De opkomst en ondergang van een liefdesrelatie, beschreven in de vorm van een veilingcatalogus: dat is Belangrijke voorwerpen… et cetera. Weinig mensen zullen zich er een voorstelling van kunnen maken. En dat is maar al te begrijpelijk, want Belangrijke voorwerpen… is een boek dat enig is in zijn soort.

Belangrijke voorwerpen… is de beschrijving van 1332 kavels met voorwerpen die ooit hebben toebehoord aan (de fictieve) Lenore Doolan, culinair redacteur bij The New York Times, en Harold Morris, veelgevraagd reclamefotograaf. Het betreft cadeaus die ze elkaar hebben gegeven, kleren die ze droegen, boeken die ze al dan niet samen lazen, cd’s, prullaria, theaterprogramma’s, menukaarten, foto’s, brieven en uitdraaien van e-mails die ze elkaar stuurden wanneer Harold weer eens voor een klus naar een verre uithoek van de wereld was gevlogen. Kortom: alle kostuums en rekwisieten uit het drama van hun liefdesleven.

Want een drama is het. In de beschrijving van al die voorwerpen tekent zich langzaam het verhaal af van de liefde tussen Lenore en Harold: hoe ze elkaar hebben leren kennen, hoe hun relatie zich verhevigde, waar en wanneer zich de eerste barstjes vertoonden en hoe hun verhouding langzaam maar onafwendbaar op de klippen liep, met als schrijnend resultaat de ‘uitverkoop’ van alles wat aan hun liefde herinnert, en dat nog wel op 14 februari 2009, Valentijnsdag, bij veilinghuis Strachan & Quinn.

Brad Pitt
Hoe je Belangrijke voorwerpen… ook aan iemand probeert te beschrijven, overtuigen doet zo’n beschrijving nooit, heb ik als vertaler van het boek helaas ondervonden. (Of misschien schort er iets aan mijn redenaarstalent.) Overtuigen doet alleen het boek zelf. Je moet het in handen hebben, erin bladeren en lezen om te begrijpen wat het is, hoe ingenieus het in elkaar steekt en er, ten slotte, voor te vallen. Zien is geloven. Maar wie eenmaal gelooft, krijgt al snel last van zendingsdrang en daarmee een aandeel in het olievlekeffect waarmee de bekendheid en de populariteit zich tot nu toe hebben verbreid. Met als gevolg dat de rechten voor de verfilming van het boek (met, naar verluidt, Brad Pitt en Natalie Portman in de hoofdrollen) inmiddels zijn verkocht.

Unieke vertaalervaring
Werken aan Belangrijke voorwerpen… is even uniek als het boek zelf. Het is soms alsof je dagen achtereen aan een inventaris zit te werken. Een groot deel van de tekst bestaat immers uit feitelijke, gortdroge beschrijvingen en opsommingen van voorwerpen, bijvoorbeeld:

LOT 1147
Een verzameling grijze dameskleding
Twee jersey T-shirts zonder merkjes. Een grijze broek met smalle pijpen, met op het merkje ‘Sixes’, maat 40. Een grijs T-shirt met lange mouwen, met op het merkje ‘Rick Owens’. Een grijs, zijden topje, met op het merkje ‘Balenciaga’, maat 38. En een donkergrijs T-shirt met lange mouwen, met op het merkje ‘Rick Owens’, maat 40.
$10-30

En dan heb ik het nog niet eens over de beschrijving van achttien verschillende soorten beha’s, achttien T-shirts, zes peper-en-zoutstellen, veertig fotografieboeken, de complete inhoud van twee toilettassen (‘een lippenstift van Chanel, met opschrift “Sweet Nature”; een camoufleerstift “Neutral Fair” van Clinique; een tube Rose-dagcrème van Dr. Hauschka; een tube vochtinbrengende crème “Kiss My Face”; een lippenstift van Dr. Hauschka’), om maar wat te noemen. Het betekent allemaal dat je als vertaler veel zitvlees moet hebben, alles moet opzoeken (ook Nederlandse citaten van al vertaalde boeken, bijvoorbeeld van Françoise Sagan, Robert Lowell en Graham Greene) en regelmatig iets moet navragen bij deskundigen. In een boek met een culinair recensente als personage gaat het natuurlijk veel over eten, en daarom riep ik de hulp in van gerespecteerd kookboekenvertaalster Henja Schneider.

