Garnalen
Onlangs was Camilla Läckberg in Noordwijk om – op een heel onderhoudende en humoristische manier – te vertellen over haar boeken en haar schrijverschap. Toen het over haar beschrijving van een plattelandsgemeenschap ging, vertelde ze dat gasten daar bijvoorbeeld avocado’s met garnalen voorgezet krijgen. Iemand uit Stockholm zou zijn neus ervoor ophalen, die is al een paar modieuze gerechten verder, maar op het platteland vinden ze het nog iets bijzonders. Ik weet het niet zeker, maar ik denk dat wij een dergelijk beeld van avocado met garnalen (leuk voor op een dorp, maar in de grote stad hoef je er niet mee aan te komen) in Nederland niet hebben. Zou je dan als vertaler moeten uitleggen dat de schrijfster niet zomaar voor dit gerecht heeft gekozen? Als personages in een Japans of Chinees boek iets zouden eten wat typisch is voor hun woonplaats of hun maatschappelijke klasse (of juist niet), zou de vertaler daar vast iets over zeggen in een noot. Bij boeken uit een vergelijkbare cultuur is dat veel minder gebruikelijk, ook al weet je bij lange na niet alles van elkaars gewoonten.

Hoe zou het andersom met Nederlandse gerechten in buitenlandse boeken gaan? Stel dat een Nederlandse auteur zijn personages bloemkool en spruitjes laat eten, of het over een spruitjeslucht heeft, zou een buitenlandse vertaler daar dan een toelichting bij geven, of moet de lezer zich er zelf maar een beeld bij vormen?

Svallis (foto: Helena Karlsson/NWT)

Soms kom ik in een Zweeds boek dat ik zit te vertalen een woord tegen dat ik nog nooit eerder heb gezien. Zoals svallis. Misschien ben ik wel een van de weinigen die het woord niet kennen en zijn er anderen die zeggen: ‘Svallis, natuurlijk, wat is daarmee?’ Nou, niets eigenlijk, maar ik kende het niet en kwam het tegen in een episode waarin een schoolklas in september het laatste uitstapje van het seizoen maakt. Als de klas over loopplanken een moeras oversteekt, valt het een leraar op dat er svallis op de planken ligt. Maar hij heeft een verbandtrommel bij zich en is op alles voorbereid.

Dagsmeja
Svall-is, een soort ijs dus, maar wat voor ijs? Op internet is het antwoord te vinden en ik val rechtstreeks een actueel krantenbericht binnen. Ook op dit moment hebben de Zweden namelijk last van dat svallis en het is uitkijken geblazen met dat spul, want ze kunnen er niet tegen strooien. De technische reden daarvoor wordt ook in de krant genoemd, maar die laat ik hier maar achterwege. Svallis is ijs dat ontstaat als ontdooid ijs opnieuw bevriest, waardoor je verschillende lagen ijs op elkaar krijgt. Maar niet gewoon zomaar ontdooid ijs, nee, het ijs dat overdag smelt in de zon terwijl de temperatuur in de schaduw nog steeds onder nul is. En die omstandigheid heet dagsmeja. Alweer een nieuw woord geleerd!

Woord zoekt vertaling
Maar wat moet nu de vertaling worden in mijn boek? Eh… ijs? Ja, dan heb je het idee dat je iets geleerd hebt, en je schiet er qua vertaling niks mee op. Alleen omdat wij geen vergelijkbaar woord hebben. Tenminste niet dat ik weet. Mocht het wel bestaan, dan hou ik me aanbevolen. Wat betreft het nut van het nazoeken van zo’n woord hou ik het er maar op dat het toch leuk is om te weten. Bovendien kan ik nu, als ik in het geschikte seizoen naar Zweden ga, zeggen: ‘Uitkijken mensen, svallis!’

Frans Bauer vertelde in een interview dat hij als klein jochie zelf een plaatje had opgenomen en toen het goed en wel was geperst voor de radio ging zitten wachten tot het gedraaid zou worden. Zo voel ik me nu ook ongeveer, nu mijn vertaling uit is van een boek dat ik al een hele poos heel erg goed vind, al lang voordat ik wist dat ik het ooit te vertalen zou krijgen. Nu is het moment daar waarop ook andere mensen in Nederland het kunnen ontdekken en ervan kunnen genieten. En ik zit net zo gespannen als Frans Bauer indertijd, te wachten op een teken dat het boek ook in Nederland zijn publiek heeft gevonden en dat het de lezer aanspreekt.

Klap
De Italiaan is het verhaal van een gewone, hardwerkende Zweed (boer, buschauffeur en automonteur tegelijk), die vanwege zijn donkere uiterlijk de Italiaan wordt genoemd. Hij is een opgewekt en hulpvaardig mens, tevreden met zijn leven. Totdat hij ernstig ziek wordt, en dan schudt niet alleen de grond onder zijn eigen voeten, maar vooral ook onder die van zijn oudste zoon, die een speciale band heeft met zijn vader en doodsbang is dat hij hem zal moeten verliezen.

Uit de beschrijving van Sven Olov Karlsson komt duidelijk naar voren wat de ziekte van de vader voor zijn hele gezin betekent. Als lezer voel je je heel erg betrokken bij dat gezin, bijna alsof je er zelf deel van uitmaakt, en zit je in spanning of het wel goed komt met de Italiaan. Elke klap die het gezin treft, komt ook bij de lezer hard aan. Het lezen van dit boek is een emotionele ervaring, terwijl het boek (gelukkig) totaal niet sentimenteel is, maar zelfs humoristisch. Ik hoop op heel veel lezers die deze ervaring ook zullen opdoen en meeleven met de Italiaan en zijn gezin.