De meeste mensen denken bij Albert Einstein onmiddelijk aan de foto’s van een beminnelijke man met piekend wit haar, maar het is lang onbekend gebleven dat de beroemde natuurkundige ook erg onaangename kanten had. Schrijver en historicus Philip Sington besloot zich in de persoon Einstein te verdiepen toen zijn broer een documentaire over hem maakte. Sington bofte dat er net rond die tijd nieuwe feiten over Einsteins privéleven naar buiten kwamen die na de dood van de wetenschapper tientallen jaren waren verzwegen.

Brieven
Het idee voor het Einsteinmeisje ontstond toen Sington brieven onder ogen kreeg van Einstein en zijn eerste vrouw, de Servische wiskundige Mileva Marić. Die brieven onthulden een geheim dat ze ondanks hun scheiding uit alle macht voor de wereld verborgen wilden houden. In zijn roman wilde Sington iets van die schaduw over Einsteins leven laten zien, maar het was ook zijn bedoeling om iets van Einsteins baanbrekende werk tot uiting te laten komen.

Geheugenverlies
Het boek begint een paar maanden voordat Hitler aan de macht komt. In een Berlijnse kliniek heeft psychiater Martin Kirsch het voortdurend aan de stok met zijn superieuren. Kirsch, een voormalig legerchirurg die na een oorlogstrauma noodgedwongen van werkterrein is veranderd, kan zich niet vinden in de behandelmethodes van zijn collega’s en heeft kritiek op hun classificatiesysteem voor psychische afwijkingen.

Hij komt weer in conflict met zijn collega’s als hij zich ontfermt over een jonge vrouw die in de bossen bij Berlijn is gevonden. De vrouw, die door de pers ‘het Einsteinmeisje’ wordt genoemd omdat ze alleen maar een strooibiljet over een lezing van Albert Einstein bij zich heeft, blijkt aan geheugenverlies te lijden. Als Kirsch ontdekt dat ze persoonlijke brieven van Albert Einsteins eerste vrouw in haar bezit heeft, denkt hij te weten wat de link tussen haar en Einstein is. Hij is vastbesloten haar identiteit te achterhalen en is zelfs bereid zijn carrière ervoor op het spel te zetten.

Terwijl de politieke sfeer in Duitsland steeds grimmiger wordt, reist Kirsch van een Servisch boerendorpje en Einsteins buitenhuis in Caputh naar een psychiatrische inrichting in Zürich, waar Einsteins jongste zoon, Eduard, een boek schrijft dat zijn vaders reputatie bedreigt. Ondertussen trekt Kirsch’ kritiek op zijn vakgenoten de aandacht van arts, antropoloog en nazi-aanhanger Eugen Fischer, die om eugenetische redenen zeer geïnteresseerd is in een beter classificatiesysteem voor psychische afwijkingen. Hij zoekt Kirsch op en doet hem een voorstel dat de psychiater bijna niet kan weigeren.

Onthullend
Een onthullend portret van Einstein, een sfeerbeschrijving van de aanloop naar het Derde Rijk, een thriller, een kijkje op de psychiatrie van tachtig jaar geleden, een liefdesgeschiedenis – dit boek is het allemaal. De mengeling van waargebeurde en verzonnen elementen zet de lezer regelmatig op het verkeerde been, maar op de allerlaatste bladzijde, als alle verhaallijnen bij elkaar komen, wordt pas duidelijk hoeveel lagen deze roman eigenlijk heeft. Tijdens het vertalen heb ik erg genoten van de mooie historische setting en Singtons oog voor detail. De korte passages over Einsteins kwantumtheorie waren niet altijd even eenvoudig, maar gelukkig was collega-boekvertaler en wiskundige Marianne Kalsbeek zo aardig om die stukjes kritisch met een rode pen na te lopen.

Geïnteresseerden kunnen een boektrailer bekijken op de website van Philip Sington.

Ivan Zoschenko is een ster-footballspeler. Hij is beroemd in heel Pennsylvania en wordt als een held vereerd. Hij is populair, kan aan iedere vinger tien meisjes krijgen en denkt dat hij de hele wereld aankan – tot een ongeluk een einde aan zijn carrière maakt.

Ivan zoekt een lullig baantje in Florida, waar hij zijn voormalige teamgenoten niet hoeft te zien en waar goddank niemand hem herkent. (‘Als iemand op dieet is, zouden de meeste mensen het niet in hun hoofd halen om met een stuk slagroomtaart voor zijn neus te gaan zitten,’ zegt hij. ‘Maar niemand heeft er moeite mee om een ex-footballspeler voortdurend aan football te herinneren.’) Hij kan zijn verleden niet loslaten en slijt zijn vrije tijd in bars waar de clientèle uit carrièredrinkers bestaat. ‘Hier vind je slechts het zwijgende, bloedserieuze alcoholgebruik van mannen die niet drinken omdat het leven niet aan hun verwachtingen voldoet, maar omdat het precies zo is geworden als ze hadden gedacht,’ zegt hij.

Dolende diender
Dan schrikt hij van een krantenbericht. Oud-teamgenoot Reese Raynor, een bruut die op het footballveld al het onsportieve motto ‘een kreupele speler kan niet scoren’ hanteerde, staat op het punt om na een lange gevangenisstraf vrij te komen. Omdat Ivan nog een appeltje met Reese te schillen heeft, besluit hij na achttien jaar terug te gaan naar Pennsylvania.

