What’s in a name
Omdat de personages bijna allemaal een naam dragen met een betekenis of associatie die de jonge Nederlandse lezers zou kunnen ontgaan, moest ik ook de namen vertalen. Dat was een heel gepuzzel, maar het was erg leuk om te doen, vooral omdat de personages daardoor wat vertrouwder voor me werden – het was alsof ik ze een beetje mee had helpen scheppen door een Nederlandse naam voor ze te verzinnen.

De namen van sommige personages waren niet zo moeilijk te vertalen, zoals het kindermeisje dat later de pleegmoeder van Muis wordt, Ma Foster (Moe Pleegsma); de landloper Wayland (Doolaard); Shankbone, de kok in de kille kelders van de kostschool (Schenkelbeen); Charley Punchman (Klaas de Poppenspeler, want Jan Klaassen en Katrijn heten in Engeland Punch and Judy); Smudge, de nare portier van het Londense theater (DeSmet); Captain Marriner, de kapitein die de ouders van Muis redt (kapitein Bootsma); sergeant Trudgewell (brigadier Sloffermans); Mr Spangle van Spangle’s Emporium (meneer Paillet), en ga zo maar door. Sommige namen waren lastiger, zoals de naam van de kostschooldirecteur, Bulloughby, waarbij ik twijfelde tussen Kwelder en Buldersma. Het werd Buldersma, omdat Kwelder te veel aan Billy Turf doet denken, en de man bovendien meer buldert dan kwelt. Zijn zoon Grindle is wel een ontzettend akelige kwelgeest. Hij deed me denken aan Grendel, het monster uit Beowulf, hoewel hij nu ook weer niet zó bloeddorstig is. In mijn vertaling heet hij Grindel. De gemene oom, Uncle Scrope, werd Oom Kregel, nadat ik allerlei alternatieven had bedacht en verworpen. De naam Scrope deed mij denken aan Scrooge, maar namen als Schraap, Knieper of Kneep vielen af omdat ik ze te bedacht vond klinken en Scrope een bestaande oude Engelse naam is. Bovendien is de oom vooral erg geïrriteerd en boos.

Mailwisseling
Over de namen van de twee kostschoolvriendjes van Muis, Niddle en Pyeberry, heb ik overlegd met de auteur, die me uitlegde welke associaties ze bij de namen had:

The name Niddle perhaps sprung from NODDLE or head (as in an old phrase “Use your noddle”). The word Niddle is a name that has a sound that makes me laugh or smile. (We have a River Nidd near here whose name makes visitors laugh, and I think Nidd was used as a funny word in a very old Monty Python scene.) It’s just the mix of sounds really. He is not quick-witted or clever, but he is very loyal to his friends. Though neither Niddle or Pyeberry would be fat or large, Niddle, I think, likes food, so he might round out if he ever got a chance.

PYEBERRY. Again, no obvious meaning other than as a contrast to Niddle, and a longer run of syllables. He is musical, fond of word patterns and gathering knowledge.

Dit tweetal werd in mijn vertaling Kanis en Pykebol. Kanis omdat ook dat een mooi ouderwets woord is voor hoofd, en omdat hij van kanen houdt (waar hij op de kostschool weinig kans toe krijgt) en Pykebol omdat hij veel denkt en piekert, en omdat Pyke ook als afzonderlijke naam te gebruiken is, dit met het oog op een volgend boek waaraan Dolan werkt en waarin Pyeberry terugkeert als Pye.

Slot Droevestein
Roseberry Farm, de boerderij waar Muis opgroeit, werd de Rozenhoeve; Murkstone Hall, de akelige kostschool (waarvan de naam associaties oproept met Mr Murdstone, de nare stiefvader van David Copperfield) werd Slot Droevestein; Spinster’s Yard, waar de twee kostuumnaaisters tante Violet en tante Indigo wonen, werd de Ouwewijvensteeg, en het kasteel waar Muis opgroeit, Epton Towers, werd de Schuylenborgh. Dat moest namelijk een naam met een S worden, omdat MOUSE een acroniem bleek te zijn van Marcus Octavius Ulysses Septimus Epton. Muis heeft in het Nederlands een letter minder, dus ik vond het ritmisch beter om er nog een naam aan vast te plakken (en een dubbele naam doet het natuurlijk altijd goed). Muis heet nu in Nederland: Marcus Ulrich Icarus Sloet van Schuylenborgh. De naam Icarus vanwege… nou ja, dat merk je wel als je het boek (voor)leest!

De eerste zin van het boek luidt: Jasper Jones has come to my window. Simpel zinnetje, toch? ‘Jasper Jones is naar mijn raam gekomen’. Toch klinkt dat om de een of andere reden niet goed, maar waarom niet? Het ritme klopt niet, die zin is te traag. Bovendien gaat het in het Engels vooral om het resultaat, het gaat erom dat Jasper Jones daar nu staat. Misschien: ‘Jasper Jones staat voor mijn raam´.

Maar is dat weer niet te statisch, te weinig actief? Hoe weet de lezer nu dat Jasper Jones daar zelf naartoe is gegaan en niet als een deus ex machina uit de lucht is komen vallen? Dat hij buiten staat, en niet binnen? Moet er toch niet iets van die actie, van die beweging in?