Yummie!
Gelukkig is niet alles aan het boek even prozaïsch. De faxberichtjes, briefjes met aantekeningen en kattebelletjes zijn soms hartverscheurend. Neem bijvoorbeeld een briefje bij een cadeautje van Harold voor Lenore: ‘Botermop, Je klonk zo ziekjes aan de telefoon dat ik je thee stuur voor je keel en een feloranje sjaal voor om je nek. En ook nog iets kleins van Agent Provocateur… x.’ Ook valt er heel wat te (glim)lachen en kent het boek een paar echte vertaaluitdagingen. Zo heeft Lenore een column in The New York Times over het bakken van taart, koek en allerlei andere zoete lekkernijen. Bijna elk van die columns heeft een woordspelige titel, zoals ‘Genoese, If You Please’, ‘Cake for Tea Break’s Sake’, ‘Throw Me a Crumb’ (over taart met zanddeeg), ‘A Frown Turned Upside Down’ (tarte tatin van ananas) en ‘All About Stout’ (Guinness-taart). In vertaling werden dat: ‘Génoise, doe me verbazen’, ‘Thee en ’t ander’, ‘Zand eronder’, ‘Van zuur naar zoet in een handomdraai’ en ‘Zoet plezier met donker bier’. Een boek om trek van te krijgen! En nu maar wachten wat Portman Pitt gaat voorzetten.

Dit jaar wordt herdacht dat het tweehonderd jaar geleden is dat Charles Darwin werd geboren en honderdvijftig jaar dat zijn baanbrekende The Origin of Species verscheen (in 2001 door Ruud Rook vertaald onder de titel Het ontstaan van soorten). Beide feiten zijn aanleiding tot een stroom publicaties over, rond en geënt op Darwin.

Uithangbord
Een van de boeken die in dit Darwinjaar verschijnen is Darwin en de consument van evolutionair psycholoog Geoffrey Miller. Daarin gebruikt hij onder meer darwinistische inzichten om ons uitzinnige koopgedrag te verklaren en de uitwassen van de consumptiemaatschappij aan de kaak te stellen. Hij beweert dat mensen in rijke, geïndustrialiseerde landen goederen en diensten kopen om er (onbewust) een positieve kant van hun persoonlijkheid mee te etaleren. Ze laten ermee zien hoe fit ze zijn, in de darwinistische betekenis van het woord; de goederen en diensten – van iPods tot huizen en van cosmetica tot universiteitsdiploma’s – fungeren als uithangbord voor hun biologische goede eigenschappen.

Marketing en de ‘Grote Zes’
Marketing en reclame spelen volgens Miller in op deze ‘wil tot etaleren’ en zetten daardoor aan tot hyperconsumptie. Ook vindt Miller dat marketeers en reclamemensen geheel en al voorbijgaan aan empirisch vastgestelde persoonlijkheidskenmerken, wat hun vakgebied ouderwets, inefficiënt en stereotiep maakt: ‘Marketing is misschien wel de laatste wetenschappelijke discipline waarin schaamteloze vooroordelen over nationaliteit, godsdienst, klasse en geslacht worden gedoogd.’ Volgens Miller zouden marketeers veel meer gebruik moeten en kunnen maken van biologische en evolutionair-psychologische inzichten. Miller is van mening dat ze beter moeten kijken naar de theorie van de Grote Vijf – vijf empirisch vastgestelde persoonlijkheidsdimensies: extraversie, openheid, stabiliteit, vriendelijkheid en zorgvuldigheid – die samen met intelligentie grotendeels verklaren welke voorkeuren we als consument hebben.

Miller put uitvoerig uit uiteenlopende onderzoeken om licht te werpen op persoonlijkheid en (consumenten)gedrag. Dat levert een boek vol verrassende en smakelijk door Miller opgediste kennis op. Zo blijken samenlevingen xenofober (minder ‘open’, in termen van de Grote Zes) naarmate degenen die er deel van uitmaken een grotere kans lopen om met parasieten besmet te raken. En blijkt dat een MySpace-profiel van niet meer dan een pasfoto en een toptien met favoriete popsongs je een redelijk betrouwbare inschatting geeft van iemands persoonlijkheid. Promiscue mannen die naar foto’s van mooie vrouwen hebben gekeken blijken meer dan dito mannen die naar foto’s van mooie gebouwen hebben gekeken bereid om geld te spenderen aan opzichtige spulletjes. En wie weet nou dat de 2 biljoen lymfocyten van ons immuunsysteem bij elkaar evenveel wegen als onze hersenen?

