Helaas zijn de auteurs niet altijd even scheutig met hun verwijzingen, wat veel opzoekwerk in de bibliotheek betekent. Soms heb je weinig meer houvast dan de naam van de schrijver en de titel van het boek. Het is echter best leuk om een citaat op te zoeken. Je leest een boek uiterst geconcentreerd en in een sneltreinvaart. Als je het citaat dan vindt is dat heel bevredigend, maar het kost allemaal wel veel tijd. Daar komt bij dat de auteur soms citeert uit naar het Engels vertaalde literatuur. Het zou dan wat vreemd zijn als ik zo’n Engelse vertaling naar het Nederlands vertaal, zeker wanneer er een Nederlandse vertaling van het oorspronkelijke werk bestaat.

Dilemma
Soms levert de vertaling van citaten echter een theoretisch dilemma op. Zo staat in het onlangs door mij vertaalde boek On Balance van Adam Phillips een citaat van W.G. Sebald waarin hij allerlei zijden stoffen opsomt die een bepaalde zijdefabriek produceert. Zijn opsomming heeft Sebald op zijn beurt overgenomen uit een brochure van die fabriek. In de Nederlandse vertaling, De Ringen van Saturnus, vertaald door Ria van Hengel, staat die opsomming in het Engels. Het boek van Sebald is namelijk oorspronkelijk in het Duits geschreven en daarin is de opsomming een citaat uit de Engelstalige brochure. Moet ik dat nu wel of niet vertalen?

Een ander voorbeeld uit hetzelfde boek leidt tot dezelfde vraag. Ook Sigmund Freud schreef in het Duits en voor de vertaling van de door Phillips geciteerde fragmenten heb ik de Nederlandse vertaling van Wilfred Oranje gebruikt. Nu citeert Freud zelf in een van zijn werken Shakespeare, waarbij het citaat in zijn Duitse tekst in het Engels staat. In de Nederlandse vertaling van Freud staat dat citaat dus ook in het Engels, net zoals uiteraard in de door Phillips gebruikte Engelse Freudvertaling waaruit hij zijn citaat heeft gehaald. (Hij noemt overigens nergens een vertaler.) In de brontekst is de hele tekst dus in het Engels.

De vraag of ik de citaten in deze gevallen moet vertalen heb ik voorgelegd aan de uitgeverij. Het antwoord was dat ik alles maar naar het Nederlands moest overzetten. In het te vertalen boek staat het immers ook allemaal in het Engels. Daarmee was de concrete vraag voor dit boek beantwoord. De lezer krijgt nu de opsomming ‘zijdebrokaat en moiré, satijn en satinet, brokaat en prunel, taf en Florentijnse zijde, glanszijde en grenadine, bombazijn, belle-isles en martiniques’ voorgeschoteld. En voor het Shakespearefragment heb ik de vertaling van Willy Courteaux gebruikt.

Een misschien wat minder valide argument om het allemaal te vertalen is dat iemand die de vertaling leest, zou kunnen denken dat ik een stukje was vergeten. Toch blijft ergens de vraag knagen of dit in dergelijke gevallen eigenlijk wel ‘correct’ is.

Adam Phillips, Tegenwicht, vertaald door Patty Adelaar, Amsterdam: Ambo|Anthos, verschijnt najaar 2011

Geen Mickey
Jaap en Sjaak scoren hoog bij het  googelen, net zoals Mickey overigens, die ik in dit geval gevoeglijk buiten beschouwing meende te kunnen laten, en Jim. Deze laatste topscorer verwijst naar het boek Jim en de bonenstaak van Harmen van Straaten, waarin het sprookje wordt voorgelezen in de klas als ‘Sjaak en de bonenstaak’. Dan zijn er nog wat naamvarianten, zoals Sjakie, Japie, Jacob en Jaak, en Jack zelf levert zo’n duizend treffers op. Verder klommen ook Jan en Hans wel eens langs de bonenstaak naar het rijk van de reus om uiteindelijk als grote overwinnaar uit de bus te komen door hun moeder van de armoe te redden, de reus te doden, met de prinses te trouwen en daarna nog lang en gelukkig verder te leven.