Hij neemt een baantje als hulpsheriff en trekt in bij zijn zus Jolene, een oud-schoonheidskoningin die als serveerster werkt en drie zoons van drie verschillende vaders heeft. Iedereen is blij dat hij terug is, maar Ivan gaat ervan uit dat zijn verblijf in Pennsylvania tijdelijk zal zijn. Hij blijft stevig drinken, slaapt zijn roes vaak uit in zijn auto en doet zijn best om zich aan niemand te hechten. (Voor hobocop, de pijnlijk geestige omschrijving die zijn neef Josh voor hem bedenkt, bedacht collega Lydia Meeder van de Boekvertalerslijst de leuke vertaling ‘dolende diender’.) Hij is van plan om wraak te nemen op Reese en vervolgens weer te vertrekken, maar de banden met zijn oude woonplaats blijken sterker te zijn dan hij dacht. En dat is niet zo vreemd, want door O’Dells beschrijvingen ga je als lezer ook van het stadje houden.

Redneck-stadje
Een grote, sympathieke rol in het verhaal is weggelegd voor Jolene, een flirt met een hart van goud en hoogstaande principes (‘Ik zou me nooit naakt aan een onbekende man vertonen, tenzij ik seks met hem had, natuurlijk’). Ik denk ook met plezier terug aan de onverstoorbare sheriff Jack, de eigenzinnige dokter Ed, die desnoods inbreekt om zijn patiënten te kunnen behandelen, en aan Jess Raynor, Reeses tweelingbroer, die volgens Jolene alleen maar sprekend op Reese lijkt als de tweeling naast elkaar staat (‘Als je die twee apart ziet, lijken ze helemaal niet op elkaar’).

Een paar andere interessante personages zijn een inbreker die zo dom is dat hij zijn buit vergeet te verstoppen, een mijnwerker die zijn schoonmoeder met een jachtgeweer onder vuur neemt, een hulpsheriff die onder zijn uniform stiekem overal piercings heeft, een keiharde advocaat die een zachte kant blijkt te hebben en een sexy vrouwelijke chirurg die door het leven moet met de voornaam Chastity (‘Tja, mijn moeder was nu eenmaal stapelgek op Cher’). Ivans woonplaats is een kleurrijk redneck-stadje op zijn smalst, zeer gedetailleerd en levensecht beschreven.

De week rond Reeses vrijlating blijkt een van de belangrijkste periodes in Ivans leven te worden. Niet alleen voor Ivan, maar ook voor ons blijkt Tawni O’Dell nog een aantal verrassingen in petto te hebben. Komt het uiteindelijk tot een confrontatie met Reese? Kan Ivan zich verzoenen met zijn verleden en zichzelf vergiffenis schenken voor een enorme fout die hij als tiener heeft gemaakt?

Er zijn veel boeken waaraan ik met plezier heb gewerkt, maar dit boek houdt een speciaal plekje in mijn hart. Elke ochtend ging ik fluitend aan het werk, omdat het een genoegen was om zo’n mooi, soepel geschreven boek te mogen vertalen. Ik genoot van de sfeer en het proza, en vond dat O’Dell een prima balans tussen diepe tragiek en humor had gevonden.

Tawni O´Dell, Terug naar Coal Run, vertaald door Mieke Trouw en uitgegeven bij Sijthoff (2005). Klik hier voor een recensie van het boek.

In 1929 kreeg de Hongaarse politie een anonieme brief waarin de vrouwelijke bewoners van het dorpje Nagyrév van talloze moorden werden beschuldigd. In de omgeving van Nagyrév bleken sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog inderdaad opvallend veel mensen te zijn gestorven. Toen een aantal van die doden werden opgegraven, bleken ze te zijn vergiftigd. De moorden leidden tot een geruchtmakend proces, waarin acht vrouwen ter dood werden veroordeeld. Wat was hier aan de hand? Waarom waren deze vrouwen zo massaal aan het moorden geslagen? De kiem voor de lugubere gebeurtenissen bleek tijdens de Eerste Wereldoorlog te zijn gelegd.

Toen de oorlog uitbrak, verlieten de mannen het dorp en ontstond er een hechte band tussen de vrouwen. Door de oorlog kregen ze opeens vrijheden die ze nooit hadden gekend. Het was dan ook niet vreemd dat ze na de oorlog geen zin meer hadden om zich in hun oude keurslijf te laten persen. Vroedvrouw Zsuzsanna Fazekas leek een perfecte oplossing voor hun probleem te hebben gevonden.

Ruim tachtig jaar na de moorden spreekt het verhaal nog steeds tot de verbeelding. Mijn collega Mari Alföldy wist te vertellen dat György Pálfi’s film Hukkle (2002) over de moorden van Nagyrév gaat, en de Nederlandse filmmaakster Astrid Bussink maakte er in 2004 een interessante documentaire over, The Angelmakers. Dit jaar komt de Engelse speelfilm The Angel Makers uit, met in de hoofdrollen John Hurt, Helen Mirren en Daniel Brühl.

Antropologe Jessica Gregson uitte in een interview haar verbazing over het feit dat nog nooit iemand een boek over Nagyrév had geschreven. Zij besloot de bizarre moordgeschiedenis voor een roman te gebruiken. Ze voegde er zelfbedachte verhaallijnen aan toe, veranderde de naam Nagyrév in Falucska en paste de namen van de personages aan, maar veel gebeurtenissen en personen uit het werkelijke verhaal bleven herkenbaar.

In het boek volgen we het eigenzinnige, intelligente meisje Sari, dat door haar verloofde wordt mishandeld en na zijn terugkeer uit de oorlog alle gebeurtenissen in gang zet. Een interessant verhaal, en een heel boeiend boek om te vertalen. (Dank aan Mari Alföldy voor haar uitleg over een aantal Hongaarse termen!)

Ik leg in het kort uit hoe ons vak werkt, en hij zegt: “O, ja, wacht, ik wist niet dat je er ook nog eens zinnen van moest maken.”