten. In feite zijn het in de huidige situatie de uitgevers die bepalen of boekvertalers lid kunnen worden van hun eigen vakorganisatie!

De structurele economische ongelijkheid tussen auteurs en exploitanten en de grote mate van vrijheid en flexibiliteit die contractpartijen bezitten bij het bepalen van de keuze voor licentie of overdracht – een keuze met duidelijke verschillen in rechtsgevolg³ – en de omvang daarvan, leiden buiten de literaire sector tot eenzijdig opgestelde standaardcontracten die voorzien in een verregaande rechtenafdracht⁴. Het is voor niet-literair boekvertalers in feite onmogelijk in onderhandelingen met uitgevers zelfs maar minimale eisen te stellen. De rug recht of de poot stijf houden komt neer op professionele zelfmoord. Als boekvertalers iets aan hun lamentabele positie willen veranderen, moeten ze dat gezamenlijk doen, gesteund door een krachtige vakvereniging: de VSenV. Alleen als collectief kunnen ze bij de politiek aandringen op het afdwingen van een billijkheids- of eerlijkheidsbeginsel, of een succesbeding, zodat de tussen uitgever en boekvertalers overeengekomen vergoeding in verhouding staat tot de inkomsten verkregen uit exploitatie van het werk. Onder het kopje ‘Politiek overleg’ komen we hier nader op terug.

Bewustwordingscampagne en kwaliteit
Veel boekvertalers zijn niet vertrouwd met de complexe materie die het auteursrecht is, en de leden van de werkgroep willen zelfs niet op voorhand de mogelijkheid uitsluiten dat ook uitgevers niet volledig op de hoogte zijn met het auteursrecht en de recente ontwikkelingen op dat gebied. Samen met Martin de Haan denken de leden van de werkgroep dat een bewustwordingscampagne onder uitgevers vruchten zou kunnen afwerpen. Volgens Martin de Haan kan de CEATL hier een waardevolle rol spelen, evenals de VvL, voor zover zij dat niet al doet. Tenslotte hebben zowel uitgevers als vertalers belang bij goede kwaliteit en is het goed als collectief te benadrukken, bij beide partners in het vertaalproces, dat onrealistische leveringsvoorwaarden en het streven naar kwaliteit haaks op elkaar staan.

Maar ook met een bewustwordingscampagne onder boekvertalers is veel winst te behalen. Het weblog Boekvertalers⁵, dat in februari 2007 op initiatief van de gelijknamige lijst werd opgericht om de zichtbaarheid van boekvertalers en hun vak te vergroten, leent zich uitstekend voor dat doel. Daarnaast heeft de werkgroep inmiddels contact gehad met een jurist, deskundige op het gebied van auteursrecht en intellectueel eigendom, om voor een groep Boekvertalers een uitgebreide toelichting op het auteursrecht te verzorgen. Een dergelijke ‘cursus’ valt buiten de financiële en logistieke mogelijkheden van de werkgroep of de individuele boekvertaler, maar voor de VSenV en de nieuwe niet-literaire ledenaanwas zou het een waardevolle besteding van een deel van de contributieopbrengst zijn. Mogelijk kan de VertalersVakschool een faciliterende rol spelen – of zelfs een module over de juridische aspecten van het vak in het curriculum opnemen.

Politiek overleg
De ‘NMa-affaire’ van begin 2007 heeft ertoe bijgedragen dat we ons ervan bewust werden dat collectieve prijsafspraken strijdig zijn met het kartelverbod in artikel 6, lid 1, van de Mededingingswet, maar ook de politiek geeft zich er rekenschap van dat ‘[a]uteurs klagen over het misbruiken van de marktmacht door de uitgevers en het ontberen van een sterke onderhandelingspositie [...]’, dat zij ‘worden gehinderd om collectieve prijsafspraken te maken’⁶ en onderzoekt de mogelijkheid van een ‘regeling die het auteurs en exploitanten van auteursrechtelijk beschermd werk toestaat om collectieve onderhandelingen te voeren over (minimum)tarieven en royalties’⁷. Het is in dat verband van het grootste belang dat vertegenwoordigers van niet-literair boekvertalers zo snel mogelijk deelnemen aan het overleg hierover. De VSenV zou de stem van niet-literair boekvertalers aan de onderhandelingstafel met de politiek kunnen laten horen. De VvL doet dat nu al voor literair schrijvers en vertalers via onder andere het Platform Makers; op basis van vergelijkend rechtsonderzoek⁸ waaruit blijkt dat in de ons omringende landen ‘het mededingingsrecht niet wordt toegepast op de prijsafspraken die auteurs in collectieve onderhandelingen maken’ dringt VSenV-bestuursvoorzitter Jan Boerstoel⁹ aan op een wettelijke regeling die dergelijke CAO-achtige afspraken voor leden van de vereniging wel mogelijk maakt. Het zou wel erg wrang zijn als een wettelijke regeling die mogelijk ook gevolgen heeft voor niet-literair boekvertalers tot stand komt zonder dat de vertalers in kwestie hun stem in het debat erover hebben kunnen laten horen.

