Vriendjes
Een tijdlang dacht ik dat ik mijn vertalingen misschien als ex-vriendjes moest zien. Dat werkte wat beter: het aanvankelijke geluk van een nieuwe liefde, die onzekerheid, die verkenningstochten, die lange nachten, diepe gesprekken, nieuwe inzichten, de zich daarna al snel aandienende onvermijdelijke desillusie, ruzie, strijd, sluipende gevoelens van ergernis, verveling en uiteindelijk opluchting als het voorbij was. De aanvankelijke argwaan en langzaam groeiende genegenheid. Of dat ene korte… verhaal. Het werkte beter omdat ik zo na afloop op mijn vertaling kon terugkijken en bedenken dat het eigenlijk allemaal niet zo rampzalig was geweest, dat we ook best een mooie tijd hadden gehad en dat ik er een hoop van had geleerd, ook al namen gedane zaken dan geen keer en hoefde ik het allemaal niet zo nodig over te doen – per slot van rekening was ik nu met het beste boek ter wereld aan de slag. Maar toch bleef het wringen: niet alleen raakte ik zelfs met mijn geringe vertaalervaring al vrij snel door mijn voorraad ex-vriendjes heen, maar mijn boeken waren zindelijk, vielen niet krijsend op de grond als ze even geen aandacht kregen en rookten niet.

De ultieme metafoor
Ik had me al verzoend met een metafoorloos vertalersleven, maar een tijdje geleden viel alles, na een uitgebreide avondlijke beschouwing van het vertalersvak en – minstens zo belangrijk – een aantal glazen whisky, ineens op zijn plaats. ‘Eigenlijk is een vertaling een dans – de schrijver leidt en de vertaler volgt,’ sprak ik bedachtzaam tot de vrienden met wie ik de avond zo filosofisch had doorgebracht. Ik wist meteen dat ik de ultieme metafoor te pakken had, want ze mompelden instemmend en schonken de glazen nog eens vol. Goed, mijn verdere betoog ging verloren omdat iemand zich plots afvroeg waarom mannen tepels hebben, want in mijn vriendenkring keuvelen we al net zo makkelijk over literatuur als over kwesties van meer natuurwetenschappelijke aard, maar ik vond de vergelijking de volgende ochtend te mooi om met de overlopende asbakken en lege flessen bij het vuil te zetten. Want het is toch zo? Je gaat de dansvloer op en kent misschien de dans wel, maar je partner nog niet, en eerst gaat het nog wat stroefjes, maar daarna steeds beter. Soms weet de schrijver perfect wat hij doet, voert hij je met vaste hand mee in een werveling van woorden en laat hij je dingen doen die je zelf niet voor mogelijk had gehouden, en soms is het een stoethaspel die over zijn eigen benen struikelt en eigenlijk niet op een dansvloer thuishoort. Misschien merk je na een tijdje met een lichte beklemming dat je partner het niet onaardig doet, maar eigenlijk een beetje muffig ruikt. Soms wil je ontzettend graag met iemand dansen, maar staat er al een hele groep andere dansers om hem heen te dringen. Soms staat het voorwerp van je verering opeens onverwacht voor je neus en reikt hij je de hand. Soms word je door giechelende vriendinnen richting die stille onbekende in de hoek geduwd en blijkt het de ster van de avond (of merk je dat er een reden is dat hij stilletjes in een hoekje stond). Je wilt dat de muziek eeuwig blijft duren of maakt je na de laatste noot zo snel mogelijk uit de voeten. En af en toe ga je per ongeluk op iemands tenen staan.

Is het nuttig? Geen idee. Ik geef het alleen maar even mee. Per slot van rekening komt de zomer er weer aan en zijn de glaasjes wijn en filosofische late-avondmijmeringen op het balkon of in het park weer in aantocht, en misschien komen ook de kinderloze vertalers onder ons gewapend met deze metafoor beslagen ten… grasveld.

De docent denkt na. De studenten kijken haar gespannen aan of knikken hem bemoedigend toe. ‘Tjá,’ begint de docent dan. En de hele klas vult in stilte al aan: ‘… ik ben er eigenlijk een beetje ingerold.’