Affaire-Buikhuisen
Hoewel de Grote Zes een mensenleven lang stabiel blijven en genetisch bepaald zijn (waardoor je af en toe aan de affaire-Buikhuisen moet denken), levert Millers pleidooi voor de zes geen eng, somber predestinatieboek op. Daarvoor is het veel te geestig, neemt Miller zichzelf te vaak op de hak en biedt hij beleidsmakers én consumenten te veel handreikingen om het roer om te gooien. Zo maakt hij zich sterk voor invoering van de consumptiebelasting in de VS: geen belasting op wat iemand verdient, maar op wat hij consumeert, dus naar rato van de schade die hij de samenleving berokkent. Miller rekent voor dat een doos met 500 stuks munitie in dat geval geen 110 dollar zou kosten (de huidige prijs), maar 4500 dollar. Consumenten krijgen van Miller tips hoe ze bewuster kunnen consumeren dan wel consuminderen. Het boek besluit met een aantal oefeningen.

Vertaalperikelen
Miller schrijft nogal lange maar lekker lopende zinnen, die zich zonder al te veel haken en ogen in het Nederlands lieten vertalen. Het grootste vertaalprobleem was wat mij betreft de terminologie van al die uiteenlopende vakgebieden. De belangrijkste zijn uiteraard de evolutietheorie, de biologie en de (evolutionaire) psychologie. Deskundigen van de TU Delft en de Universiteit van Leiden hielpen me met het vinden van de correcte Nederlandse termen, net als evolutiebioloog Bart Voorzanger, de vertaler van Millers debuut, De parende geest.

Onder elkaar laten evolutietheoretici veel Engelse termen onvertaald. Voor de volgende begrippen heb ik dankzij de geraadpleegde deskundigen toch een gangbare vertaling gevonden: life history theory (‘theorie van de levensloopevolutie’), fitness cues (‘fitnessaanwijzingen’: het geldt onder biologen als een doodzonde om het woord fitness te vertalen) en kin selection (‘verwantenselectie’). En Bart Voorzanger weet het niet, maar aan hem dank ik ook de vertaling ‘demonstratief’ voor conspicuous, een woord dat me veel hoofdbrekens kostte, al was het maar omdat het talloze keren in het boek voorkomt, vooral in combinaties als conspicuous consumption (‘demonstratieve consumptie’: opzichtig vertoon van consumptie van goederen en diensten) en conspicuous precision (‘demonstratieve precisie’: iets technisch geavanceerds kopen om te laten zien dat je die techniek snapt). Vanwege Millers werk als onderzoeker en het onderwerp van zijn boek kwamen daar ook veel marketing- en methodologische termen in voor, zoals confounds (‘verstorende variabelen’), brand equity (‘merkvermogen’) en luxury brand mark-up (‘merknaamtoeslag’).

Fabuliet, FUBAR en flippo’s
Op zoek naar voorbeelden die zijn betoog ondersteunen maakt Miller uitstapjes naar allerlei sectoren, zoals de diamantindustrie, de productie van bankbiljetten en de vervalsing van merkhorloges. Die uitstapjes leverden de volgende, niet-alledaagse, maar wat mij betreft fraaie Nederlandse woorden op: credentialisme, externaliteit, fabuliet, insluitsel, koningswater, microdruk, moissaniet, parasietenlading, pigoviaans, polyamorie, vellenplaatdrukpers, yttrium-aluminiumgranaat en zirkonium.

Miller is een veelvraat. Hij put graag uit theorieën uit andere wetenschappelijke disciplines, zoals de sociologie, de filosofie en de economie. Daar zitten bekende tussen, zoals de piramide van Maslow en het (speltheoretische en onvertaald gelaten) prisoner’s dilemma, maar ook nogal onbekende. Althans, dat vermoed ik. Want het probleem met dit soort begrippen is dat je niet weet welke daarvan je bij de lezer bekend mag veronderstellen. Hetzelfde geldt voor ‘typisch Amerikaanse’ begrippen.

Soms bleek in dit soort gevallen inderdaad een Nederlandse vertaling te bestaan, zoals ‘consumptisme’ voor consumerism en ‘tragedie van de meent’ voor tragedy of the commons. En over de Grote Zes bleken verschillende boeken in het Nederlands te zijn verschenen. In andere gevallen moest de vertaling worden gemunt, wat vaak lukte door ‘één op één’ te vertalen omdat de term daarna werd uitgelegd. Voorbeelden: het ‘handicapbeginsel’ voor Amotz Zahavi’s handicap principle, de ‘kostbaar-signaaltheorie’ voor Thorstein Veblens costly signalling theory en ‘geplande veroudering’ voor Brooks Stevens’ planned obsolescence.