Eigen verantwoordelijkheid
Boekvertalers moeten zich organiseren om hun positie te kunnen verbeteren. Zonder krachtige vereniging kunnen boekvertalers geen vuist maken, zelfs al is het maar een ‘fluwelen’ vuist. Aan de andere kant is een vereniging zonder standvastige leden machteloos. Boekvertalers die ervoor kiezen samen met hún vereniging te strijden voor verbetering van hun positie kiezen daarmee ook voor een assertieve benadering in de onderhandeling met hun opdrachtgevers en een kritische houding tegenover ondermaatse leveringsvoorwaarden. Ze kiezen er bovendien voor samen met hun medeleden een ondergrens te bewaken, ook al kan die ondergrens per genre verschillen.

Boekvertalers kunnen er in navolging van hun collega-zzp’ers in de audiovisuele sector voor kiezen in nauwe samenwerking met hun vereniging leveringsvoorwaarden te deponeren bij de Kamer van Koophandel¹⁰, maar een dergelijke strategie heeft alleen kans van slagen als de leden van de vereniging, gesteund dóór de vereniging, weigeren met minder dan die leveringsvoorwaarden genoegen te nemen.

Te denken valt bovendien aan een cursus onderhandelingstechniek. Een zaterdagnamiddag ‘Van ja en amen tot sales pitch’ zal bedeesde boekenwurmen niet veranderen in topverkopers, maar kan boekvertalers wel vertrouwd maken met de do’s-and-don’ts van het onderhandelen. Alweer geldt dat een dergelijke cursus buiten de financiële en logistieke mogelijkheden van de individuele boekvertaler valt.

Concluderend
De werkgroep concludeert dat niet-literair boekvertalers zich moeten organiseren om verbetering in hun inkomens- en marktpositie te kunnen brengen. De voorkeur van de werkgroep gaat daarbij als vanzelfsprekend uit naar aansluiting bij een vereniging die zich al meer dan een eeuw sterk maakt voor schrijvers en vertalers, een vereniging die in overleg met gesprekspartners zo divers als overheid, belangenorganisaties, collectieve rechtenbeheerders en uitgevers inmiddels indrukwekkende resultaten heeft bereikt, een uitgebreide overleginfrastructuur heeft aangelegd en daarmee de natuurlijke partner is van ook de níét-literair boekvertaler.

Mart Ahuluheluw
Jeannet Dekker
Carla Hazewindus
Richard Kwakkel
Marce Noordenbos
Ellis Post Uiterweer

—

Noten:

1. http://www.boekvertalers.nl/2009/12/18/marktpositie-boekvertalers-de-enquete
2. Aldus de voorwaarden voor lidmaatschap op de website van de VvL [http://www.vvl.nu/content/78/50/Voorwaarden.html ].
3. Frequin, M.J. en H. Vanhees, Auteursrechtengids voor Nederland en België, Sdu 1999; p. 97.
4. Hugenholtz, P.B. en L. Guibault, Auteursrechtcontractenrecht: naar een wettelijke regeling? – Onderzoek in opdracht van het WODC (Ministerie van Justitie), Instituut voor Informatierecht, juni 2004.
5. http://www.boekvertalers.nl
6. Gerkens, Arda et al. Auteursrechten – een rapport, 2009; p. 18.
7. Ministerie van Justitie, DG Wetgeving, Internationale aangelegenheden en Vreemdelingenzaken, Kabinetsreactie rapport parlementaire werkgroep auteursrecht, 2009; p. 23.
8. Reinsma, Marijke, Prijsafspraken van auteurs en mededinging in België, Duitsland, Frankrijk, Ierland en het Verenigd Koninkrijk – Onderzoek in opdracht van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV), 2006; p. 9 e.v.
9. Brief van Jan Boerstoel namens het VSenV-bestuur aan de leden van de Vaste Commissies voor Justitie, Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van de Tweede Kamer d.d. 18 november 2009.
10. Freelancers in de audiovisuele sector, vooral cameramensen, kampen met dezelfde problemen als boekvertalers (maar lees voor uitgevers: facilitaire bedrijven en productiehuizen) en hebben in samenwerking met het CNV algemene leveringsvoorwaarden opgesteld en gedeponeerd in een poging het tij te keren [http://tinyurl.com/yzh2tqd website CNV-Dienstenbond].

Catastrofaal
De positie van literair vertalers in veel landen, waaronder koplopers van de Europese economie, kan volgens de CEATL op zijn website alleen maar worden beschreven als ‘catastrofaal’. ‘The most depressing study about translation I’ve ever heard about,’ schreef uitgever van vertaalde literatuur Chad Post op zijn weblog Three Percent. De Nederlandse literair vertaler neemt op grond van de betaalde woordprijs, royalty’s, leenrechtvergoedingen, beurzen en subsidies met een gemiddeld netto jaarinkomen van € 14.370 in het CEATL-overzicht een achtste positie in.

Beperkingen
Hoe goed het ook is dat dit onderzoek is uitgevoerd, de vraag rijst natuurlijk hoe het is gesteld met vertalers die géén ‘literatuur in de beperkte betekenis van het woord’ vertalen en die níét beschikken over hun auteursrecht: vertalers van chicklit, pulp, non-fictie, thrillers, kinderboeken, strips, hobby-, reis- en cadeauboeken die zich doorgaans gedwongen zien hun exploitatierechten aan hun opdrachtgever af te dragen, vertalers die door die slikken-of-stikkenoverdracht van rechten uitgesloten blijven van lidmaatschap van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV), vertalers kortom die onzichtbaar blijven in het CEATL-verslag. Dat is de reden dat de werkgroep die voor niet-literair boekvertalers toenadering zoekt tot de VSenV, een kleine enquête heeft gehouden.

