In haar nieuwe roman volgt Cusk drie broers en drie generaties Bradshaws, met de nadruk op het leven van Thomas en zijn vrouw Tonie. Zij neemt, na jaren te hebben geschipperd tussen de zorg voor hun dochter en parttimewerk, een zwaardere, fulltimefunctie op zich. Haar echtgenoot wordt een jaar huisman. Na dat jaar, dat dramatisch eindigt, worden de rollen weer omgedraaid.

De titel van het boek verwijst naar de Goldberg-variaties van Bach en telt dan ook 32 hoofdstukken. Het thema van Cusk is vrijheid in gebondenheid, de vele varianten van het huwelijk. Een fragmentje dat mooi de parallel schetst tussen man en vrouw, linkerhand en rechterhand en het samenspel daartussen, of het gebrek daaraan:

Thomas zit aan de piano. Hij studeert de fuga in C-groot uit Das Wohltemperierte Klavier. De prelude is makkelijk, maar de fuga gaat boven zijn macht. Hij kan de linkerhand spelen en hij kan de rechterhand spelen, maar wanneer hij probeert ze samen te voegen blijkt hij ernstig tekort te schieten. De moeilijkheid is dat de partijen gelijkwaardig zijn. In alle andere stukken die Thomas heeft gespeeld domineerde de rechterhand; hij is afhankelijk geworden van het gezag van de rechterhand, is zich ermee gaan identificeren, als met een romanheld. Gewoonlijk is de linkerhand louter ondersteuning, zonder zelf een bepaalde betekenis te hebben. Maar in de fuga is de linkerhand autonoom.

‘Wat een vertoning.’ Tonie staat lachend bij de deur van de woonkamer. Haar lach heeft onzichtbare, harde kanten, als de dossiers in haar tas.

Cuskiaans
Ook de ouders van de drie broers en de ouders van Tonie zijn cuskiaans neergezet door middel van ijzingwekkende momenten van onbehagen en onbegrip, wat leidt tot schrijnende observaties als: ‘Vroeger mocht ze de kleren van haar moeder nooit aanraken, die van haar vader ook niet. Zo kusten ze haar: over de afgrond van het afscheid heen.’ En: ‘Soms vergeet hij dat ze beiden oud zijn, maar als hij haar ziet weet hij het weer.’

Cusk zet hoog in door in de eerste zin de vraag te stellen: ‘Wat is kunst?’, waarmee ze meteen verwijst naar haar idool Tolstoj, wiens verhaal De Kreutzersonate ook nog aan bod zal komen. Met haar scherpe blik en soms venijnige pen is ze niet altijd even aardig voor haar personages, zodat je soms bijna medelijden met ze zou krijgen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de meningen over Cusk verdeeld zijn, zowel in Engeland als in Nederland, vooral na haar autobiografische relaas over het moederschap. In de eerste Engelse recensies over The Bradshaw Variations is het al niet anders: de ene criticus vindt dat de verteltrant het zicht op het verhaal belemmert en noemt haar pretentieus, de andere prijst haar stijl en verliest zich in haar mooie zinnen.

Hilary Mantel, winnares van de Man Booker Prize 2009, behoort tot de laatsten en schreef in The Guardian: ‘her interiors are as if Virgina Woolf had flitted through; she has an eye, and an ear, for tyrants and manipulators.’ In een interessant interview, eveneens in The Guardian, weet Lynn Barber iets duidelijker te maken waar die boosheid van Cusk vandaan komt.

Vertaalproblemen
Net als bij de vorige boeken die ik van Cusk heb gedaan, zitten de vertaalproblemen vooral in de stijl. In dit geval gebruikt ze nu eens werkwoordloze staccatozinnen, dan weer, vooral in de beschouwende gedeelten, lange, ingewikkelde zinnen. (Ook in dat opzicht maakt ze het de lezer niet altijd gemakkelijk.) Ze hanteert die twee stijlen overigens behendig en efficiënt: de korte zinnen stuwen het verhaal voort, terwijl de lange zinnen tot langzaam lezen en nadenken stemmen.

Natuurlijk klinken er ook lichtere noten: een geheel in dialoog geschreven ‘variatie’ tussen broer Howard en diens echtgenote Claudia (een gemankeerde schilderes), en de intellectualistische Thomas, die amper in staat is een gesprekje te voeren met Olga, de Poolse huurster. Zelfs in het huishouden zit muziek: wanneer Thomas, Tonie en Olga gedrieën hun schoonmaakwoede uitleven, vormt dat een concert van geluiden. Verder is er in het verhaal een niet onbelangrijke rol weggelegd voor een tamelijk neurotisch hondje, waar het niet goed mee afloopt.

Om alle misverstanden die de titel zou kunnen oproepen maar meteen uit de wereld te helpen: dit is níet het zoveelste boek over het zoveelste gezin dat zich uit allerlei escapistische, romantische overwegingen in Italië gaat vestigen. Het verhaal is weliswaar autobiografisch, maar de thema’s zijn universeel.