Legde Miller een begrip niet uit, dan waren er verschillende oplossingen. Ik vertaalde de term (of niet, als hij ook in het Nederlands wordt gebruikt) en smokkelde een synoniem of korte omschrijving de zin binnen. Vereiste de uitleg te veel tekst, bijvoorbeeld daar waar Miller speelt met het acroniem FUBAR (fucked up beyond all repair) of de vakterm priming gebruikt, dan bleek een voetnoot de beste oplossing.

Sanibroyeur
Als tegenwicht dan wel ter vervanging van de talloze Amerikaanse voorbeelden heb ik – meestal in opsommingen – Europese of Nederlandse equivalenten opgenomen, zoals consuminderen, Digidieren, flippo’s, Kinder Surprise, K’nex, Max Havelaar-producten, Niet-Winkeldag, Pez-snoephouders, Pim Pam Pet en titels van Nederlandse tijdschriften, waaronder de Vrekkenkrant. Een rijtje idiote, door Miller zichtbaar met genoegen opgeschreven merknamen die in Nederland en Vlaanderen onbekend zijn, heb ik met evenveel plezier vervangen door de Nederlandstalige bedrijfs- en productnamen AdeZ, Axxicon, Cordaid, Frutesse, Intellocity, Sanibroyeur, Symbion en Yakult.

Darwin en de consument is een complex, vol (misschien soms wat te vol) boek in een soepele stijl. Daardoor was het erg leuk om te vertalen, maar ook een lastige klus. Gelukkig liet Uitgeverij Contact een persklaarmaker uit de hemel neerdalen, die goed in de materie thuis was en niet aarzelde om iets tot op de bodem uit te zoeken als hij het niet helemaal vertrouwde, wat in een enkel geval geheel terecht bleek.

Geoffrey Miller houdt op 7 september a.s. een lezing in Groningen. Klik hier voor meer informatie.

Wat is een mentoraat?
Op een dag belde redacteur Peter van der Zwaag van uitgeverij De Bezige Bij met de vraag of ik The Wild Places van Robert Macfarlane wilde vertalen, een auteur van wie ik eerder Mountains of the Mind had vertaald. Nadat ik de eerste hoofdstukken had gelezen en het me was opgevallen dat het voor een non-fictieboek behoorlijk literair was – niet dat die twee elkaar altijd bijten – kwam ik op het idee een mentoraat aan te vragen.

Het Steunpunt Literair Vertalen, inmiddels omgedoopt tot Expertisecentrum Literair Vertalen, definieert een mentoraat als volgt:

Individuele begeleiding van een vertaler die nog aan het begin van zijn/haar carrière staat door een ervaren vertaler die als mentor optreedt. De beginnende vertaler heeft een vertaalcontract en de mentor kan dankzij een subsidie tijd vrijmaken om de vertaler met raad en daad bij het vertalen bij te staan.

Waarom een mentoraat?
Mijn eerste reden om een mentoraat aan te vragen was dat ik The Wild Places een weliswaar mooi, maar niet gemakkelijk te vertalen boek vond. Met ruim twintig vertaalde boeken ben ik niet echt een beginnende vertaler, maar door het taalgebruik en doordat sommige passages me in eerste instantie voor een raadsel stelden, was The Wild Places anders dan de andere. En dan: hoe laat je zulk taalgebruik in het Nederlands overkomen? Hulp, of in elk geval iemand die als klankbord kon fungeren, leek me wel zo prettig. Los daarvan is elke vorm van kritiek of reflectie op je vertaling altijd welkom.

De tweede reden was dat ik me al langer afvroeg of literair vertalen iets voor mij is. Het is uiteraard nog altijd geen uitgemaakte zaak wat literatuur is, maar de boeken die ik tot dan toe had vertaald, zouden daar waarschijnlijk niet toe worden gerekend. Allereerst waren het allemaal non-fictieboeken. Daarnaast was de stijl noch het onderwerp literair. The Wild Places is ook een non-fictieboek met een niet-literair onderwerp (waarover verderop meer), maar de stijl en de talloze verwijzingen naar literaire auteurs (Calvino, Coleridge, Orwell, Sebald, Wordsworth) zijn dat wel. Ik wilde weten wat erbij komt kijken om zo’n boek te vertalen. Welke eisen stelt het aan een vertaler? Wat maakt het vertalen van zo’n boek anders dan het vertalen van vlot geschreven boeken over populaire wetenschap, de olie-industrie, de beide wereldoorlogen, bergbeklimmen, voetbal, Beatles en bijen, die ik eerder had vertaald? Is het leuker, interessanter, bevredigender? Of juist niet?