Auteursrecht: exploitatierechten en persoonlijkheidsrechten
‘In het Modelcontract voor de uitgave van een vertaling van een literair werk geeft de vertaler de uitgever een ‘licentie’ om de vertaling volgens nader bepaalde voorwaarden uit te geven en te exploiteren. Uitgevers die dat Modelcontract níet hanteren, nemen in hun contracten meestal een clausule op waarmee de vertaler die exploitatierechten niet in licentie geeft, maar afdraagt. Meestal zonder aanvullende financiële compensatie. Het gaat bij ‘auteursrechtelijke bevoegdheden’ niet om de zogenaamde persoonlijkheidsrechten, zoals het recht op vermelding van je naam en het recht bezwaar aan te tekenen tegen ongevraagde wijzigingen in je werk. Die rechten zijn, de naam zegt het al, persoonsgebonden en daarmee onoverdraagbaar. Lees er alles over op de websites van het Instituut voor Informatierecht en de Stichting Auteursrechtbelangen.’
Dit was de tekst van de toelichting die aan enquêtevragen over contracten voorafging. Om uitval te minimaliseren hebben we aan een summiere uitleg de voorkeur gegeven boven ingewikkelde juristerij over het onderwerp. Maar het is zo’n belangrijk onderwerp, en er bestaat zoveel onduidelijkheid over, dat we hebben besloten er binnenkort op het weblog uitgebreid aandacht aan te besteden.

Enquête ‘Inkomenspositie boekvertalers’
In oktober 2009 staken zes leden van de Yahoo!-mailinglijst Boekvertalers de koppen bij elkaar om een document voor te bereiden waarmee ze bij de VSenV het lidmaatschap willen bepleiten van boekvertalers die geen, of niet alleen maar, literatuur vertalen en doorgaans hun exploitatierechten afdragen. Om hun argumenten kracht bij te zetten, besloten ze de omstandigheden waaronder het gros van de boekvertalers hun werk doet — uit-en-ter-na bekend van discussies op de lijst Boekvertalers — in kaart te brengen.

De enquête bestond uit zestien meerkeuzevragen: algemene vragen over zaken als leeftijd, geslacht en opleiding, maar ook vragen over contracten, royalty’s en royaltystaffels, over auteursrechtelijke bevoegdheden en beurzen en niet in de laatste plaats over woordprijzen en leenrechtvergoedingen. De enquête stond op een beveiligde site en deelname was anoniem. In totaal hebben 183 boekvertalers de vragenlijst ingevuld, voor het overgrote deel leden van de lijst Boekvertalers, maar ook niet-lijstende collega’s die via een speciaal daartoe in het leven geroepen e-mailadres konden laten weten ook mee te willen doen. De lijst Boekvertalers stelt geen andere eisen aan zijn leden dan dat ze boeken vertalen of willen vertalen, waardoor voor de enquête uit een breed scala aan boekvertalers en aspirant-boekvertalers kon worden geput: van literair vertalers die alleen met Modelcontract werken tot boekvertalers die de site van de VvL moesten bezoeken om te zien hoe zo’n Modelcontract eruitziet.

De gemiddelde boekvertaler
is een boekvertaalster. Ze is achter in de veertig, begin vijftig, heeft een universitaire opleiding en zo’n vijftien jaar ervaring. Ze krijgt doorgaans geen Modelcontract en draagt met het contract dat ze wél krijgt auteursrechtelijke bevoegdheden af. Ze ontvangt vier tot vijf cent per woord, geen (of minder dan duizend euro aan) royalty’s en tegen het eind van het jaar minder dan vijfhonderd euro aan leenrechtvergoedingen.

Übercatastrofaal
Dat is niet catastrofaal, dat is übercatastrofaal, en de leden van de werkgroep zijn benieuwd naar Chad Posts commentaar als hij de uitslagen van dít onderzoekje onder ogen heeft gehad. Maar laten we de enquêteresultaten eens nader onder de loep nemen.

Ruim driekwart van de deelnemers is vrouw. Vrijwel alle boekvertalers die deelnamen, hebben een universitaire of hbo-opleiding. Negen op de tien boekvertalers is ouder dan vijfendertig. Ruim twee derde heeft meer dan vijf jaar ervaring. Bijna de helft vertaalt alleen boeken, een derde doet daarnaast ook commerciële vertalingen, een vijfde heeft er een andere baan bij. Een kleine meerderheid zegt hoofdkostwinner te zijn. Negen procent krijgt helemaal geen contract van de opdrachtgever, maar we kunnen de mogelijkheid niet uitsluiten dat die negen procent afspraken in een mailtje uitwerkt. Een derde van de deelnemers krijgt soms een Modelcontract, een iets grotere derde krijgt dat nooit. Bijna de helft van de deelnemers werkt met een contract waarin een clausule is opgenomen waarmee rechten worden afgedragen. Een kwart van alle deelnemers krijgt geen royalty’s. Een kleine vijf procent van de ‘Modelcontractanten’ krijgt altijd een beurs, een kleine derde soms, maar een overgrote meerderheid nooit. Twee derde van de invullers krijgt in december minder dan duizend euro op hun rekening bijgeschreven van de Stichting Lira. En ten slotte de woordprijzen. Modelcontractanten krijgen 6,2 cent. Van de boekvertalers die niet voor het Modelcontract werken, blijft ruim zestig procent onder de vijf cent steken.

