Over neuzen, rozijnen en vriendschap

Het vertalen van Will Grayson, Will Grayson door John Green en David Levithan (uitgeverij Lemniscaat)

‘When I was little, my dad used to tell me, “Will, you can pick your friends, and you can pick your nose, but you can’t pick your friend’s nose.”’

Niet letterlijk te vertalen, die eerste zin. De Nederlandse taal kent niet één woord dat zowel ‘kiezen’ als ‘pulken’ betekent. ‘Pulken’ is zo specifiek dat je er sowieso niet veel mee kunt. Onder het verder lezen zat ik alvast te peinzen wat ik ermee aan moest. Misschien iets in de richting van je vrienden kiezen en in je kiezen pulken, maar toen kwam ik op bladzijde 21, waar de vriend, die zijn liefdesverdriet in de alcohol heeft verzopen, laveloos op de grond ligt en dreigt te stikken in zijn eigen snot, zodat Will letterlijk geen andere keus heeft dan… juist ja.
(Wat werd het uiteindelijk? Zie het filmpje op YouTube.)

Nog nooit heb ik tijdens de eerste lezing van een boek dat ik zou gaan vertalen zo vaak gedacht: wat moet ik dáár nou mee? Dat is onvertaalbaar, en omdat erop door wordt gegaan kan ik er ook niet iets anders van maken. En dan heb ik het nog niet eens over het soort dingen dat zo onopvallend in de tekst verwerkt zit dat je er pas over struikelt als je echt aan de vertaling bezig bent.

Vijf jaar hebben ze over het schrijven van Will Grayson, Will Grayson gedaan, John Green en David Levithan, en dat heeft een geweldig boek opgeleverd. En ook een dat van spitsvondigheden aan elkaar hangt.

Het verhaal
Het uitgangspunt was twee jongens die allebei Will Grayson heten, die elkaar niet kennen en die elkaar halverwege toevallig ergens tegenkomen. De ene Will is een jongen die zijn best doet zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan door twee simpele regels te volgen: 1) afstand houden en 2) je mond houden. Daarbij wordt hij enigszins gehinderd door zijn vriendschap met Tiny Cooper, ‘niet de gayste mens ter wereld, en ook niet de grootste, maar volgens mij zou hij wel eens de grootste mens ter wereld kunnen zijn die echt ontzettend gay is, en ook de gayste mens ter wereld die echt ontzettend groot is.’ De andere will grayson (hij schrijft zijn naam consequent zonder hoofdletters) lijdt aan een chronische depressie. Het enige lichtpuntje is zijn online-vriendschap met ene Isaac. Beide auteurs hebben een Will voor hun rekening genomen en beide Wills hebben een geheel eigen stem. Dat het toch één verhaal wordt, komt mede door de centrale rol die Tiny Cooper in het geheel speelt.

Ontdekken wie je bent en hoe je jezelf kunt zijn, daar gaat het over, en over vriendschap. ‘… hoeveel er van een beste vriend afhangt. Als je ’s ochtends wakker wordt zwaai je je benen over de rand van je bed op de vloer en gaat overeind staan. Je schuift niet naar de rand van je bed om te kijken of de vloer er nog wel is. De vloer is er altijd. Tot hij er niet meer is.’

Enkele vertaalproblemen
Rode draad door het boek is de musical die Tiny Cooper schrijft over zijn eigen leven. Dat hield in dat ik ook een aantal musicalliedjes moest vertalen, en dan geen liedjes met een strak ritme en rijmschema, die je weliswaar in een keurslijf dwingen maar die ook duidelijkheid scheppen: loopt het goed, klopt het rijm? Ik had te maken met willekeurige aantallen lettergrepen en rijm waar het maar kon. Ik heb mijn best gedaan het origineel daarin zo goed mogelijk te volgen. Daardoor moest ik inhoudelijk soms behoorlijke vrijheid nemen, maar zoals ik al eerder heb ondervonden: als je begint met vrijheid nemen kom je vaak uiteindelijk toch weer dicht bij het origineel uit. Alsof je via een omweg beter op je bestemming kunt komen dan wanneer je recht op je doel af gaat.

Omdat Tiny’s musical autobiografisch is, speelt ook zijn vriend Will Grayson er een rol in. Natuurlijk is dat in ernstige tegenspraak met de regels van afstand houden en je mond houden, zodat Will Tiny dringend verzoekt het personage, Gil Wrayson, in elk geval een minder herkenbare naam te geven. Maar dat gaat niet: ‘His name has to be Wrayson. Say it slow. Ray-sin. Rays-in. It’s a double meaning – Gil Wrayson is undergoing a transformation. And he has to let the rays of sunlight in – those rays of sunlight coming in the forms of Tiny’s songs – in order to become his true self – no longer a plum, but a sun-soaked raisin. Don’t you see?’ Mijn probleem was hier dat ik een Engels klinkende naam, Engelse klanken, moest verbinden met een uitleg in Nederlandse woorden.