Ik had al een mentor op het oog: Marijke Versluys. Ik kende haar uit de tijd dat ik nog redacteur bij een uitgeverij was, lang voordat ik zelf begon te vertalen. We konden het altijd goed met elkaar vinden en vanzelfsprekend vond ik haar vertalingen mooi. Eigenlijk wilde ik alleen een mentoraat aanvragen als zij mijn mentor zou worden. Op een boekvertalersborrel in augustus 2007 legde ik haar mijn verzoek voor en gaf ik haar een kopie van de eerste twee hoofdstukken van The Wild Places. De dag erna stemde ze enthousiast toe.

Een mentoraat aanvragen
Wie een mentoraat aanvraagt, moet een gedetailleerd werkplan indienen. Een ‘model werkplan’ – inclusief toelichting – is te vinden op de website van het Steunpunt. In het werkplan moeten allerlei feitelijke gegevens (namen van vertaler, mentor en uitgeverij; inleverdatum van de vertaling et cetera) komen te staan en moet een nauwkeurige planning worden opgenomen. Ik belde Gea Schelhaas van het Steunpunt met de vraag of ik zelf een mentor mocht voordragen. Dat bleek het geval. Komt een vertaler niet zelf met een kandidaat-mentor, dan draagt het steunpunt er een voor. Vertaler en mentor worden in de gelegenheid gesteld om te kijken of het tussen hen klikt.

Het werkplan moet ook informatie bevatten over het te vertalen boek. Vanwege mijn twijfels over het literaire gehalte van The Wild Places, schreef ik:

Omdat de wilde natuur op de Britse Eilanden verdwijnt, neemt Macfarlane zich voor een ‘kaart in proza’ van de laatste ongerepte gebieden van die eilanden te schrijven. Net als in zijn eerste boek levert dat geen dorre, opsommerige beschrijvingen van die gebieden op, maar een bijna zintuiglijk relaas over zijn verblijf aldaar, afgewisseld met allerhande beschouwingen, uitweidingen over literatuur, etymologische verklaringen, leeservaringen, jeugdherinneringen, ontmoetingen met uiteenlopende natuurliefhebbers enzovoort. […] Hoewel het boek erg Brits is, zoals Macfarlane zelf erkent, is hij van mening dat ‘its ideas or concerns are global‘. […] Macfarlane’s stijl is verfijnd, precies en literair. Collega-auteurs noemen die stijl ‘eloquent‘, ‘elegant‘ en ‘beautiful‘ en spreken van ‘marvellously crafted and weighted prose‘ en ‘crystalline clarity‘. Uitgeverij Granta brengt The Wild Places als ‘Granta Autumn Super Lead’. Het boek is in Groot-Brittannië verschenen op 4 september 2007.

Cuillin Mountains, Skye, een van de laatste wildernissen (foto Alasdair Dougall)

Ook moet de vertaler in het werkplan zijn verzoek motiveren. Dat deed ik onder meer als volgt:

Om de stijl van Macfarlane’s tweede boek aan te kunnen, en te weten te komen welke eisen er aan een echt literaire vertaling worden gesteld, wil ik mijn manier van vertalen graag aan het literaire vertalen ‘ijken’ met behulp van iemand die de praktijk daarvan al jaren kent. Ik wil vooral inzicht krijgen in de al dan niet toegestane mate van vrijheid (afwijken van de brontaal om de doeltaal natuurlijk te laten klinken) bij het vertalen en het maken van beredeneerde keuzes daarin.

De praktijk
Ik verstuurde mijn aanvraag op 12 oktober 2007. Eerder ging niet, omdat ik nog een kopie van het contract moest bijsluiten. Om een mentoraat te kunnen aanvragen, moet de vertaler een modelcontract van de Vereniging van Letterkundigen kunnen overleggen. De Bezige Bij hanteert een dergelijk contract, maar het duurde helaas even voor de uitgeverij me er een voor The Wild Places kon toesturen.

Vervolgens duurde het bijna twee maanden eer het Steunpunt uitsluitsel gaf over de toekenning van het mentoraat. Ik was al lang en breed met vertalen begonnen, maar eind november kwam het verlossende woord. Volgens Gea Schelhuis kon het Steunpunt ‘door omstandigheden’, waaronder een verhuizing, niet eerder reageren. Normaal gesproken volgt een besluit ‘binnen enkele weken’.