Wat dan volgt is altijd weer een vrolijke vertelling van toeval en studentenjaren, vaak in de wonderlijke jaren zeventig, waarin blijkbaar iedereen zomaar kon denken ‘Weet je wat, laat ik nou eens een boek gaan vertalen!’ en dan toevallig een uitgever kende, of op café een uitgever leerde kennen, of desnoods besloot er op een feestje eentje met zijn eigen leren stropdas te wurgen totdat de beste man nog net boven de loeiharde muziek van The Who of Led Zeppelin uit kon reutelen dat hij wel een boekje te vertalen had. Maar nooit, nóóit gaat het verhaal: ‘… ik deed een vertaalopleiding en toen ik afstudeerde heb ik gesolliciteerd.’

Hoe kom je ‘erin’?
De Vertalersvakschool biedt niet alleen workshops, maar ook lezingen. Je krijgt een college retorica van een professor in de klassieke talen, leert hoe het nou precies zit met geld als je vertaler bent, of  wordt ingewijd in de geheimen van de vertaalkunde. Telkens als er weer iemand uit de vertaalwereld een praatje komt geven, spitsen alle studenten de oren: misschien wordt nu dan eindelijk verteld hoe je ‘erin komt’.

Helaas.

Er lijkt gewoon geen goed antwoord te zijn. Wel duovertalers die doodleuk voor een tandenknarsende menigte komen vertellen dat ze Redacteur X aan de bar even een por hebben gegeven om te zeggen dat ze volgend jaar een bepaald boek wilden doen. Of Redacteur Y, die al van tevoren aankondigt dat hij verder in zijn betoog zal ingaan op hoe zijn uitgeverij vertalers zoekt. Als we – na een boeiend verhaal, overigens – op dat punt aankomen, legt hij uit dat ze voor een boek van type zus altijd díe vertaler vragen, en voor een boek van type zo altijd die andere. Die avond ontdekte ik overigens dat je de schouders van zestig teleurgestelde mensen kunt hóren zakken.

Ze kunnen er ook niets aan doen, die vertalers. Het is ze ook maar overkomen. En waarom zou je de kans niet grijpen als hij (al dan niet bungelend aan een leren stropdas) voor je neus wordt gehouden? Trouwens, als ik eerlijk ben, zou ik op de vraag ‘hoe ben je toendertijd technisch schrijver geworden’ net zo goed moeten antwoorden dat ik er eigenlijk maar gewoon ben ingerold.

Maar toch, de ontgoocheling is altijd weer groot, en kan soms zelfs omslaan in lichte verbolgenheid. Niet ten aanzien van de vertalers zelf, maar ten aanzien van ‘de uitgeverswereld’. Best begrijpelijk ook, als je van alle kanten hoort dat er zo’n groot tekort aan vertalers is, maar van diezelfde kanten stilte, ‘nee bedankt’ of hoogstens ‘we hebben u opgenomen in ons bestand’ terugkrijgt op je mailtjes en brieven.

En ik?
Ik heb uiteindelijk maar een stuk of tien mailtjes verstuurd, en ook ik kreeg stiltes, nee-bedankts en we-hebben-u-opgenomens terug. Én, jawel, één keer de opdracht om een proefvertaling te maken. Daarna had ik geen tijd meer voor brieven en werd zelfs de proefvertaling nog moeilijk, want opeens werd ik zomaar zelf gevraagd door een uitgeverij die ik niet eens zelf had benaderd (met een geweldige naam en een geweldig fonds, voor een geweldig boek, dankuwel). Via-via, zoals dat heet.

Ik had graag een beter antwoord voor mijn mede-debutanten gehad, graag fijntjes uit de doeken gedaan hoe je het nou aanpakt, maar het is anders gelopen. Ik kan alleen maar dankbaar zijn voor het vertrouwen en goed mijn best doen. Dus als iemand mij vanaf nu hoopvol vraagt hoe het mij is gelukt, moet ik met spijt in het hart, maar toch dolgelukkig zeggen:

‘Tjá…’

Ik hoop maar dat ik er niet meer uit rol.