‘Sjaak’ had met ruim dertigduizend de meeste treffers en ‘Jaap’ kwam met ongeveer de helft van dat aantal op de tweede plaats. ‘Jack’ had er daarentegen zoals gezegd maar een stuk of duizend. Toch heb ik er uiteindelijk voor gekozen om ‘Jack’ te laten staan. Waarom ben ik niet gewoon uitgegaan van de meeste treffers?

Christmas Pantomime
Mijn keuze kwam voort uit een andere overweging, namelijk dat dit sprookje in Engeland bekender is dan in Nederland en daar ook een andere lading heeft. ‘Jack and the Beanstalk’ is namelijk een van de sprookjes die vaak in een Christmas Pantomime worden gebruikt. Rond kerst brengen veel theaters in Engeland dergelijke traditionele kindervoorstellingen, waar je met het hele gezin naartoe gaat. In de fraaiste uitdossingen voeren de spelers dan op sprookjes gebaseerde stukken op, met veel zang, dans, grappen, grollen en travestierollen, en vooral veel publieksparticipatie: ‘Kijk uit, achter je!’ en luidkeels ‘Boe’-geroep. In zijn essay verwijst de auteur af en toe naar deze traditie. Met ‘Jack’ klinkt hiervan naar mijn idee iets meer door dan met ‘Sjaak’ of ‘Jaap’. Dus daarom heb ik er uiteindelijk voor gekozen om ‘Jack’ te handhaven.

Maar waarom zou dat dan niet ook voor Assepoester gelden? Zij figureert immers net zoals Jack prominent in de Christmas Pantomimes, dus waarom heb ik in dit geval de Engelse naam niet laten staan? Nu lijkt Assepoester mij als sprookje in Nederland veel bekender dan Sjaak/Jack en de bonenstaak, waardoor ‘Cinderella’ veel sterker ‘onvertaald’ overkomt. Maar daarnaast vrees ik dat de associatie van ‘Cinderella’ met de gelijknamige Disney-film de toch al zwakke weerklank van deze bij ons wat minder bekende Engelse traditie volledig zou overstemmen.

Adam Phillips, Tegenwicht, vertaald door Patty Adelaar, Amsterdam: Ambo|Anthos, verschijnt najaar 2011

Enkele citaten om een indruk te geven:

Vertalen heeft kanten die leuk en iets minder leuk zijn. Dat heeft niet alleen met vertalen of taal te maken. Weten jullie bijvoorbeeld waarom in het Nederlands een akte verleden wordt en niet een ander woord, gepasseerd of zo. Dat vind ik altijd heel leuk. Toen België en Nederland korte tijd verenigd waren [...] moesten al die Franse wetten naar het Nederlands vertaald worden. Daar zat zo’n brave vertaler, ik neem aan in Brussel of zo, die zo’n ding zat te vertalen. Er stond in het Frans: ‘L’acte est passée’, en dan een datum. En hij dacht: dat ken ik. Acte dat is akte, en dan passée in het Frans, dat is verleden. Dus hij zei: ‘De akte is verleden op zus en zo datum…’. Maar er bestond toen nog geen werkwoord verlijden, dus dat hebben ze er achteraf bij verzonnen. Leuk, toch?

Er is een leuke uitdrukking in het Engels: Lost in translation. En dat gebeurt inderdaad […] Maar soms ook op een onverwachtse manier, waarbij ik achteraf denk: tja, dat had niemand kunnen weten. Een paar jaar geleden heb ik bijvoorbeeld een SCP-rapport vertaald over mantelzorg. Dat was ook de titel. Prachtig, allemaal goed gegaan, het is allemaal vertaald. Later kreeg ik een exemplaar opgestuurd, zoals altijd. Het zag er prachtig uit, alleen op het omslag van dat boek staan er allemaal mantels, jassen, want dat is natuurlijk een leuke woordspeling in het Nederlands; mantelzorg, mantel, ja leuk. Alleen heet ‘mantelzorg’ in het Engels ‘informal care’. Ja, oeps. Sommige dingen gaan inderdaad beyond translation, denk ik.