Tot zover het algemene beeld, maar geeft de enquête ook antwoord op specifieke vragen als: Verdienen mannelijke boekvertalers beter dan vrouwelijke? Helpt het om jaren ervaring te hebben? Of een hogere opleiding? Compenseert de leenrechtvergoeding dat lagere woordtarief eigenlijk wel?

Boekvertaler m/v
Mannen en vrouwen gaan redelijk gelijk op. Toch zijn er verschillen die de algemene maatschappelijke tendens bevestigen: mannen zijn vaker hoofdkostwinner, werken iets vaker voor het Modelcontract, krijgen als dat niet het geval is over het algemeen ‘betere’ contracten (zonder bepaling waarmee ze hun rechten afdragen en met een royaltyclausule) en een hogere woordprijs. Ze krijgen iets vaker royalty’s, al zwaait ook bij hen schraalhans de pollepel in de royaltykeuken.

Ervaring en leeftijd
‘Merk ik het in mijn portemonnee dat ik al vijftien jaar boeken vertaal?’
‘Eh, nee, niet echt.’
Hoe langer je boeken vertaalt, hoe meer nevenactiviteiten je afstoot. Dat is de tendens die zich aftekent. De meest ervaren collega’s vertalen alleen maar boeken. Toch lijkt het inkomen bij de keuze om fulltime boekvertaler te worden geen rol te hebben gespeeld, want hoewel boekvertalers met meer dan tien jaar ervaring iets vaker alleen voor het Modelcontract werken en meer — of moet ik zeggen: minder weinig — royalty’s ontvangen, krijgt de overgrote meerderheid nog steeds maar vier tot vijf cent per woord. Alleen op het onderdeel leenrechtvergoeding scoren ze beter, maar dat hoeft geen verwondering te wekken als we bedenken dat hun egoplank, het schap met alle presentexemplaren, goed is bezet met het soort vier- en vijfcentboeken dat het goed doet in de bibliotheek.

Ook als we naar de leeftijd kijken, zien we dat boekvertalers met woordprijs, royalty’s en leenrechtvergoedingen vrij snel aan een soort plafond zitten, waar ze niet of nauwelijks doorheen breken. De resultaten laten ook geen verband zien tussen leeftijd en ervaring enerzijds en de kans op een Modelcontract anderzijds. Ervaring wordt in dat opzicht dus niet beloond met een ‘beter’ contract. De enquêteresultaten lijken de conclusie te rechtvaardigen dat de keuze aan het begin van de boekvertalerscarrière bepalend is voor de toekomst.

Opvallend is dat boekvertalers met minder dan drie jaar ervaring hoge woordprijzen weten te bedingen, maar dat kan een vertekening zijn die te maken heeft met het verhoudingsgewijs klein aantal respondenten in de ervaringscohorten <1 en 1-2 jaar. Om daar duidelijkheid over te krijgen zouden we eigenlijk onderzoek onder een veel grotere groep boekvertalers moeten doen.

Opleiding
Boekvertalers met een universitaire opleiding werken vaker met het Modelcontract, dragen in daarvan afwijkende contracten minder vaak hun rechten af en zien daarin ook vaker een royaltyclausule opgenomen. Toch betekent dat niet dat ze ook meer verdienen. De hoofdmoot vertaalt boeken voor vier tot vijf cent, ontvangt weinig tot geen royalty’s en minder dan vijfhonderd euro leenrechtvergoeding. De doctorandus krijgt niet meer dan de hbo’er. De hbo’er krijgt niet meer dan de mbo’er. En die laatste krijgt niet meer dan al die boekvertalers die na het eindexamen het onderwijs vaarwel hebben gezegd.

Modelcontract nec plus ultra?
Van de vertalers die alleen met Modelcontract boeken vertalen, doet bijna een kwart ook nog commerciële opdrachten. Een vijfde heeft er nog een baan naast. Dat een Modelcontract niet synoniem is met een beurs, blijkt wel uit het feit dat slecht zes van de zesenveertig modelcontractanten altijd een beurs krijgen. Ruim de helft krijgt soms een beurs, een kwart nooit. Ook royalty’s openen niet de deuren naar een onbezorgde oude dag aan de rand van een zwembad in de koesterende warmte van de Zuid-Franse zon. Een vijfde ontvangt nooit een cent aan royalty’s en ruim de helft moet genoegen nemen met minder dan duizend euro. Drie bofkonten scoren boven de vijfduizend. Ook leenrechtfeestmaand december brengt geen verlichting, want ruim de helft van de modelcontractanten blijft onder de duizendeurogrens steken.

Lira
Nee, als het om leenrechtvergoedingen gaat, moeten we de Croesussen zoeken onder de vertalers die andere dan modelcontracten sluiten. Vooral de vertalers die doorgaans tussen de vier en 6,2 cent per woord krijgen, doen het goed in de bibliotheek. Maar compenseert de leenrechtvergoeding een lagere woordprijs? ‘Wij kunnen een iets lager tarief rekenen, omdat je voor dit boek veel Lira krijgt,’ om maar eens een veelgehoord verkoopargument van uitgevers aan te halen. Nog afgezien van het feit dat dit een oneigenlijk argument is, omdat de leenrechtvergoeding op die manier in de kluis van de uitgever zou stromen, valt er op de bewering van de uitgever nog wel het een en ander af te dingen. Stel dat een vertaler van vijfcentboeken vijftig weken per jaar tienduzend woorden per week vertaalt en, laten we eens gek doen, elk jaar vijfentwintighonderd euro ‘Lira krijgt’. Dan mag die boekvertaler een halve eurocent bij de woordprijs optellen. Maar uit de enquête blijkt dat de meeste boekvertalers genoegen moeten nemen met hooguit vijfhonderd euro: één tiende cent per woord extra.