De samenwerking met Marijke verliep als volgt. Als ik een hoofdstuk afhad en het na enige tijd ‘rijpen’ opnieuw had bekeken, stuurde ik het haar toe. Zij becommentarieerde het in Word. Ik bekeek haar veranderingen en suggesties en voerde die naar eigen inzicht door. We hielden een keer een werkbespreking en overlegden per e-mail of telefoon over afzonderlijke kwesties.

Marijkes opmerkingen hadden deels betrekking op de brontekst. Ook bij nadere beschouwing bleven sommige passages duister. In die zin viel The Wild Places me tegen, want Mountains of the Mind was een glashelder boek waar ik maar weinig voor hoefde op te zoeken of anderen voor hoefde te raadplegen. Soms vond ik Macfarlane bijna op het aanstellerige en moeilijkdoenerige af met zijn gewilde keuze voor mooie, archaïsche woorden en zijn poging om de wilde natuur met klanknabootsingen, assonanties en alliteraties te evoceren. Ook Marijke bleek zich op de moeilijkheid van het boek te hebben verkeken.

Gelukkig was Macfarlane graag tot hulp bereid en heb ik allerlei onduidelijkheden samen met hem kunnen ophelderen. Voor de vertaling van sommige woorden die ik niet begreep raadpleegde ik collega’s van de boekvertalersgroep en voor vaktermen schreef ik deskundigen aan, onder wie een zeiler, een sterrenkundige, een oogarts en een scheepsbouwdeskundige van de TU Delft.

De meeste opmerkingen van Marijke hadden betrekking op mijn Nederlands, wat ik niet had verwacht. Ze had een feilloos oor voor gevallen waarin ik te dicht bij het Engels bleef. ‘Zo zeggen wij dat niet,’ schreef ze dan bijvoorbeeld. Ze bleef trouwens tot in de persklaarmaakfase over mijn schouder meekijken. Dat was prettig, want de persklaarmaker kwam met veel nuttige suggesties, maar had vaak de neiging mijn vertaling te verduidelijken waar die naar zijn smaak te vaag was. Daarbij ging hij wel eens zover dat er iets anders kwam te staan dan in het origineel.

Verslag
Ter afsluiting van het mentoraat moet zowel de mentor als de vertaler een eindverslag schrijven. Daarin merkte ik het volgende op:

Ik vind het moeilijk om aan te geven wat ik in algemene zin van het project heb geleerd, behalve dat ik nog meer op mijn hoede moet zijn dan ik al gewend was en niets klakkeloos moet aannemen. Achter elk woord kan een onvermoede moeilijkheid schuilen, elke Nederlandse formulering moet drie keer worden omgedraaid. Verder heb ik geen ‘grote inzichten’ opgedaan, bijvoorbeeld over verschillende vertaalstrategieën. Wel heb ik veel opgestoken over afzonderlijke kwesties, vaak op detailniveau. Marijke heeft me veel ‘trucjes’ geleerd om zinnen soepeler te laten lopen en/of compacter te maken.

Ik heb dus veel van het mentoraat geleerd. En of ik meer de kant van het literair vertalen op wil? Zeker, maar om een boek als The Wild Places helemaal zelfstandig te kunnen doen moet ik eerst nog wat meer vertaalkilometers maken.

Beperkt genre
Voordat ik aan de vertaling van Mountains of the Mind begon, had ik twee bergsportboeken vertaald en er heel wat gelezen. Aardige boeken hoor, maar het is een beperkt genre. Meestal worden ze geschreven door egomaniakken met een beperkte kijk op de wereld, want dat zijn bergbeklimmers nu eenmaal. De stijl varieert van belabberd tot wat ik, zelfs als ik me van mijn royaalste kant laat zien, niet anders kan omschrijven dan ‘prozaïsch’. Lees er één en je weet genoeg. Ze zijn hooguit aardig ter verstrooiing of om de heimwee naar de bergen te stillen voor wie daar, zoals ik, wel eens last van heeft.

Alleen Over de rand van Joe Simpson (1989, vertaling van Touching The Void uit 1988 door Paul Heijman) ontstijgt het genre door zijn zinderende spanning en is misschien daarom wel een heuse bestseller geworden. Maar mij ligt de stijl van dat boek niet. Daarentegen is De ijle lucht in van Jon Krakauer (1997, vertaling van Into Thin Air uit hetzelfde jaar, door Bookmakers uit Nijmegen), een relaas over een Everest-expeditie met rampzalige afloop, om je vingers bij op te vreten zo spannend en ook nog eens prachtig geschreven.

