Een persklaarmaker, dacht ik in eerste instantie, maar uit de lezing bleek dat de bemoeienis van Anne Elligers met het vertaalproject veel intensiever was geweest dan wat de gemiddelde persklaarmaker in de Nederlandse praktijk doet, en dat zij ook veel eerder bij het vertaalproces betrokken werd dan helemaal aan het eind, zoals bij ons gebruikelijk is.

Luid geprezen
Het was een boeiende lezing. Tove Bakke, die in de Noorse pers luid geprezen werd voor haar vertaling van Gavalda’ s boek, begon met duidelijk te maken dat zij een belabberde tekst zou hebben afgeleverd als Anne Elligers haar niet behoed zou hebben voor talloze blunders en haar ongelukkige formuleringen niet zou hebben bijgeschaafd. Anne Elligers verklaarde op haar beurt dat haar rol maar marginaal was geweest en dat Bakkes prachtige vertaling en originele vondsten er ook wel op eigen kracht hadden kunnen komen. Ze had niet meer gedaan dan wat een zorgvuldige schooljuffrouw zou doen. Vervolgens vertelden beiden om de beurt, elkaar af en toe plagerig in de rede vallend of elkaar aanvullend, hoe de samenwerking bij dit vertaalproject was geweest. Het was een manier van werken die wij in Nederland eigenlijk alleen kennen bij co-vertalingen: Tove Bakke stuurde Anne Elligers met enige regelmaat een stuk vertaalde tekst toe, dat Elligers vervolgens nauwgezet met de Franse tekst vergeleek en van uitvoerig commentaar voorzag, waarna Bakke dat verwerkte en een volgend stuk stuurde. Het grote verschil met een Nederlandse co-vertaling was dat Elligers zelf geen vertaling maakte die door Bakke werd nagekeken. Opvallend was ook dat Elligers vooral op de vertaling lette en niet op het Noors, de doeltaal. Dat had overigens een praktische reden: het Noors kent twee taalvarianten, het bokmål en het nynorsk, en Elligers beheerste het nynorsk niet voldoende om het taalgebruik van nynorskspreker Bakke te corrigeren. Ook dat is opmerkelijk: in Nederland wordt door persklaarmakers vooral op de doeltaal gelet, het Nederlands.

Een språkvasker is met andere woorden iemand die wat taken betreft tussen een persklaarmaker en een co-vertaler in zit. Voor zover ik weet, werkt in Nederland alleen een groep Scandinavische vertalers (met name uit het Noors, in mindere mate uit het Deens en Zweeds) op deze manier. Zij laten hun vertaling op brontaal nakijken door een collega alvorens ze de vertaling naar de uitgeverij sturen, waarna een persklaarmaker de laatste oneffenheden wegpoetst. En ze betalen die collega voor dat corrigeren (uit eigen zak en niet door de uitgeverij, zoals bij Bakke en Elligers het geval was). Bij de Boekvertalers is het fenomeen ‘meelezer’ bekend, een collega die een vertaling van een ander leest voordat die naar de uitgever wordt gestuurd, maar dat gaat voor zover ik weet met gesloten portemonnee, en het meelezen is dan ook lang niet zo intensief als het werk dat de Scandinavische taalwassers doen.

Neutrale blik
Is dat nu allemaal nodig, zo’n extra correctieronde? Het kost uiteindelijk wel meer tijd en geld. Vanuit de Noorse optiek is het niet alleen nodig, maar zelfs essentieel. Bakke vertelde dat zij, toen ze door de uitgeverij benaderd werd om dit boek te vertalen, erop had gestaan dat Elligers haar språkvasker zou worden. Ze had het project anders niet aangedurfd. Was Bakke dan zo’n slechte vertaler dat zij het niet zonder een goede corrector aandurfde? Dat is zeker niet het geval. Ik zou zelfs het omgekeerde willen beweren: Bakke is zo’n goede vertaler omdat ze weet dat ze fouten zal maken en zich bewust is van de talloze keuzemomenten waar je als vertaler voor komt te staan. Haar onzekerheid komt voort uit het besef dat er naast haar interpretatie van een tekst andere interpretaties mogelijk zijn die even goed of misschien zelfs beter zijn. Een tweede, neutrale blik helpt bij het maken van de beste keuzes.