Schrijnend
In totaal hebben 183 boekvertalers de vragenlijst ingevuld. Het grootste deel van de respondenten is lid van de lijst Boekvertalers waar het idee voor het onderzoekje is gerijpt. Hoewel de lijst, zoals gezegd, als enige voorwaarde stelt dat de leden boeken vertalen of willen vertalen, mogen we er niet klakkeloos van uitgaan dat de groep deelnemers representatief is voor alle Nederlandse boekvertalers. De steekproef was niet aselect en waarschijnlijk niet groot genoeg. Dat laatste kunnen we eigenlijk niet goed beoordelen, omdat we niet weten hoeveel boekvertalers er in het Nederlands vertalen. Maar alle boekvertalers kennen waarschijnlijk het fenomeen dat ze, zodra ze in de boekhandel of de bibliotheek een blik in het colofon van een vertaald boek werpen, een volstrekt onbekende naam bij de Nederlandse vertaling zien staan.

Dat neemt niet weg dat zich twee schrijnende conclusies uit het feitenmateriaal laten destilleren. Eén: bijna de helft van de boekvertalers draagt auteursrechtelijke bevoegdheden af. Ze geven die niet voor bepaalde tijd in licentie, maar dragen die af, doorgaans zonder aanvullende financiële compensatie. Twee: van de boekvertalers die geen Modelcontract en niet het ‘redelijke en gangbare tarief’ krijgen, werkt de overgrote meerderheid voor tarieven onder de vijf cent.

Catch 22
Dit is vooral schrijnend omdat boekvertalers die naar een verbetering van hun belabberde marktpositie streven en zich daartoe willen verenigen, bij een vakorganisatie als de VSenV een dichte deur vinden, omdat die als voorwaarde stelt dat leden en aspirant-leden over hun auteursrecht beschikken. Het heeft voor individuele boekvertalers geen zin om dergelijke bepalingen te weigeren of een hoger tarief te eisen, want dat komt voor de meesten neer op professionele zelfmoord. Alleen als boekvertalers zich organiseren, kunnen ze de hoop koesteren de afdracht van auteursrechten uit de contracten te onderhandelen, maar om zich te organiseren, moeten ze over hun auteursrecht beschikken. Een klassieke catch 22.

Laat ik ter verduidelijking van de huidige situatie beginnen met in het kort te schetsen hoe VSenV, VvL en aanverwanten georganiseerd zijn. De Vereniging van Letterkundigen is in 1905 opgericht met het doel ‘de Schoone Letteren in Nederland te bevorderen’. Om dat doel te bereiken legde de Vereeniging de basis voor overleg tussen letterkundigen en uitgevers en verleende ze haar leden morele steun en waar mogelijk rechtsbijstand. Ik vlieg even door een eeuw vakbondsgeschiedenis en kom dan uit in 1998, het jaar waarin de Vereniging van Schrijvers en Vertalers de rechtsopvolger wordt van de VvL. De VSenV heeft een ruimere taakopvatting dan de VvL: ‘Het doel van de vereniging [VSenV] is het behartigen van de belangen van schrijvers en vertalers, beide in de meest ruime zin van het woord, en het bevorderen van gunstige omstandigheden in de samenleving voor hun werkzaamheid.’ Onder die schrijvers en vertalers worden verstaan: ‘makers van teksten, een en ander in de meest ruime zin van het woord; derhalve in een niet-limitatieve opsomming: schrijvers en vertalers van boeken, dichters, columnisten, essayisten, recensenten, kinder- en jeugdboekenschrijvers, schrijvers en vertalers van toneelstukken, scenaristen, freelance journalisten, educatieve auteurs, wetenschappelijke auteurs en andere groepen van makers van teksten.’

Omdat de belangen van al die tekstmakers te veel van elkaar verschillen om door een en dezelfde club te worden behartigd, ontstaan er onder de koepel van de VSenV een aantal zelfstandige afdelingen. Een daarvan is de VvL, die zich als vanouds sterk maakt voor de Schoone Letteren. De andere zijn scenarioschrijvers en freelancers (zie ook: http://www.schrijversenvertalers.nl/). De VvL komt op voor schrijvers en vertalers van proza, poëzie en theaterteksten, maar omdat ook binnen de VvL de ene tekstmaker de andere niet is, ontstaan er binnen de VSenV-afdeling VvL werkgroepen die ‘specifieke belangen’ inventariseren en onder de aandacht van de afdeling brengen. De VvL heeft vijf van zulke werkgroepen, waaronder (voor ons van belang) de Werkgroep Vertalers.

De situatie nu
De VvL, en daarbinnen de Werkgroep Vertalers, komt dus van oudsher op voor de belangen van een specifieke groep tekstmakers: ‘Schoone’ letteren, bellettrie, literatuur, geef het maar een naam. Dat gaat al ruim een eeuw goed, en nu willen ‘wij’ erbij. Op zich niet vreemd, want in feite willen we allemaal, literair en niet-literair vertalers, hetzelfde: respect voor ons werk, dat tot uitdrukking komt in een fatsoenlijk honorarium en behoud van ons toekomende rechten. Maar de (bij gebrek aan een betere term) ‘literairen’ hebben als het om belangenbehartiging gaat een voorsprong op ‘ons’, en de werkzaamheden verbonden aan belangenbehartiging van een zo grote, brede groep zijn te veelomvattend en divers om door de bestaande groepen te worden verricht. Om daar een mouw aan te passen zijn drie opties denkbaar:

1. Een aparte vereniging, buiten de VSenV, naar het voorbeeld van de BZO (ondertitelaars);
2. Een zelfstandige afdeling onder de koepel van de VSenV náást de VvL;
3. Een werkgroep binnen de afdeling VvL náást de Werkgroep Vertalers (die dan een Werkgroep Literair Vertalers zou worden): de VvL zou dan zes werkgroepen hebben.