Een bladzijde verderop staat: Jasper Jones is at my window. Leuk, nu kan ik dus niet nog een keer ‘Jasper Jones staat voor mijn raam’ gebruiken, het moeten twee verschillende zinnen worden. In het boek kom ik de zin of een variatie erop nog een paar keer tegen en hij krijgt iets beklemmends, iets van een bezwering. De zin heeft vaak een schokeffect, zoals je in een griezelfilm opeens ergens een gestalte ziet staan. En bij ‘Jasper Jones is naar mijn raam gekomen’ schrikt de lezer niet. Die denkt hooguit lacherig aan het liedje ‘Joepie Joepie is gekomen (heeft mijn meisje meegenomen)’.

In zijn fantastische artikel over vertalen ‘Found in Translation’ schrijft Michael Cunningham onder meer over zulke bedrieglijk eenvoudige zinnetjes aan de hand van de eerste zin van Moby Dick van Herman Melville: Call me Ishmael. Hij zegt dat die zin in de vertaling net zo krachtig en overtuigend moet worden, maar ook muziek moet hebben, hij moet klinken, niet alleen wat betreft ritme, maar als het kan ook wat betreft klank. Dat is wat elke vertaler zal herkennen en moet proberen te bereiken. Of het mij is gelukt? Koopt en leest!

Craig Silvey: Jasper Jones, uitgeverij Cargo.

Dit artikel is eerder verschenen op de site van Boekhandel Athenaeum.

Daar moet ik iets mee, maar een geniale oplossing wil me maar niet te binnen schieten. Wie iets leuks verzint, verdient eeuwige roem.

15 g verpletterde tomaten
2 kip trommelstokken
100 ml plantaardige voorraad
plattelandshuisje kaas
zool (als in seizoen)
een grootmoedig snuifje van een grond komijn.

De kok op MIDDEL 3-4 notulen, tot het varkensvlees is gekookt en teder. Spoeling onder heet water en terzijde leggen aan afvoerkanaal. Plaats de ui in microgolf bewijs een schotel. Motregen de vulling over de groenten Veeg de trommelstokken met absorberende keuken document af. Snijd een klein kruis in de huiden van elke tomaat, dan duik in een kom kokend water. Verlof 30 seconden. Dien onmiddellijk!

Seizoensarbeiders
In het voorjaar publiceerde Marina Lewycka (die overigens vaak per ongeluk Monica Lewinsky wordt genoemd) haar tweede roman, Two Caravans, waarvan deze week mijn vertaling verscheen. Deze roman gaat niet, of nauwelijks over caravans (hoewel hij in de folder van de Bijenkorf tussen de campinggidsjes staat) maar over de belevenissen van buitenlandse seizoensarbeiders in het lieflijke Kent. Het zijn Oekraïners, Polen, Chinezen en een Afrikaan, ze wonen in twee caravans, een voor de mannen en een voor de vrouwen, ze plukken aardbeien en kippen terwijl ze op hun beurt zelf worden kaalgeplukt door maffioze koppelbazen, pardon, consultants flexibele personeelsoplossingen. Het boek heeft als motto een citaat uit de proloog van The Canterbury Tales en is opgedragen aan de kokkelrapers van Morecambe Bay, en dat is allebei niet voor niets. Lees het boek maar.

Bach-zingende Malawiër
Twee caravans is een maatschappijkritisch maar bijzonder geestig boek, dat bovendien heel spannend is (er wordt een heuse moord gepleegd). Het is geen psychologische ontwikkelingsroman, maar de personages staan als een huis: Emanuel, een jongen uit Malawi die in een weeshuis van de nonnen is opgegroeid, zich in een gebrekkige, archaïsche, bijbelse taal uitdrukt en prachtig Bach kan zingen; Andriy Palenko, een Oekraïense mijnwerkerszoon uit Donetsk, die droomt van rode sportwagens en een English rose, maar ook van zijn vader die is omgekomen bij een mijnongeluk in een illegaal heropende Oekraïense kolenmijn; Irina, die met de bus uit Kiev naar Engeland is gereisd in de hoop Mr. Brown uit haar Engelse schoolboek aan de haak te slaan; Vulk, een Oekraïense koppelbaas die in zijn pooierbak door de fraaie Garden of England scheurt; Yola, een Poolse alleenstaande moeder die in Engeland wat bij probeert te verdienen voor haar zoontje dat het syndroom van Down heeft; haar godsdienstwaanzinnige nichtje Martha, die ontzettend lekker kan koken; de twee Chinese meisjes (die Chinees Meisje Een en Chinees Meisje Twee worden genoemd omdat niemand hun naam kan onthouden, en voor wie consultant Vitaly met zijn mobilfon een baantje regelt in Amsterdam als ‘au pair’ van ‘een rijke Chinese ambassadeur’, en van wie sindsdien niets meer wordt vernomen, althans niet in dit boek); meneer Majevski, een cameo uit Lewycka’s eerste roman, en niet te vergeten Hond, een hond. Alleen die laatste had wat mij betreft wel achterwege kunnen blijven.

Legbatterij
Een tweede roman is altijd een beetje een risico, zeker na zo’n eclatant succes als Lewycka’s debuut. De auteur wilde haar tweede boek snel publiceren om van alle speculaties af te zijn en om te bewijzen dat ze nog wel meer in haar mars heeft dan die Oekraïense tractors. Ze werkt nu aan haar derde roman, en ze heeft beloofd dat daar geen Oekraïners en voertuigen in voorkomen. Ik hoop dat Twee caravans ook in Nederland een bestseller zal worden. Al was het maar omdat de lezers dan wat meer begrip zullen hebben voor de buitenlanders die ook onze aardbeien plukken. Ik heb me erg geamuseerd met het vertalen van deze roman. Alleen eet ik nooit meer kip uit een legbatterij.