En aan het eind verklaarde Julian de titel van zijn presentatie:

De titel ‘Gevangen in een map’ zal ik uitleggen; dat is mij echt overkomen. Het was begin jaren negentig toen je nog van die yuppies had. Het was bij een grote Nederlandse bank en een van die snelle jongens in een strak pak en glad haar moest een lezing geven voor grote beleggers. Hij wilde dat zelf doen in het Engels, want dat kon hij wel. Geen enkel probleem, want ‘English is ferrie eessie for the Dutch, they don’t hef a problem wif English’. Maar onderweg kreeg hij vertraging; hij zat in de file en kwam te laat aan. Hij stond daar voor de groep, een beetje rood van de stress en een beetje hijgend, en hij zei: ‘Sorry I’m late. I was caught in a file.’ Gevangen in een map, dus.

Het SCP heeft van deze lezing een boekje voor de medewerkers gemaakt. Omdat het me voor leden van de Yahoo-groep Boekvertalers en lezers van dit weblog ook interessant leek, kan de lezing hier met toestemming van de schrijver en het SCP als pdf worden gedownload.

Vanmorgen kon ik het manuscript en de drukproeven van Bloedlanden van Timothy Snyder bij het oud-papier zetten: het boek is uit. De vertaling zelf was een paar maanden geleden al ingeleverd en de opmerkingen van de persklaarmaker waren ook vrij snel verwerkt, maar daarmee was ik nog niet klaar met dit boek.

Wijzigingen achteraf
Wij – mijn covertaler Ton Heuvelmans en ik – vertaalden vanaf manuscript en hebben dus in feite gewerkt met een voorlopige versie van de brontekst. Pas na inlevering van de vertaling kwam het ‘echte’ boek uit. Zo’n situatie is altijd spannend. Je denkt klaar te zijn, en dan blijkt de auteur in de definitieve versie nog van alles te hebben veranderd. Gelukkig had de redacteur het originele manuscript meegestuurd waarin alle wijzigingen waren aangegeven. Het waren er een heleboel. De meeste waren weliswaar niet relevant voor de vertaling, zoals ongelukkige woordafbrekingen, maar ja, je moet ze wel allemaal bekijken. Er zaten nog voldoende echte wijzigingen in om nog wat uurtjes zoet mee te zijn. Het kan overigens nog erger: ik heb een keer meegemaakt dat de auteur op de valreep nog een heel hoofdstuk had geschreven, met de laatste stand van zaken.

Nawerk
Soms valt het ‘gewone’ bij- en nawerk tegen. Dat was bij dit boek ook het geval. De auteur heeft veel Poolse, Tsjechische en andere Oost-Europese bronnen gebruikt, met namen en titels met niet-gangbare letters. Gelukkig waren de bibliografie en de noten ook digitaal aangeleverd. Het ging om tientallen bladzijden biografie en noten waarin de interpunctie consistent moet zijn, de titels op de juiste plaatsen cursief moeten zijn en overal de goede soort aanhalingstekens moeten staan. Ook hier bleken achteraf nog heel wat wijzigingen aangebracht. Af en toe bekruipt me bij dit soort werk het gevoel: voor wie doe ik dit eigenlijk, zou iemand dit ooit lezen?

Illustraties
Extra aandacht was bij dit boek ook nodig voor de vertaling van illustraties, voornamelijk landkaarten. Veel plaatsen in de bloedlanden stonden daar met hun ‘eigen’ naam op, maar allerlei wat bekendere plaatsen, rivieren en landen hadden een Engelse naam en die kun je natuurlijk niet laten staan (Munich – München; Danube – Donau; Denmark – Denemarken). Hier was het vertalen vanaf manuscript het lastigste, want de tekst in de plaatjes was op de print slecht leesbaar.

Register
En dan mag je tot slot het register nog vertalen. Dat is bij tijd en wijle heel confronterend, als je merkt dat je niet zo consistent bent geweest als je dacht. Zo had ik meneer Grossman de ene keer Vasili genoemd en de andere keer Vasily.