Als motto dient de openingszin uit Sea and Sardinia van D.H. Lawrence: ‘Opeens is daar een onontkoombare behoefte om te vertrekken. Sterker nog, om te vertrekken in een bepaalde richting. Een dubbele behoefte derhalve: vertrekken en weten waarheen.’ Het is voor Cusk een schrikbeeld om zich definitief ergens te vestigen; ze móet weg uit haar mooie huis, ze wil zich bevrijden uit de knellende sleur om te kunnen reizen en zwerven, net als de schrijvers en kunstenaars van vroeger. Die rusteloosheid en die hang naar het onbekende worden door haar omgeving beschouwd als een vloek, maar zelf ziet ze dat anders: zoeken boeit haar en boezemt haar geen angst in – vinden en weten wel.

Zij en haar echtgenoot verkopen het huis, nemen hun dochtertjes van school en vertrekken. Drie maanden, een seizoen, zullen ze wegblijven: ‘Meer hoefden we van de toekomst niet te zien’.

De taal van Cusk
In de haar eigen beeldende stijl (ondanks de vele hersenbrekers een vreugde om te vertalen) becommentarieert Cusk het toerisme, de vele buitenlanders die zich in Italië hebben gevestigd en de kunst; ook eetgewoonten komen uitgebreid aan bod. Maar het hoofdthema blijft de afstand die ze voelt tussen zichzelf en de anderen, waar ze ook is.

Cusk bedient zich vaak van metaforen, die een vervreemdend effect kunnen hebben doordat ze aan alles een onverwachte draai geeft. Haar stijl werd door een Engelse recensent als volgt omschreven: ‘Ze noteert alles heel fraai, alsof haar zinnen de penseelstreken zijn van de oude meesters die ze zo bewondert’.

Een terugkerend thema is het contrast tussen het dagelijks leven en de kunst: ‘… thuis had ik vaak het gevoel dat ons leven schoonheid ontbeerde; ik ging ernaar op zoek in de muziek, in poëzie en schilderkunst, soms in de wereld zelf [...]. Ik zette pioenrozen in een vaas, dweilde de vloer en ruimde op, maar in alledaagse dingen kon ik nooit zoveel kunst ontdekken. Er was altijd te veel realiteit die voor me uit kolkte en alles dooreenmengde tot een kleurloze, woelige massa. Alleen als ik aan het schrijven was kon ik alle delen weer afzonderlijk zien en goed van slecht onderscheiden.’ En: ‘Ik heb een kunstenaar nodig om het ruwe leven te verfijnen tot iets wat ik kan bevatten.’

Cusk over taal…
Het aanleren van de nieuwe taal leidt tot typisch Cuskiaanse overpeinzingen. Zo kost het haar moeite om haar eigen Engelse woorden ‘af te staan’: ‘Ik heb er geen moeite mee dat een leunstoel una poltrona is, of het kleed il tappeto; sterker nog, ik noem een spiegel bijna liever uno specchio, want dat lijkt er beter bij te passen. Die vaststaande dingen maken een rondje in de taal, simpel als een stuk speelgoed. Ze pendelen stipt over een enkelspoor, rijden niet de woestenij in, tussen in mist gehulde bergtoppen door waar betekenissen zichzelf zoekmaken. Ik kan ze als dikke gouden munten verzamelen, die degelijke zelfstandige naamwoorden met een nominale waarde, ik kan ze sparen en ruilen voor goederen. Ik vraag om formaggio en ik krijg het; ik vraag om burro, zucchero, mele, en ze vallen me in de schoot. Maar soms kan ik het gevoel niet van me afzetten dat ik valse munten in mijn hand heb, want er zijn andere woorden die helemaal niet goed klinken. Om de een of andere reden zijn ze onecht, ik kan niet geloven dat ze iets uitrichten. Hoe kan een scarpa bijvoorbeeld hetzelfde zijn als een schoen? Als ik een winkel binnen ging en om een paar scarpe vroeg, zouden ze me beslist een koppel boshoenders geven, of twee bijzonder gratige vissen. Bovendien ben ik niet bereid afstand te doen van de handige eigenschappen, het betrouwbare en typische schoenachtige van het woord uit mijn moedertaal. Wat is het lot van die eigenschappen tijdens hun reis door de donkere vertaaltunnel? Ze gaan verloren, zoals er veel andere dingen verloren gaan tussen twee talen: nuances, woordspelingen en rijm – in de algehele verwarring raken ze allemaal zoek, als de koffers, paraplu’s en sjaals die zich ophopen bij de afdeling Gevonden Voorwerpen op een druk station.’

… en over vertalers
‘Ik begin weer respect te krijgen voor de bemiddelaar, de vertaler; dat is iemand die, begrijp ik nu, niets moet hebben van verspilling, van chaos, van de achteloze wegwerpcultuur van tegenwoordig. Geduldig verenigt de vertaler die koffers en paraplu’s met de eigenaar, of hij zoekt er een andere toepassing voor, want de taal verliest soms een kledingstuk, maar kan zich ook tooien met geleende gewaden.’

