Servet
Onder het genot van een glaasje champagne luisterden we naar een korte toespraak, waarna iedereen kon plaatsnemen aan de lange tafels. Op zowel het bord van de auteur als dat van mij lag een servet bedrukt met de omslag van het boek; een lief gebaar. Alle anderen hadden een servet met de opdruk: Groot Griffeldiner 2010.

Oorkonde
Het allervriendelijkste personeel van Fifteen zette brood en hapjes op tafel en waarschuwde ons voor de pitten in de olijven. De gesprekken kwamen op gang, er werd flink toegetast totdat het tijd was voor nog een toespraak en het uitreiken van de oorkonde voor de Vlag&Wimpel-winnaars. Omdat de redactie het zielig vond voor de auteur om op het podium te staan tussen allemaal mensen van wie hij de taal niet verstond, stuurden ze mij met hem mee. En kreeg ik ineens de oorkonde in handen gedrukt, en werden de camera’s en fototoestellen al gericht. Gauw zei ik dat ik ‘maar’ de vertaler was, en toen werd de oorkonde alsnog in de juiste handen gedrukt en begon het flitsen.

Maar niet voor de vertaler
Zodra we weer rond de dis geschaard zaten, werd het volgende gerecht opgediend, en na een poos was er weer een toespraak en mocht iedere Griffelwinnaar even het woord doen. En dat konden ze goed! Zo ging het nog een hele poos door, en uiteindelijk was het afgelopen. Toen ik wachtte op mijn jas, kreeg ik nog een prachtige bos bloemen, en werd me verteld dat het inderdaad jammer was dat er geen oorkonde voor vertalers bestond.

En dat is inderdaad jammer, want zonder vertaler zou het boek niet zijn ontsloten voor de Nederlandse lezertjes. De Nederlandse kinderen lezen het verhaal niet in de bewoordingen van de oorspronkelijke auteur, maar in de woorden van de vertaler. En aangezien er zo veel woorden in het Nederlands zijn waaruit de vertaler kan kiezen, drukt de vertaler een stempel op het werk door juist dit woord te kiezen en niet dat, door deze uitdrukking te kiezen en niet die andere. Het zou prettig zijn als de CPNB daar notitie van nam, en voortaan de vertaler ook een oorkonde geeft als blijk van waardering, en als herinnering aan de zeer geslaagde avond. Al ben ik ook erg in mijn nopjes met het servet met opdruk.

Hoe gaat dat bij een boekvertaler? Af en toe floept er een mailtje binnen van een uitgeverij met het verzoek een boek te vertalen. Er staat in het mailtje uit hoeveel woorden het boek ongeveer bestaat, een summiere beschrijving van de inhoud, wie de auteur is en wat de titel van het boek is. Deze keer zat er een bijlage bij het mailtje, en toen ik die opende, kreeg ik het omslag te zien.
Ik was meteen verkocht.

Verkocht
Ik was al gedeeltelijk verkocht omdat in het mailtje stond dat het griezelverhalen voor kinderen waren, en ik ben dol op zowel griezelen als op kinderboeken. Maar ik ben ook al heel, heel lang groot fan van Edward Gorey, een Amerikaanse illustrator die in Nederland helaas niet al te bekend is; niemand heeft nog de moeite genomen een Nederlandstalige bijdrage voor Wikipedia over hem te maken. Ik was echter op het verkeerde been gezet; de illustraties in het boek zijn niet van Edward Gorey zelf, maar van David Roberts, en die ademen dezelfde sfeer als het werk van Gorey.

Uiteraard wilde ik het boek dolgraag vertalen, al was het maar vanwege de illustraties. Algauw bleek dat de tekst net zo beklemmend was als de illustraties waren. Uiteraard leeft de vertaler altijd helemaal mee met alles wat er in het boek gebeurt, er zijn weinig lezers die het boek zo intensief lezen, en algauw merkte ik dat ik tijdens het vertalen ook een beklemmend gevoel kreeg.

Raamvertelling
Het boek bestaat uit een raamvertelling over twee kinderen, een jongen en een meisje, die tijdens een stormachtige nacht alleen achterblijven in de herberg waar ze wonen. Als de vader hulp gaat halen, geeft hij hun de opdracht niemand binnen te laten. Wanneer er echter op de deur wordt geklopt, laat de jongen toch een bezoeker binnen. Terwijl ze wachten totdat de storm gaat liggen, houdt de bezoeker de kinderen bezig met verhalen, verhalen die steeds griezeliger worden. Het zijn verhalen vol sfeer en met weinig uitleg, en doen daardoor soms denken aan de verhalen van Edgar Allan Poe. Geen: o, zat dat zo in elkaar! Nee, de lezer blijft met een akelig gevoel in de maag zitten.