Huiswerk
Het is nu aan ons om duidelijk te maken wat we willen en hoe we denken dat te bereiken. In onderling overleg met VSenV, VvL en Werkgroep kunnen we dan beoordelen welke van de opties de beste is (2 of 3 — 1 lijkt mij niet de aangewezen weg). We moeten haalbare doelen formuleren, zo veel mogelijk potentiële leden rekruteren (niet alleen op de Boekvertalerslijst, want de leden daarvan hebben ongetwijfeld gemerkt dat zij van de tien boeken die ze in de boekwinkel openslaan, van acht de vertalers niet kennen) en een voorlopig bestuur samenstellen dat als aanspreekpunt fungeert, taken coördineert en overleg voert.

We moeten, om in termen van de VSenV-statuten te blijven, op goede gronden aantonen dat we een administratief apparaat nodig hebben om onze specifieke belangen adequaat te kunnen behartigen. De ‘haalbare’ doelen waar we het tot nu toe over hebben gehad zijn inflatiecorrectie en behoud van auteursrecht. Dat laatste biedt interessante mogelijkheden, want is de overdracht van auteursrecht die veel uitgevers eisen eigenlijk wel juridisch houdbaar? Een individuele vertaler zal dat met het oog op de kosten die met een procedure gemoeid zijn, de onzekere uitkomst en het mogelijk verlies van een opdrachtgever niet snel aan de kaak stellen, maar een vereniging als de VSenV kan daar een belangrijke rol in spelen.

Met andere woorden, we staan open voor goede ideeën en plannen, en mensen die daar uitvoering aan willen geven.

‘Redelijke voorwaarden’
Kort geleden heeft de VvL, of eigenlijk de overkoepelende organisatie van de Vereniging van Schrijvers en Vertalers (VSenV), haar voorwaarden voor een volwaardig lidmaatschap aangepast door de eis van het modelcontract in te ruilen voor een contract met ‘redelijke’ voorwaarden bij een professioneel geleide uitgeverij. Het begrip ‘professionele uitgeverij’ wordt glashelder gedefinieerd, maar van ‘redelijk’, nochtans een ruim begrip, ontbreekt iedere operationalisering. Op de voorpagina van haar website schrijft de VvL op te komen voor de collectieve en individuele belangen van vertalers tout court, maar een korte zoektocht door de achterliggende pagina’s leert dat de zelfstandig naamwoorden vertaler(s) en vertaling(en) verder vrijwel nergens voorkomen zonder het kwalificatief ‘literair’.

Niet bij de VvL, wel bij de VSenV
De vragen zijn besproken door de besturen van VvL, Werkgroep Vertalers van de VvL en VSenV. Maar nu al is duidelijk dat de besturen van VvL en VSenV van mening zijn dat de belangen van niet-literair boekvertalers, van boekvertalers met andere woorden die voor andere dan LUG-uitgevers werken, het best kunnen worden behartigd door een andere vereniging: een nog op te richten subgroep die onder de paraplu van de VSenV een plek moet vinden naast andere subgroepen als de VvL zelf, maar ook de FreeLancers Associatie (FLA) — zeg maar even voor het gemak een Vereniging van Ongesubsidieerd Letterkundigen, VvOL. De voor niet-literairen te behartigen belangen wijken te veel af van die van de primaire doelgroepen van VvL en FLA en de te overbruggen afstand tussen literairen en niet-literairen is te groot, waardoor de organisatie te zwaar zou worden belast. Bovendien zou het gevaar bestaan dat die breed georiënteerde vereniging door die ruimere doelstelling aan slagkracht inboet en juist minder voor haar leden kan doen.

Aan de ene kant blijkt de vereniging waar ik als soms literair en soms niet-literair vertaler al vijf jaar lid van ben nu dus te vinden dat mijn niet-literaire belangen — en die van mijn niet-literaire collega’s — moeten worden behartigd door een nog niet bestaande vereniging. Aan de andere kant hebben VvL en VSenV zich nadrukkelijk bereid verklaard die nieuwe subgroep van advies te dienen en op alle mogelijke — technische, juridische en administratieve — manieren bij te staan. Het lidmaatschap van de VSenV zou ook toegang tot die nieuwe vereniging moeten bieden.

Ik ben (met anderen) van mening dat het heilloze en typisch Nederlandse onderscheid tussen literair en niet-literair boekvertalers van de baan moet en hoop, nog steeds, de VvL ervan te kunnen overtuigen de L van Letterkundigen in haar naam ruim op te vatten. Dat neemt niet weg dat ik ook van mening ben dat niet-literairen niet moeten aarzelen de uitgestoken hand van de VvL te pakken. Een betere gelegenheid om iets aan hun belabberde positie te doen, zal zich naar mijn mening niet licht voordoen.