… Alleen wist niemand dat. Probleem.

Op zoek naar uitgevers dus. Met wat zoeken en nadenken had ik na enige tijd een lijstje, waarop ook de naam van Uitgever X prijkte, waarvoor ik altijd al een zwak had gehad. Met de tegenwoordigheid van geest die je over het algemeen alleen waarneemt bij verliefde pubers besloot ik dat Uitgever X daarom een goede eerste kandidaat zou zijn. Fout één, want ik benaderde het natuurlijk helemaal verkeerd.

Ik stuurde een mailtje (naar info@uitgeverX.nl – fout twee!) waarin ik mezelf voorstelde en om een proefvertaling vroeg. Ondanks alle wijsheid die ik tijdens mijn eerdere research meende te hebben opgedaan, ging ik meteen de mist in: geparafraseerd stond er namelijk — jawel — ‘Geachte X, ik ben Patricia en ik doe het best goed op school.’ Dat het wat lullig klonk had ik tijdens het schrijven zelf ook al bedacht, maar meer had ik nou eenmaal niet.

Fout drie. Ik had net zo goed kunnen eindigen met ‘… en ik doe Donald Duck na’.

Dat kan beter
Je kunt je fouten maar beter zo snel mogelijk maken. In de dagen daarop (waarin ik vruchteloos wachtte op het bericht: ‘Patricia! Eindelijk schrijf je dan! We hebben stapels boeken voor je!’) had ik tijd om even goed over mijn actie na te denken. Melden dat ik geen ervaring had was natuurlijk wel zo eerlijk, maar daarnaast moest ik uiteraard iets bieden waar uitgevers positíef op konden reageren. Bovendien wist ik helemaal niet wat er met mijn mailtje was gebeurd. Dat kon dus allemaal veel beter.

Ik koos een boek dat nooit in het Nederlands was vertaald en ging met de eerste drie pagina’s aan de slag. Kort genoeg om de drempel laag te houden voor de redacteur, en ik had tenminste iets om te laten zien. En omdat er nog geen Nederlandse vertaling was, kon ik er niet van verdacht worden ergens ‘inspiratie te hebben opgedaan’.

Het ‘info@’-probleem was moeilijker. Even bellen en vragen wie je moet hebben, denkt u als assertieve lezer natuurlijk meteen, maar ik stelde me weer van alles voor: dat ik een redacteur aan de lijn zou krijgen en met mijn mond vol tanden zou staan, dat de receptioniste ‘gemeen’ zou zijn (ik weet niet waar ik dat vandaan haalde; er is eigenlijk nog nooit iemand ‘gemeen’ tegen me geweest aan de telefoon), dat ze boos zouden zijn dat ik stoorde…

Uitstel, maar geen afstel
Ik stelde het uit met kopjes koffie, toiletbezoeken, de afwas, het opruimen van de keuken, boodschappen doen, stofzuigen en alle verschrikkelijke klussen die ik verder nog kon bedenken, maar tijdens het schoonmaken van het doucheputje drong het tot me door dat ik er toch echt niet onderuit kon. Bevend en zwetend van spanning (letterlijk) belde ik de eerste uitgever op. En zie: de wereld stortte niet in, de (aardige) dame van de receptie gaf me netjes een naam en een e-mailadres, wenste me succes, en ik kon na een korte douche mijn mail aan de juiste persoon richten en de volgende uitgever bellen.

Niet dat het allemaal van een leien dakje liep… Het gebeurde me nog vaak genoeg dat ik via de telefoon gewoon opdracht kreeg om mijn vraag alsnog naar het info@-adres te sturen, en zelfs één keer dat ik niet de receptie aan de lijn kreeg, maar direct een redacteur die me inderdaad het hemd van het lijf begon te vragen. Nu kan ik erom lachen, maar ik kan u wel vertellen dat ik ook na dat gesprek dringend weer moest douchen. En dan was er nog de verschrikking van het ‘erachteraan bellen’… Want uitgevers hebben het natuurlijk druk, en reageren niet altijd, en dan kun je mensen gaan bellen met de vraag ‘wat vindt u van mij?’.