Dan de ‘Acknowledgments’, waarin de auteur zijn familie, redacteur, vrienden en vaak nog vele anderen bedankt voor hun steun en deskundigheid. Veel vertalers hebben een hekel aan dat dankwoord, omdat er meestal opmerkingen en toespelingen in staan waarvan je geen idee hebt waarnaar ze verwijzen (zie ook het blogartikel van An de Greef over dit onderwerp). Mijn auteurs maakten het mij ook lastig, maar bij hen zat het venijn in het woord zelf, acknowledgments. Zij gebruikten dat namelijk niet alleen als ‘dankbetuiging’, maar ook als ‘erkenning’ in de zin van bekentenis. Elke zin begon met ‘we acknowledge’, zoals ‘We acknowledge that one of us cheated on the SATs, but he didn’t mean to.’ Ik moest voor ‘we acknowledge’ iets vinden dat in beide betekenissen te gebruiken was. Gelukkig bood de opbouw van het boek uitkomst: het eindigt met de opvoering van de musical, en waar wordt een geslaagde voorstelling mee afgerond? Met een toegift. ‘Wij geven toe’ bleek voor alle opmerkingen op de laatste bladzijde bruikbaar.

De nasmaak
Tijdens de eerste vertaalronde van dit boek heb ik heel wat keren met de handen in het haar gezeten, zo’n lastige klus vond ik het. Maar na de eerste ronde komt altijd de tweede. De ruwe vertaling staat er, een aantal moeilijkheden is (voorlopig of definitief) opgelost, tijdens de tweede ronde bedenk je weer wat oplossingen en je maakt een lijstje van wat er nog over is. Weer een paar ronden verder merk je opeens dat er een min-of-meer-klare vertaling voor je ligt. Er valt natuurlijk nog het nodige aan te sleutelen en te polijsten, maar de schijnbaar onoplosbare problemen zijn opgelost, ook nu weer. En wat was al dat gepuzzel en geprobeer eigenlijk heerlijk…

Download PDF

Tags: ,

  1. Wat een leuk, boeiend stuk, Aleid! Je hebt me erg nieuwsgierig gemaakt naar het verhaal en al je oplossingen.

  2. Ja, vertalen is vaak heerlijk puzzelen! Zo te lezen heb je ervan genoten en mooie vondsten gedaan. Ik hoop hier over een tijdje aan toe te komen. Je vertaling van Paper Towns las ook zo lekker natuurlijk. En ik blijf benieuwd naar wat je hebt losgepeuterd in je hersens voor dat pulken. Het zal wel aan mij liggen, want John Green spreekt natuurlijk vloeiend Nederlands, maar ik kan de oplossing op het YouTubefilmpje niet zo goed verstaan 😉

    Ook heb ik nu dankzij jou voor het eerst An de Greefs stuk over de dankwoorden gelezen. Hilarisch, en heel herkenbaar. Veel dank aan mijn collega’s voor hun blogstukken, die mij nieuwe moed en inspiratie geven voor deze werkdag :-))

  3. Mooie oplossing! Ik zal ‘m hier niet herhalen, want dat YouTube filmpje is veel te leuk om naar te luisteren. 🙂

  4. Dank je wel voor jullie enthousiaste reacties!
    Die herinneren me eraan dat ik zelf ook nog een bedankje wilde plaatsen, en wel aan iedereen op de boekvertalerslijst. Want de keren dat ik er echt niet uit kwam met alle gepuzzel kreeg ik daar voldoende suggesties om uit de impasse te komen. Lijsters, jullie zijn onmisbaar. 🙂

  5. Heb het net uit — prachtig vertaald! Echt erg mooi gedaan. Petje af.

  6. Wat een fijn compliment. Dank je wel!

  7. Mooi stuk Aleid. Heb net De Chaos uit. Hopen dat de uitgever nu snel Grayson opstuurt. Ben ook benieuwd naar je oplossingen.

  8. Dank je wel, Jaap. Ik weet niet of je het je nog herinnert, maar dit was dus het boek waarover ik je destijds in Utrecht heb verteld. Hopelijk krijg je het gauw en beleef je er veel plezier aan! Ik ben benieuwd naar je recensie van De Chaos.

  9. Ik heb Will Grayson inmiddels ook uit. Moet de storm nog even laten bezinken, wat een overrompelend boek. Wat ik er precies van vind, weet ik nog niet helemaal maar het is wel een bijzonder boek en het zit geweldig in elkaar. Veel respect voor je vertalingen. Recensie van De Chaos verschijnt deze week. Grayson volgende week.

  10. :-))) Overrompelend is er een goed woord voor, vind ik. Nu maar hopen dat de stormschade meevalt.
    Alweer: dank je wel, Jaap.

  11. Ben heel benieuwd! Bijzonder dat je zo intensief met dit boek bezig bent geweest.

  12. Hoi Aleid,

    Ik heb hem weer in 1 ruk uitgelezen. Ik vond het een fantastisch boek. Ik moest wel even wennen aan de schrijfstijl van Levithan omdat ik zo gewend ben aan John Green en het eerste hoofdstuk ook van hem was. Je merkt dus echt dat het twee schrijfstijlen zijn, maar dat is tegelijkertijd ook heel sterk aan het boek, er is een duidelijk verschil tussen de twee Will Graysons.

    Je hebt het echt fantastisch vertaald! (Natuurlijk, ik had niet anders verwacht).
    Ik vond je anagrammen uit 19 keer Katherine ook zo goed!

    Groetjes Lisette

  13. @ Lisette: bloos… 😉

Antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*