Je hebt liefhebbers van porno die tóch een goed verhaal willen. Zo heb je ook liefhebbers van bergsportboeken die graag zouden zien dat deze boeken over meer diepgang en een fraaiere stijl beschikten. Behalve De ijle lucht in, het enige voorbeeld dat ik kan bedenken, bestaat er in elk geval nog zo’n boek: Hoogtekoorts.

Robert Macfarlane werd in 1976 in Nottingham geboren. Hij begon op zijn zevende met klimmen, studeerde aan de universiteiten van Oxford en Cambridge en doceert tegenwoordig Engelse literatuur aan de laatste. Macfarlane is recensent voor onder andere The Guardian en zat in 2004 in de jury van de Man Booker Prize, die de prijs toekende aan The Line of Beauty (2004) van Alan Hollinghurst (in 2005 in het Nederlands verschenen onder de titel De schoonheidslijn, vertaald door Ton Heuvelmans).

Cultuurgeschiedenis van de bergsport
Macfarlanes passies – klimmen, literatuur en cultuurgeschiedenis – komen in Hoogtekoorts samen. In zijn boek probeert hij een antwoord te geven op de vraag hoe het zo gekomen is dat mensen graag op de top van een berg willen staan. Op het eerste gezicht misschien een onnozele, onzinnige dan wel oninteressante vraag, maar voor Macfarlane het begin- en eindpunt van een ongelooflijk veelzijdige, boeiende en bovenal leesbare cultuurgeschiedenis van de bergsport, die ook interessant is voor lezers die in eerste instantie weinig met het onderwerp denken te hebben.

Macfarlanes centrale stelling is dat klimmers in de ban zijn van een typisch westerse voorstelling van bergen, die zich in de loop der eeuwen onder invloed van nieuwe filosofische, culturele en wetenschappelijke ideeën en inzichten heeft gewijzigd van bergen als plaatsen des onheils tot bergen als plaatsen van de fantasie ‘waarvan je droomt en waarnaar je verlangt’ (p. 30). Het is hun verbeelding die klimmers tot grootse prestaties aanzet, want in feite zijn bergen niets dan steen en ijs (vandaar de Engelse titel, Mountains of the Mind, woorden van de Engelse Victoriaanse dichter Gerald Manley Hopkins).

Macfarlane gaat grondig en systematisch te werk door al die ideeën en inzichten te behandelen, zoals de geologie, die het scheppingsverhaal onderuithaalde, met minstens zo vernietigende consequenties als Darwins evolutietheorie; de filosofie van het sublieme van Edmund Burke; de Britse romantiek; de glaciologie; de hang naar avontuur en angst; de uitdaging van het onbekende enzovoort.

Licht van toon
Saai? Allesbehalve! Want Macfarlane schrijft mooi, komt met werkelijk prachtige verhalen over tegen de stroom in roeiende wetenschappers en pionierende klimmers (waaronder heerlijk excentrieke Britten, zoals het gezelschap dat met kwartel, foie gras en vintage Montebello-champagne uit 1915 in de bagage toppen in de Himalaya te lijf gaat) en wisselt meer beschouwende stukken af met niet minder fraai geschreven, soms ontroerende en melancholieke verslagen van zijn eigen klimtochten. Macfarlane wordt nooit uitleggerig en Hoogtekoorts doet nergens zwaar of gewichtig aan. Het boek is licht van toon en helder-analytisch in de beste Angelsaksische traditie. Als ik me één voorbeeld mag permitteren (ik had er tientallen kunnen kiezen), waarvoor u het met mijn vertaling zult moeten doen (p. 77-78):

Al jaren trek ik naar de bergen en ben ik verbijsterd door de diepe tijd.* Op een keer, toen ik me op een zonverlichte dag halverwege de top van Ben Lawers bevond, een berg die rijk is aan mica, stuitte ik op een vierkant blok afzettingsgesteente, dat aan de achterkant aan zijn begroeiing van mos en gras leek te hangen. Ik deed een stap terug vanaf de zijkant en zag dat het uit honderden laagjes grijs steen bestond, elk niet dikker dan een laken. Elke laag, berekende ik, beschreef zo’n 10.000 jaar – honderd eeuwen afgekort tot drie millimeter rots.

Tussen twee van de grijze lagen zag ik een dun zilveren laagje. Ik duwde de punt van mijn wandelstok in de rots en probeerde de lagen los te wrikken. Het blok spleet open en het lukte me om mijn vingers onder het zware stenen deksel te krijgen. Ik tilde en de rots opende zich. Daar, tussen twee lagen grijze steen, lag een vierkante meter zilverkleurig mica, dat fel in het zonlicht flikkerde – misschien wel het eerste zonlicht dat er in miljoenen jaren op viel. Het was alsof ik een schatkist opende, tot de rand toe gevuld met zilver, of een boek met een spiegel tussen de bladzijden, of een luik dat een kerker van tijd ontsloot die zo duizelingwekkend diep was dat ik er voorover in had kunnen vallen.