Dat het inschakelen van een een språkvasker bij dit project zijn vruchten heeft afgeworpen, blijkt wel uit het succes dat Bakkes vertaling in Noorwegen heeft gehad. Haar vertaling was in het nynorsk, de taal die een aanzienlijke meerderheid van de Noren niet actief beheerst. Desondanks belandde haar vertaling in de top van de Noorse bestsellerlijst, wat voor een boek in het nynorsk een unicum mag worden genoemd. Er waren zelfs lezers die dankzij Bakkes vertaling het nynorsk herondekten. Bakkes uitgeverij mag zich gelukkig prijzen met zo’n goede vertaler, en het geld dat zij aan de intensieve samenwerking met een språkvasker hebben besteed, is dubbel en dwars terugverdiend.

Misschien geen gek idee om eens serieus te gaan nadenken over het invoeren van een taalwasser in onze Nederlandse vertaalpraktijk.

Annemarie studeerde Noors in Groningen en werkte als reisleider, algemeen vertaler en docent Noors aan de Volksuniversiteit. Ondertussen ging ze als vertaler van literatuur aan de slag. Als vertaler werd ze een autoriteit op het gebied van de Noorse misdaadliteratuur, een genre dat eind jaren tachtig nog nauwelijks populair was in Nederland. Noorse schrijvers als Gunnar Staalesen, Anne Holt, Kurt Aust en Karin Fossum vonden in Nederland dankzij Annemaries deskundige en vlot leesbare vertalingen een groot lezerspubliek. Daarnaast vertaalde ze nog tientallen andere boeken, waaronder jeugdromans, literaire romans en non-fictie uit het Noors. Ze was lid van de e-mailgroep Boekvertalers en hield regelmatig lezingen over het vertalen van boeken en meer specifiek over het vertalen van misdaadliteratuur. De afgelopen jaren organiseerde ze ook lezingen voor de literaire sectie van het Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers, voor het laatst in april 2010, toen ze sprak over jeugdliteratuur.

Annemarie was een prettige, betrokken en opgewekte collega, die ondanks haar ziekte gewoon bleef doorwerken en de moed niet liet zakken. Ze laat als vertaler een indrukwekkend oeuvre achter. We zullen haar enorm missen.

Een van de eerste boeken die ik (mede) heb vertaald, was geschreven door een topauteur, iemand van grote naam en faam. Vol eerbied en zenuwen begon ik te vertalen, doodsbenauwd dat mijn gebrekkige kennis en kunde niet toereikend zouden zijn om de klus enigszins bevredigend te klaren. Maar wat viel dat mee! Ik hoefde niets anders te doen dan mijn pen (ja, dat was nog in het precomputertijdperk) op papier te zetten, de woorden kwamen als vanzelf. En het resultaat was echt goed, zonder veel moeite.

Heel veel jaren en boeken later begrijp ik dat dat komt doordat die auteur zijn naam en faam waard was. Hij beheerste zijn vak, schreef gewoon goed, had overal aan gedacht, leverde goedlopende zinnen af, zijn beeldspraak en vergelijkingen klopten, en dan hoef je als vertaler niet veel meer te doen dan hem gewoon zo letterlijk mogelijk te vertalen.

Vertalen of bewerken
Ondertussen weet ik ook dat er meer dan genoeg auteurs worden vertaald die beslist geen topauteurs kunnen worden genoemd, die misschien wel een spannend verhaal kunnen schrijven, of een onderwerp aansnijden dat in de mode is, maar die nog veel moeten leren op ambachtelijk gebied:de zinnen lopen niet, de vergelijkingen kloppen niet, de beeldspraak is ronduit lelijk en daar sta je dan als vertaler: wat moet je doen, vertalen of bewerken? De opdracht is duidelijk: vertalen. Maar als dat onzin oplevert, of pijnlijk lelijke passages, krijgt de vertaler de schuld; een kribbige persklaarmaker, een boze redacteur, en als je pech hebt ook nog een beroerde recensie. Door schade en schande wijs geworden, vertaal ik werken van auteurs van het tweede garnituur tegenwoordig een stuk vrijer dan ik vroeger zou hebben gedaan. Ik redigeer, ik bewerk, en dan nog valt het vaak niet mee. Natuurlijk ben ik dan blij als de persklaarmaker weinig opmerkingen heeft, de redacteur tevreden is en de eventuele recensent niet rept van belabberd taalgebruik, maar het is een dubbel gevoel. Voor de vertaling van een beroerd geschreven boek kun je geen werkbeurs aanvragen (“niet literair genoeg�?), de woordprijs is dezelfde (of lager) als voor een topboek, maar het werk is veel zwaarder! Enerzijds omdat het lastiger is om naast het vertalen ook nog fouten te moeten herstellen, anderzijds omdat de werkvreugde een stuk minder is.