Maar nu is dat alles achter de rug en eind januari ligt het boek in de winkel. Dan vergeet je al die ergernissen en herinner je je weer vooral de inhoud.

Inhoud
In Bloedlanden beschrijft Snyder de geschiedenis van de landen die in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw ingeklemd zaten tussen Hitler en Stalin, tussen Duitsland en de Sovjet-Unie. Hij behandelt het lot van dat gebied, dat zich uitstrekt van de Baltische staten, Wit-Rusland en Polen tot aan Oekraïne, in samenhang met elkaar. Hij besteedt aandacht aan onder meer de economische aspecten die mede aanleiding waren tot alle gruweldaden, en aan getuigenissen van de handvol mensen die het hebben overleefd. Na de val van de Muur zijn allerlei archieven opengegaan en is er nieuwe informatie bekend geworden. Kort samengevat: het was allemaal nog gruwelijker dan je ooit had kunnen denken. De term ‘bloedlanden’ kun je bijna letterlijk nemen.

Een paar weken geleden was het weer eens zover. Het boek 1434 van Gavin Menzies, waarvan mijn vertaling in 2008 is uitgekomen, stond in de ramsjrubriek van de NRC. Nu is dit geen boek waarvan ik vind dat iedereen het zou moeten lezen – er zijn boeken die je wel aan iedereen cadeau zou willen doen met de aansporing: lezen, vooral lezen! – maar het had toch wel een interessante stelling. Allerlei wetenschappelijke en technische doorbraken in de renaissance zouden namelijk te danken zijn aan de kennis die een Chinese vloot in 1434 meebracht naar Venetië en Florence. Hierdoor blijken bijvoorbeeld de meeste uitvindingen van Leonardo da Vinci op Chinese bronnen terug te voeren.

Met een overvloed aan uiteenlopend bijkomend bewijsmateriaal probeert de schrijver, een gepensioneerde duikbootkapitein, zijn stelling te onderbouwen. Het is een eigenaardig mengelmoesje van min of meer valide argumenten (want Leonardo da Vinci had natuurlijk wel degelijk voorlopers), kort door de bocht redeneren (‘als de Chinezen daar geweest zijn, is het aannemelijk dat de geleerden met hen hebben gesproken…’ wordt al in de volgende alinea ‘omdat de geleerden dus met de Chinezen hebben gesproken, wisten zij…’) en beschrijvingen en achtergrondinformatie die regelrecht uit een reisgids of geschiedenisboek lijken te komen (over de schoonheid van Venetië, de rijstbouw in de Po-vlakte of de sociale achtergrond van de ontdekkingsreizigers uit Spanje). En naar goed pseudowetenschappelijk gebruik wordt er af en toe stevig geklaagd over de scepsis van wetenschappers.

Dit was al met al best een leuk boek om te vertalen, omdat ik hierdoor met de vreemdste onderwerpen in aanraking kwam, van de werking van sluizen, pompen en perspectief tot het maken van landkaarten en globes, en van plaatsbepaling op zee tot de uitvinding van de parachute. Bijna iedereen met wie ik erover sprak, zei: ‘Wat interessant! Dat wil ik wel eens lezen.’ Ik heb het dan ook regelmatig uitgeleend. En nu ligt het dus in de ramsj. Grijp je kans.

1434. Het jaar waarin China de Italiaanse Renaissance deed ontbranden. Gavin Menzies. Amsterdam: Ambo, 2008. Vertaling uit het Engels: Patty Adelaar. In de ramsj bij Selexyz Donner Rotterdam.