In een schitterend slothoofdstuk komen alle lijnen die Macfarlane eerder heeft uitgezet bijeen. Centrale figuur in het hoofdstuk is George Mallory, de legendarische klimmer die met zijn klimpartner Andrew ‘Sandy’ Irvine omkwam toen hij in 1924, 29 (!) jaar voor de geslaagde beklimming door Hillary en Tenzing, op een haar na de top van de Everest bereikte en die zich met zijn fatale poging een bijna mythische status verwierf. Mallory, de man die op de vraag waarom hij bergen beklom antwoordde: ‘Because they’re there.’ Kenners van het genre wie deze mogelijk sleetse held inmiddels danig de keel uithangt, moeten dit hoofdstuk maar eens lezen. Macfarlane, die van de erven Mallory toestemming kreeg om zijn correspondentie in te zien, zet hem op een formidabele manier neer als een tragische held, die, hoezeer hij ook van zijn gezin hield, niet anders kon dan steeds weer terugkeren naar de Everest en die zo het slachtoffer werd van al die giftige ideeën die mensen naar de hoogste toppen stuwen. Voer voor romantici!

Meesterproef
Het laatste hoofdstuk van Hoogtekoorts is huiveringwekkend, beeldschoon en tragisch. Het is Macfarlanes meesterproef. Hij slaagt er met vlag en wimpel mee voor het examen Groots en Meeslepend Schrijven (weer eens iets ander dan dat fletse creative writing).

En toen. In Groot-Brittannië werd Mountains of the Mind laaiend enthousiast ontvangen. Macfarlane won de Guardian First Book Award, de Somerset Maugham Award én de Sunday Times Young Writer of the Year Award. Hij ontving een bewonderend briefje van Jeremy Paxman. Van de verkopen weet ik niets, maar Macfarlane zijn ze aan de overkant van de Noordzee allerminst vergeten.

In Nederland ligt dat anders. Van de beginoplage van drieduizend exemplaren is weliswaar een flink deel verkocht en de pers was Macfarlane goedgezind, maar het boek kreeg niet de aandacht en het publiek die het wat mij betreft verdient. Inmiddels hoor je – hoor ik – er nooit meer iets over. Ik denk dat bergsporters net als pornoliefhebbers helemaal geen goed verhaal willen en dat bergsport een onderwerp is waar cultuurhistorici – toch al geen grote doelgroep – hun neus voor ophalen. In Nederland zijn Harry Potter en literaire thrillers de althans commercieel meest geslaagde voorbeelden van zogeheten cross-overboeken, maar in het geval van Macfarlanes eersteling never the twain (in dit geval kwaliteit en kwantiteit) shall meet. Jammer. Niet omdat ik er een leuk bedrag aan royalty’s aan hoopte over te houden, maar omdat ik het boek van harte een groot publiek gun, of in elk geval de status van een klassieker à la Zen en de kunst van het motoronderhoud van Robert Pirsig (1976, vertaling Ronald Jonkers) of De sneeuwluipaard van Peter Matthiessen (1981, vertaling Victor Verduin). In dat rijtje verslavende leeservaringen hoort Hoogtekoorts als je het mij vraagt absoluut thuis.

Ik heb Robert Macfarlane ontmoet. Hij was in Nederland voor de promotie van zijn boek. Hij zat, niet verwonderlijk, boordevol anekdotes, waaronder een scabreuze over Paxman (geïnteresseerden kunnen mij mailen). Hij hield op de Vakantiebeurs in Utrecht een mooie presentatie met letterlijk oogverblindende, want in sneeuw en ijs genomen eigen dia’s, en liet zich gewillig door de pers ondervragen. Door NRC Handelsblad werd hij hoog hangend aan een klimmuur vereeuwigd. Zo’n aardige jongen, zo’n goede schrijver, zo’n prachtig boek. Jammer dat het in de vergetelheid is geraakt.

* ‘Diepe tijd’: term die Macfarlane heeft ontleend aan John McPhee: ‘De beschouwing van tijd in eenheden die geen dagen, uren, minuten of seconden beslaan, maar miljoenen of zelfs tientallen miljoenen jaren.’ (p. 55) – NG