Eigen verantwoordelijkheid
Maar… De liefde voor die nieuwe subgroep moet wel van twee kanten komen. De vereniging heeft geen enkele kans van slagen als haar leden niet bereid zijn de rug te rechten en op korte termijn offers te brengen voor het grotere goed dat hun op lange termijn voor ogen staat. Dat grotere goed zou in eerste instantie bijvoorbeeld kunnen bestaan uit het behoud van auteursrechten en de invoering van een inflatiecorrectie op door niet aan de LUG verbonden uitgevers gehanteerde tarieven.

Oproep
Op 11 september gaat het overleg over deze kwestie een tweede fase in. Dan schuiven ook niet-literair vertalers Ellis Post Uiterweer, Carla Hazewindus en ikzelf op uitnodiging van Werkgroep, VvL en VSenV aan om uit te leggen wat niet-literairen willen bereiken. Daarvoor hebben we een mandaat nodig. Als niet-literair boekvertalers niet aangeven eendrachtig te willen ijveren voor een verbetering van hun positie op de vertaalmarkt, hebben wij geen reden om op 11 september te pleiten voor organisatie in VSenV- of VvL-verband. Ik wil dus alle niet-literairen nu al oproepen hun stem te laten horen. Hier, of op de lijst Boekvertalers.

Dit artikel heeft intussen een vervolg gekregen op 21 september 2009 en 15 januari 2010.

‘Je kunt de informatie die in een zin in een andere taal besloten ligt op zo veel verschillende manieren overbrengen en het is zo fascinerend om te proberen wat je opschrijft in toon, stijl en structuur overeen te laten stemmen met het origineel. Je voelt je net een schilder die probeert het beeld dat hem voor ogen staat over te brengen. Er zijn zo veel manieren waarop het níét werkt, dat je het gevoel hebt dat de goden je toelachen als een alinea in het Engels wél werkt.’

Ze vertaalde Das nackte Auge van de in Berlijn woonachtige Japanse schrijfster Yoko Tawada*. Bernofsky legt uit dat Tawada de vertelling soms in het Duits en soms in het Japans ‘zag’ en het boek om die reden uiteindelijk in twee talen schreef: Duits en Japans. De betekenis en de implicaties van wat je in de ene taal zegt of beleeft, kunnen in een andere taal of culturele context verschuivingen ondergaan. Dat maakt de visie op dat fenomeen van mensen die zich zoals Tawada op het scheidingsvlak van twee zo totaal verschillende culturen bewegen zo interessant. Bernofsky vertaalde het Duitse naakte oog, maar zou dolgraag ook het Japanse naakte oog vertalen, om de verschillen op het spoor te komen. Maar ze beheerst jammer genoeg geen woord Japans…

*) Van Yoko Tawada verschijnt medio september bij Uitgeverij Voetnoot het door Bettina Brandt en Désirée Schyns vertaalde De berghollander.
Bron: Three Percent.

In het julinummer staat de neerslag van een uitgebreide discussie onder leiding van schrijfster en vertaalster Roemeens Jean Harris, tussen de Roemeense schrijver Norman Manea, in Nederland bekend van het door Ellen Bredius vertaalde De terugkeer van de hooligan (Meulenhoff), Susan Harris van Words Without Borders, Chad Post, uitgever van het in vertaalde literatuur gespecialiseerde Open Letter en blogger op Three Percent, en ten slotte bekroond vertaalster Duits Susan Bernofsky.

Crisis
Onderwerp van discussie is het crisisspook dat ook door de wereld van de vertaalde literatuur waart. Harris ontlokt haar gesprekspartners ontboezemingen over vertaling als venster op de wereld (vooral het minder bekende deel ervan), als missie of marktstrategie, als eeuwigdurende strijd tussen ‘domesticatie’ en respect voor het vreemde, over de nadelen van ‘zenredactie’, een mooi woord voor een totaal gebrek aan redactie, maar ook over non-translation (is daar eigenlijk een Nederlandse term voor?) als vertaalstrategie voor werk uit ‘moeilijke’ talen, waarbij schrijver en vertaler elkaars talen gebrekkig beheersen.

Een lezenswaardig stuk, interessant voor vertalers wereldwijd.

Martin de Haan

Het tijdschrift Tirade besteedt in een nummer gewijd aan literair vertalen aandacht aan onvertaalde meesterwerken, vertaalfouten en -vondsten, onvertaalbare zinnen en nog veel meer. De Volkskrant noemde het ‘een hartverwarmend pleidooi [...] voor het vertalersambacht.’ De redactie van Tirade laat vertalers Paul Beers, Hans Boland, Edgar de Bruin, Gerd Busse, M. d’Hane Scheltema, Esselien ’t Hart, Rokus Hofstede, Hero Hokwerda, Jeanne Holierhoek, Theo Kars, Arthur Langeveld, Mark Leenhouts, Karol Lesman, Saskia van der Lingen, Kees Mercks, Jan H. Mysjkin, Wilfred Oranje, Hans van Pinxteren, Barber van de Pol, Aai Prins, Roel Schuyt, Anne Stoffel, Rob van der Veer en Jos Vos aan het woord over hun vak, stelt Ina Rilke vragen over ‘hertoveren’ (de kwalificatie is van Erwin Mortier) en biedt een voorproefje uit het werk van schrijvers als Ingeborg Bachmann, J.J. Voskuil, E.T.A. Hoffman, Francisco Quevedo en Pierre Michon.