En was het het allemaal waard?

Volgende keer: Literair vertaler worden (3) De ontknoping. Lees ook het eerste deel van dit drieluik.

Dat is natuurlijk niet helemaal waar. Ik wilde al langer boekvertaler worden – eigenlijk al sinds ik zoveel jaren geleden Jan, mijn vriend van Peter Pohl las, zo prachtig in het Nederlands vertaald door Cora Polet. Dat wil ik ook kunnen, dacht ik. Misschien kan ik het zelfs wel, dacht ik ook nog. Volgens mij was ik vijftien, en had ik net voor mijn plezier de biografie van mijn toenmalige pophelden (Roxette!) uit het Zweeds vertaald.

De volgende vijftien jaar vlogen voorbij. Ik studeerde (niet af), belandde tussen de computers en op het internet, maakte carrière als technisch schrijver en redacteur (want dat kon nog gewoon in die internet-bubbeltijd) en vertaalde wel, maar altijd technische teksten over vliegtuigen, landingsprocedures op Schiphol en mobiele telefoons. Geen Peter Pohl. Mijn vertaaldromen vervaagden, en nadenken over mijn gebrek aan initiatief deed ik liever niet. In mijn gedachten schudde Cora Polet teleurgesteld het hoofd.

Maar die metro, elke ochtend weer (of juist niet, als het weer eens misliep), elke avond opnieuw (of juist niet, als… etc.) begon behoorlijk op mijn zenuwen te werken. Niet alleen de metro, trouwens. De trein was ook geen pretje. De fiets ook niet. Eigenlijk werkte het hele van en naar mijn werk gaan behoorlijk op mijn zenuwen. Net zoals technisch schrijven. Of op kantoor zitten in het algemeen. En altijd zeurde ergens vanbinnen dat stemmetje: als ik het nou eens zou proberen…?

Rockster
Eind 2007 besloot ik dat ik nu lang genoeg had gedacht dat ik ‘het wel zou kunnen’, en dat ik maar eens iets moest gaan dóen. Ik had geen flauw idee hoe je zoiets aanpakt. Ik zocht op het internet naar ‘boekvertalers’ geloof ik. Ik vond Wim Scherpenisse, u wellicht welbekend, maar voor mij toen een soort rockster van de vertaalwereld, een halfgod die hard om mijn vragen zou lachen en mijn mailtje vol minachting meteen digitaal in de prullenbak zou gooien. Deed hij natuurlijk niet. Wim antwoordde serieus op mijn (wat houterig gestelde) vragen, en vertelde me over de boekvertalerslijst. De moed zonk me meteen opnieuw in de schoenen, want nu bleek er een hele verzámeling rocksterren van de vertaalwereld te bestaan. En ze hadden een mailinglist! En ik moest me even voorstellen om erop te komen! Waarop al die halfgoden natuurlijk hard zouden lachen en mijn aanmelding vol minachting… enfin, u begrijpt me wel.

Deden ze natuurlijk niet. Integendeel. Ze vertelden me over de VertalersVakschool. En ik (die ondertussen het hele archief van berichten had doorzocht en werkelijk alles had gelezen wat te maken had met uitgevers, proefvertalingen, netwerken en wat dies meer zij, en langzamerhand zo’n donkerbruin vermoeden begon te krijgen dat ik een iets betere intro nodig zou hebben dan ‘hallo, ik wil graag boeken vertalen’ om iets voor een uitgever te mogen gaan doen) meldde me aan voor de opleiding literair vertalen. Toen een oude kennis me een paar maanden geleden ook nog eens aanbood om freelance voor hem te gaan werken, zag ik mijn kans schoon. Ik zegde mijn baan op en stortte me in het freelance-leven. Deels technisch schrijven en programmeren om de rekeningen te betalen, deels literair vertalen voor de broodnodige hersengymnastiek – ik zag het helemaal zitten. Dat de economische crisis die maand in volle hevigheid losbarstte, tja… wie niet waagt, wie niet wint.

Volgende keer: Literair vertaler worden (2) Patricia zoekt een boek