Einde van de reis?
Wanneer de lezer met Cusk mee terugkijkt op het avontuur, valt vooral op dat ze zich – net als in haar boek over het moederschap – intens bewust is van haar verantwoordelijkheid tegenover haar kinderen, van de schade die ze wellicht heeft aangericht. Dat levert mooie scènes op: ze springt een keer lichtelijk onbezonnen van een hoge rots de zee in, en een van haar dochtertjes springt haar na. Dan pas beseft ze dat ze verstandiger had moeten zijn, want: hoe komen ze het water weer uit? Als ze gehavend weer op de kant staan, reageert ze haar onmacht af op haar kind. Zoals altijd is ze pijnlijk eerlijk over zichzelf.

Eenmaal terug in Engeland komt Cusk tot de conclusie dat ze er goed aan hebben gedaan de reis te ondernemen, want ook in het nieuwe land zou de sleur onherroepelijk hebben toegeslagen: je kunt je immers niet als bezoeker blijven gedragen. Maar Cusk is nog steeds wie ze was: ‘Hoewel we veel hebben veranderd, lijkt ons leven soms weer even onbeweeglijk en voorbeschikt als vroeger. Ik voel weer de oude onrust, de vervreemding van de werkelijkheid.’

Het artikel heet ‘Onder de huid van geliefden’, met de vermelding: ‘Anne Enright, Taking Pictures (volgt uitgever enzovoort). In het Nederlands verschenen als Het weer van gisteren (volgt keurig de vertaler, de uitgever enzovoort).’

Gauw diagonaal lezen: geen opmerking over de vertaling, de mening over het boek lijkt positief. Zou de recensent – Joost de Vries – het origineel hebben gelezen of de vertaling? In de tweede kolom citeert hij: ‘Niet dat ze een hekel aan mannen had. Ze had twee volgroeide zonen thuis, dus ze was eraan gewend: hun vrolijkheid, hun onverschilligheid en de puinhoop.’ Ondanks de kou in de tochtige hal krijg ik het warm. Heb ik dat zo opgeschreven? Die ‘volgroeide zonen’, ‘hun vrolijkheid, hun onverschilligheid’ en dan ‘de puinhoop’?

Even later, inmiddels op een winderig perron, krijg ik het nog warmer, want in de derde kolom kom ik tegen: ‘Sommige nachten blijf ik bij hem thuis en sommige nachten ben ik in mijn huis. Al het heen en weer bewegen maakt ons ongeduldig, met de vermenigvuldigende tandenborstels en een permanente onderbroek, gedragen of ongedragen, onder in mijn handtas.’ Zou ik dat echt zo…?

Eenmaal in de niet-vertraagde maar op een ander tijdstip vertrokken trein weet ik bijna zeker dat de recensent de Engelse versie heeft gelezen en bovenstaande zinnetjes zelf heeft vertaald, want hij is kennelijk op iets gestuit waar hij niet goed raad mee wist. Opeens staat er namelijk (over een vrouw die in de woorden van de recensent ‘snakt van lichamelijke begeerte’): they stood with their arms slightly lifted from their sides, as though their fingers were dripping water.

Die twee vertaalde zinnetjes (vooral dat ‘heen en weer bewegen’, die ‘vermenigvuldigende tandenborstels’ – ik zíe ze rekenen –, die ‘permanente onderbroek’ en ‘… maakt ons ongeduldig, met…’) blijven me plagen, ook tijdens het gezellige samenzijn met collega’s, waarvoor de treinreis was ondernomen.

Thuis natuurlijk linea recta naar de boekenkast, bladeren… Een zucht van verlichting. Het eerste zinnetje luidt in de Nederlandse versie: ‘Niet dat ze een hekel had aan mannen. Ze had twee volwassen zoons thuis, dus ze was het gewend, de vrolijkheid, de onverschilligheid en de rommel.’ Gewoon ‘volwassen zoons’ dus, zoals je dat een vrouw hoort zeggen, en drie keer ‘de’, want het Engels had ook the, niet their.

Het tweede fragmentje: ‘Sommige nachten slaap ik bij hem, andere nachten slaap ik in mijn eigen huis. We worden ongedurig van dat telkens verkassen, van de aanjongende tandenborstels en het eeuwige slipje, al dan niet gedragen, onder in mijn tas.’ Het Engels luidde: Some nights I stay at his place and some nights I stay back at mine. All this moving around makes us impatient, with the multiplying toothbrushes and a permanent pair of knickers, clean or worn, at the bottom of my bag.

Voor mij is het bovenstaande niet alleen een sprekend voorbeeld van het verschil tussen woordjes overzetten en vertalen, maar ook bestaat er een gerede kans dat de lezers van deze recensie op grond van de voorbeelden besluiten het origineel te kopen in plaats van de vertaling. De recensent had me overigens gemakkelijk kunnen vinden, hetzij via de site van de Vereniging van Letterkundigen of via dit blog, dan had ik hem graag voorzien van de Nederlandse tekst.