Het verhaal over de kinderen in de herberg is echter ook een griezelverhaal, misschien wel nog griezeliger dan de verhalen van de geheimzinnige bezoeker. En wanneer het boek uit is, nodigt dát verhaal juist uit om alles nog eens te lezen, omdat je dan wéét…

Vroeger tijden
Het boek speelt zich in vroeger tijden af, ergens in de negentiende eeuw. Het taalgebruik is soms ook een beetje ouderwets, en dat heb ik in de vertaling willen behouden, maar ik wilde de tekst ook toegankelijk houden voor kinderen van nu. Zo regent het gestaag, gebeurt iets in een oogwenk, en beginnen personages soms een zin met: ‘Welaan.’

Zoals de titel al aangeeft, spelen de verhalen zich af op zee. Maar het wemelt niet van de fokkenmasten, kraaiennesten, putsen en marlpriemen. Ook voor personen zonder zeebenen is het boek goed te lezen. Maar voor wie niet van een griezelige sfeer houdt, is dit boek geen aanrader…

Dit is het tweede deel in een serie, het eerste deel heet: De Anderen. Het verhaal speelt zich af in de toekomst, wanneer er een medicament is uitgevonden waardoor iedereen het eeuwige leven heeft. Dat lijkt erg prettig, maar is het eigenlijk niet. Er ontstaan problemen met voedsel en energiebronnen omdat er te veel mensen komen nu er niemand meer sterft. Ook wordt het verboden om kinderen te krijgen. De kinderen die toch stiekem worden geboren, worden opgespoord en in Overtolligenhuizen geplaatst, waar ze zonder het medicament worden opgeleid tot nuttige leden van de gemeenschap, in een dienstbare functie. Een van die Overtolligen is Anna. In dit deel lezen we hoe het verder gaat met haar, en vooral met Peter, de Overtollige die ze in het eerste deel leerde kennen.

Serie
In Torak en Wolf, De geestenjager (deel 6) heb ik verteld hoe moeilijk het is om steeds weer in de sfeer te komen van het vorige deel van een serie. Het is nog moeilijker om ineens in een serie te vallen waarvan een eerder deel is vertaald door iemand anders. En dat nog wel van een serie vol uitdrukkingen en termen die in een volgend deel uiteraard met hetzelfde Nederlandse woord moeten worden vertaald. Dat is een heel gezoek en gepuzzel. Ook de toon van de oorspronkelijke vertaling moet min of meer behouden blijven, de lezer wil gewoon kunnen doorlezen in dezelfde sfeer als het vorige deel.

Het is sowieso vaak lastig om series in te plannen, vooral series voor de jeugd, want bijna alle jeugdboeken lijken te moeten verschijnen in de kinderboekenweek. Maar ook series voor volwassenen werpen problemen op, omdat meestal wordt teruggegrepen op gebeurtenissen uit eerdere delen, en de vertaler kan van alle boeken die hij vertaalt echt niet alle details onthouden.

Een ander probleem met series is dat je als vertaler niet weet wat er in de volgende delen zal gaan gebeuren. Zo kan hij in de problemen raken met iets wat in het eerste deel met een uitdrukking is vertaald die daar goed van pas komt, maar in een later deel bij nader inzien toch beter anders vertaald had kunnen worden.

Sfeer
De sfeer in deze serie is dreigend. Het geheel heeft wel iets weg van 1984; overal wordt op je geloerd, iedereen houdt elkaar in de gaten. Al met al schept dit een niet erg aangenaam beeld van de toekomst. Hoe dan ook, de lezer — de serie is gericht op de iets oudere jeugd — zal komen te staan voor vraagstukken die hem aan het denken zullen zetten, en zelf het een en ander moeten overwegen omdat er in het boek geen gemakkelijke oplossingen worden aangedragen. De serie wordt afgesloten met een derde deel.

Eindelijk! Het zesde en laatste deel van Torak — Avonturen uit een magisch verleden, is verschenen. Dit deel heeft de titel De geestenjager meegekregen, en inderdaad jaagt Torak in dit deel op geesten: geesten uit het verleden en geesten uit het heden. Hoe het allemaal afloopt, ga ik hier uiteraard niet verklappen.