Een van de ergste was The Hungry Years van William Leith, Eeuwig honger in de vertaling. Leith, journalist, had allerlei slechte gewoonten, die onder meer tot uiting kwamen in ongecontroleerde vreetbuiten en zwaar overgewicht. Toen hij de stap nam er iets aan te doen maakte hij er een journalistiek project van, met dit boek als resultaat. Hij bezocht en interviewde allerhande personen die met het dieetwezen en de voedselindustrie te maken hebben. Na een bezoek aan dokter Atkins ging hij diens dieet volgen, waarin koolhydraten uit den boze zijn en vetten mogen. Hij was heel enthousiast, want het werkte. Uiteindelijk hoefde hij niet meer zo streng te lijnen, overigens mede door bezoeken aan een psychiater die de achterliggende oorzaken van zijn vreetbuiten boven water wist te halen.

Nu ben ik zelf ook behoorlijk stevig, dus dat wonderdieet leek me wel wat en na enige tijd waren er inderdaad een paar kilo af. Ik kon het echter niet volhouden en toen sloeg de jojo keihard toe. Per saldo ben ik sinds dit boek ruim tien kilo zwaarder.

Een boek met een positievere uitwerking was The Invention of Clouds van Richard Hamblyn, De uitvinding van wolken. Het is een biografie van Luke Howard, een wetenschapper die in de eerste helft van de negentiende eeuw de wolken heeft geclassificeerd, een codificatie van wolkenvormen zoals stratus, cumulus en cirrus. Van jongs af aan keek hij gefascineerd naar wolken. Op hoge leeftijd – hij is 92 geworden – liet zijn geheugen hem in de steek. Hij wist de wolken toen niet meer te benoemen, maar genoot nog altijd van de aanblik van wolkenluchten. Het boek eindigt bijna lyrisch: ‘je kunt erbij dagdromen, kijken hoe ze voorbijdrijven… Laten we dus naar de wolken kijken… langsdrijvende wolken… kijk… daarginds… die prachtige wolken.’

Nu keek ik tot die tijd zelden naar de lucht. Meestal liep ik in gedachten zonder bewust iets te zien, hooguit lette ik vanuit m’n ooghoeken op het verkeer. Maar sinds dit boek kijk ik regelmatig omhoog naar de wolken, en inderdaad, ze zijn soms wonderbaarlijk mooi en indrukwekkend.

Natuurlijk heb je met het eindresultaat in handen de voldoening dat je een mooi stuk werk hebt afgerond. En af en toe, als de brontekst een beetje te pruimen is, kom je bij het vertalen zelf in een ‘flow’ terecht en kunnen je typende vingers de volzinnen nauwelijks bijhouden. Ook is het heel bevredigend als je na lang zoeken een oplossing hebt gevonden voor een stukje tekst waar je aanvankelijk geen touw aan vast kon knopen.

Naast deze intrinsieke genoegens van het vertalen geniet ik er zelf heimelijk ook altijd van dat ik de eerste ben die de Nederlandse vertaling van een boek leest. Dat gebeurt meestal pas in de eindfase. Eerst lees ik de Engelse tekst, terwijl ik meteen een ruwe vertaling intyp en intussen de typefouten herstel, wat het vasthouden van de rode draad niet bevordert. Dan komt het puzzelen op de vierkante centimeter van de tweede ronde. Zin voor zin, woord voor woord komt de tekst langs; ik zoek citaten op, blader heen en weer om de consistentie na te gaan en verplaats stukken zin tot ik een lopend geheel krijg dat niet meer overkomt als ‘vertaald Engels’.

En dan is het zo ver. De worsteling met de tekst is achter de rug en ik kan het boek eindelijk echt lezen – in de Nederlandse vertaling. Soms stok ik ergens en val ik terug in de tekst; dan moet ik nog wat schaven. Maar pas in dat stadium lees ik het boek als het betoog waar boeken in mijn genre meestal op neerkomen. De vertaling is voor mij geslaagd als ik al lezend in discussie wil gaan met de auteur: ‘Ja, dat zeg je nu wel, maar daar valt wel iets op af te dingen,’ of ‘hé, zo heb ik er nog nooit tegenaan gekeken.’ De tekst zelf is dan eigenlijk verdwenen en geen obstakel voor de ‘boodschap’. Deze vertaalopvatting is bij literaire fictie waarschijnlijk moeilijk te handhaven, want daar zijn de eigenheid en de stijl van de auteur veel belangrijker.