Rokus Hofstede

De redactie vroeg vertalers Martin de Haan en Rokus Hofstede nog wat na te bloggen op de website van het tijdschrift. Daar belichten de twee ‘bloggers in residence’ verschillende aspecten van het vertalersleven: van automatische vertalingen en broedperiodes tot interpunctie en bespiegelingen in de Morvan over het beroep van literair vertaler. Gaat dat lezen.

Het einde van pi is de derde thriller van Franck Thilliez die in Nederland verschijnt. Sijthoff wil de Nederlandse lezer graag kennis laten maken met het werk van dit grote Franse thrillertalent en biedt om die reden met een speciale kortingsactie gelijktijdig de door Anne van der Straaten vertaalde novelle De kleur van het duister aan.

Lucie Henebelle
In Het einde van pi duikt Lucie Henebelle weer op, de rechercheur die in Het gruwelhuis al een hoofdrol speelde. De relatie met haar roodharige collega is op de klippen gelopen, ze is overgeplaatst van Duinkerken naar Lille, maar ze wordt nog steeds geplaagd door een morbide fascinatie voor de hersenkronkels van psychopaten. Ze krijgt ruimschoots de gelegenheid haar dorst naar kennis over de dood in al zijn verschijningsvormen te lessen, wanneer een jonge vrouw met geheugenverlies haar pad kruist en haar op het spoor zet van een seriemoordenaar. Tussen de twee vrouwen groeit een bijzondere band die Lucie ertoe verleidt het raadsel van haar morbide fantasieën te onthullen.

Ingewikkeld
De vertaling was af en toe een behoorlijk ingewikkelde klus. De gemiddelde alfa met pretpakket loopt gillend weg voor alles wat met wiskunde van doen heeft en deze alfa met pretpakket vormt op die regel geen uitzondering. Maar ja, ik had de opdracht al aangenomen en moest er iets mee. En Het einde van pi gaat niet over gewone wiskunde, maar over Hogere Wiskunde: Navier-Stokesvergelijkingen, het zestiende probleem van Hilbert, het vermoeden van Fermat, getallentorens, Millenniumprijsproblemen en alle ins en outs van pi natuurlijk. Bij Thilliez is het altijd goed gruwelen! Het komt de vertaling altijd ten goede als de vertaler op zijn minst een globaal inzicht heeft in de materie die hij vertaalt, maar boekvertalers worden door hun auteurs soms ondergedompeld in de meest bizarre werelden en van ons kan bezwaarlijk worden verwacht dat we op alle denkbare en ondenkbare terreinen deskundig zijn of worden. Maar met de hulp van meer wiskundig onderlegde leden van de lijst Boekvertalers en een zwager ‘in neurale netwerken’ kwam ik er ook uit zonder de vergelijkingen daadwerkelijk op te lossen. Je hoeft tenslotte ook niet te weten hoe een wasmachine werkt om de was te kunnen doen.

Dat Manon Moinet, de wiskundige van dienst, aan een bijzondere vorm van geheugenverlies lijdt, maakte het er niet eenvoudiger op. Thilliez levert bij zijn research geen half werk en legt uitgebreid uit hoe, waar en waarom Manons hersenen niet werken. Daaraan, en aan een consult bij een vertalende huisarts en de inwonende psychiater, is het te danken dat de lezers weten wat Manon moet doen om ondanks een ‘anterograde amnesie door laesie in het hippocampale gebied’ toch een min of meer normaal leven te kunnen leiden.

‘Chantal, u bent een trut!’
Fransen zijn netter in de omgang dan Nederlanders. Dat wil zeggen: ze vousvoyeren meer. Ze zien er bijvoorbeeld geen been in bekenden die ze al met de voornaam aanspreken toch nog te vousvoyeren. Dat levert in vertaling soms malle situaties op, want tegen mensen die wij met de voornaam aanspreken zeggen wij immers geen ‘u’ meer. Zo spreken Lucie en haar collega’s van de Police judiciaire in Lille elkaar bij de voornaam aan, maar combineren ze dat met een formeel vous. Wat zeggen collega-rechercheurs in Nederland tegen elkaar? En tegen hun chef? Ook als die twintig jaar ouder is? En hoe formeel of informeel gaan artsen en verpleegkundigen met elkaar om? En met hun patiënten? En hoe vaak zeg je tegen iemand met geheugenverlies dat je al hebt afgesproken elkaar met ‘je’ aan te spreken? Het leverde een uitgebreide tutoyeerboekhouding op met een overzicht van wie onder welke omstandigheden en vanaf welk moment en vooral welke pagina wie tutoyeert of vousvoyeert.

Anagram
De sleutel tot de oplossing van het moorddadige raadsel is gelegen in een anagram. Anagrammen zijn altijd een fijne uitdaging voor de vertaler. Zeker als het anagram in de brontaal een betekenisvolle zin oplevert. Dan moet er in het Nederlands ook een zin komen, opgebouwd uit normale woordjes, gevormd met dezelfde letters, die ongeveer dezelfde betekenis overbrengt als die in de brontekst. Geen eenvoudige opgave. Maar wie wil weten welke briljante oplossing collega Bernarda Maagd — een anagram natuurlijk — aanreikte voor eadem mutata resurgo en Si tu aimes l’air, tu redouteras ma rage, zal het boek moeten lezen…

Franck Thilliez vertelt (in het Frans) op zijn eigen website meer over zijn romans, de films die ervan zijn gemaakt en de recensies die her en der verschenen.