Series
Waar ik wel iets over wil vertellen, is het vertalen van series. Elk jaar komt er weer een boek in de serie uit, en elk jaar weer moet de vertaler, die ondertussen andere boeken heeft vertaald, terugkomen in de sfeer van de vorige delen. Hoe had hij dit ook weer vertaald, en hoe dat? En in het geval van de serie over Torak: welk woord krijgt een hoofdletter en welk niet?

Gelukkig had ik bij het eerste deel al hele lijsten gemaakt met de Engelse woorden en uitdrukkingen en de Nederlandse vertalingen daarvan; een lijst met de dieren en de planten, en een lijst met specifieke zaken uit Torak, zoals de dingen die Wolf denkt — het Heldere Beest met de Hete Beet — en begrippen uit Toraks wereld — het vloekhout, het dagmaal. Dat was gemakkelijk terugzoeken. Elk jaar werden de lijsten langer. Steeds weer kwamen er namen van planten en dieren bij, want Torak zwerft veel rond en de seizoenen wisselen, en daardoor komt hij steeds andere flora en fauna tegen. Overigens staat er in een vorig blogstukje, Net uit: Torak en Wolf, meer over het vertalen van de planten en uitdrukkingen.

Uitspraken
Lastiger was het wanneer er in een nieuw deel werd terugverwezen naar uitspraken in een vorig deel. Dat is vooral in het laatste deel het geval. Dan moest ik diep nadenken in welk deel een bepaald personage dat kon hebben gezegd. Gelukkig had ik al mijn vertalingen nog op de computer staan, dat is toch makkelijker zoeken dan in een gedrukt boek, en zeker als je niet echt helemaal goed weet welk deel het zou kunnen zijn geweest. Juist dit soort dingen maakt het vertalen van een serie een stuk lastiger dan van een boek dat op zichzelf staat.

Steekjes
Hoe zorgvuldig vertaler, persklaarmaker, corrector en de redactie ook zijn omgegaan met de boeken over Torak, ze zullen ongetwijfeld steekjes hebben laten vallen. Het is onmogelijk om over een periode van zes jaar je alles te kunnen herinneren, hoe goed je je lijstjes ook bijhoudt, hoe zorgvuldig je ook zoekt in eerdere delen. Vertalen is en blijft mensenwerk. En mensen maken fouten. Gelukkig wordt Torak steeds weer herdrukt, en nu de serie helaas is afgelopen, kunnen alle delen eens worden uitgevlooid op verschillen en kleine foutjes. Bovendien zouden er bepaalde dingen in de eerdere delen anders kunnen worden verwoord, alleen al omdat nu bekend is hoe het verder zal gaan. De vertaler weet niet wat de auteur allemaal nog van plan is, het blijft vaak gissen. Maar nu alle delen er zijn, kunnen ze eens goed worden doorgenomen. Want iedereen, vertaler, persklaarmaker, corrector en redactie, draagt Torak een warm hart toe, en allemaal willen we graag het beste voor hem en voor de lezer.

Afscheid
Met pijn in het hart neem ik afscheid van Torak, van Wolf, van Renn, en van alle anderen die een rol in het verhaal hebben gespeeld. Ik heb de boeken steeds met veel plezier vertaald, en heb het altijd erg jammer gevonden dat het zo vaak in sneltreinvaart moest omdat de Engelse tekst laat aankwam, soms op het nippertje om het volgende deel in het Nederlands op tijd voor de kinderboekenweek te laten verschijnen. En nu is de klus geklaard. Ik zal de serie missen. Hopelijk schrijft Michelle Paver nog veel meer spannende en ontroerende boeken. Ik kijk er al naar uit!

Op het ogenblik ben ik bezig met een thriller. Bepaald geen poëtisch werkje. Nee, er wordt veel achtervolgd en geschoten, en de helden en heldinnen schrikken er niet voor terug om uit vliegtuigen te springen en zo. Het is een boek met een kloeke toon.

En dan ineens, midden tussen al het geweld, het volgende zinnetje: His voice softened at the edges.

Op dit blog is al vaker gesproken over heel dicht bij de tekst blijven, of juist uit de losse pols vertalen, vrijheid blijheid, als het maar lekker leest. Aanhangers van deze laatste aanpak zullen weinig moeite hebben met het zinnetje; de ‘hij’ uit het verhaal gaat gewoon zachter spreken, of iets dergelijks. Maar stel dat je dicht bij de tekst wilt blijven? Wat doe je dan met de randjes van die stem?