Daarom poneer ik hier mijn stelling: het vertalen van een slecht geschreven boek is moeilijker dan het vertalen van een hoogwaardig literair werk. Voor het extra bewerken dat de vertaler moet doen, zou hij of zij een extra bewerkingstarief moeten krijgen.

Het betrof een boek van een gerenommeerd schrijfster, die een van haar personages, een vrome pater familias met tirannieke trekjes, over de zeven plagen van Egypte laat vertellen, waarbij hij dan de sprinkhanenplaag als voorbeeld noemt.

Oeps. Zeven plagen? Het waren er tien. En de sprinkhanenplaag was de achtste.

Wat doe je hiermee als vertaler? Was het boek geschreven door een minder goede auteur, dan had ik waarschijnlijk gekozen voor de optie om het woord zeven te vervangen door ‘tien’. Maar in dit geval zou je deze fout ook als een knipoog van de schrijfster kunnen beschouwen, waarmee ze wilde aangeven dat er aan de bijbelkennis van de pater familias nog wel het een en ander mankeerde. Ik vond het een lastig probleem en besloot de schrijfster via haar uitgeverij te benaderen. Maar helaas:de uitgeverij liet weten dat de schrijfster uit principe nooit meer om wilde zien naar een voltooid werk. Eenmaal geschreven behoorde het niet langer toe aan haar, maar aan het publiek en daar had zij verder niets mee te maken. De redactrice raadde me aan om de formulering van de schrijfster te handhaven, of, zoals ze het noemde, te kiezen voor ‘haar beleving van de plagen van Egypte’. Dat heb ik gedaan, maar toch is het altijd blijven knagen, vooral vanwege de woordkeuze van de redactrice. Ik blijf me afvragen of de buitenlandse redactrice zichzelf niet wat te verwijten had en om die reden de schrijfster liever niet wenste te benaderen.

Overbodig te zeggen dat natuurlijk niemand over die zeven plagen is gevallen…

Vriendendienst
Een vriendendienst voor de familie, vooruit dan maar. De fax ratelt, ik krijg een epistel onder ogen dat half in het Nederlands, half in het Noors is opgesteld. Let wel, van beide talen de zeventiende-eeuwse variant. Nou ja, ze willen alleen maar weten wat er zo ongeveer in staat, dus ik vertaal in sneltreinvaart, daarbij de lastige klippen min of meer omzeilend. Van één woord heb ik geen idee van de betekenis en het opzoeken kan een tijdrovend karweitje worden. Dus ik laat het staan, cursiveer het en zet er voor de duidelijkheid nog een vraagteken achter. Na een uurtje vind ik het mooi genoeg en stuur de ruwe vertaling terug, met daarbij de opmerking dat het een ruwe vertaling is en dat ze bij eventuele vragen contact kunnen opnemen. Twee dagen later ontvang ik een vriendelijk mailtje van een collega van neef. De brief paste in het plaatje, ze zijn me erg dankbaar dat ik ernaar heb willen kijken. Ik bedank voor de reactie en vermeld nog eens dat ik met alle plezier bereid ben om nog even naar de lastige passages te kijken als dat nodig mocht zijn.

Een gegeven paard
Ik hoor er niets meer van. Tot drie maanden later. Dan brengt de postbode een pakket: het is een duur uitgevoerd boek op hoge kwaliteit papier gedrukt en met prachtige illustraties. De verzameling brieven uit de zeventiende eeuw, uitgewerkt en geanalyseerd. En er zit een briefje bij: met dank voor alle moeite, kijk maar snel op blz….

Vol bange vermoedens sla ik de bewuste bladzijde op. Ja hoor, daar staat het: de Noorse brief, aangevuld met mijn vertaling, zo te zien integraal overgenomen want zelfs de door mij aangebracht cursivering met vraagteken staat erin. Mijn naam ook, weliswaar verkeerd gespeld, maar ach, een kniesoor die daarop let.

Je mag een gegeven paard in niet in de bek kijken. Het is heel aardig dat ze me dat dure boek toesturen als dank voor een uurtje werk. Maar wat had ik graag geweten dat er een publicatie aan vast zat. Dan had ik alle lastige passages uitgezocht, of ik er nu geld voor kreeg of niet, en dan had ik die vertaalfouten die me meteen opvallen zodra ik het in drukvorm zie, eruit kunnen halen. Nu staat het dure boek in de kast om me eraan te herinneren dat je als vertaler nooit en te nimmer half werk moet leveren, niet als je er geen geld voor krijgt en ook niet als ze alleen maar even willen weten wat erin staat. Een leer voor de volgende keer.