Zeker bij een boek van een internationaal befaamde auteur zal er door recensenten en lezers op de kwaliteit van de vertaling worden gelet. En het lukt ook regelmatig om een goede vertaling gelijktijdig met, of zelfs vóór, het verschijnen van het origineel in de winkel te hebben, met maar één vertaler. Hoe dat kan? Gewoon, goed overleg met de auteur en diens agent en uitgever, zodat de opdracht tijdig kan worden ondergebracht. Grote romans komen niet uit de lucht vallen, doorgaans is ruim van tevoren bekend wanneer de tekst ongeveer klaar is.

Een cijfermatige onderbouwing van de theorie dat een boek lijdt onder veel latere verschijning dan het origineel (en dat geldt eigenlijk alleen voor Engelse boeken, andere talen lijden daar veel minder onder) is moeilijk te geven omdat elk geval verschillend is. In elk geval zou je in zijn algemeenheid kunnen zeggen dat als er geen publiciteit is (doordat het boek al te lang geleden is verschenen), het publiek er minder goed van op de hoogte raakt dat het boek in de winkel ligt, wat een negatief gevolg heeft op de verkoop. Wat individuele gevallen betreft: Harry Potter verscheen de afgelopen jaren steeds ongeveer een halfjaar na het origineel, en had niet te lijden onder mindere verkoop, ook al omdat het boek bedoeld is voor kinderen. Maar naarmate de kinderen ouder werden steeg de in Nederland verkochte oplage van de Engelse editie. Non-fictieboeken moeten het vaak van de actualiteit hebben, dus als je nu nog een dik boek aankoopt over bv. de oorlog in Irak en daar pas na een jaar de vertaling van hebt is de kans groot dat je dan met een boek zit waar men niet meer op zit te wachten.

Een roman van een internationaal befaamde schrijver – Roth, Auster, Coetzee – zal in de regel meteen in de krant worden besproken, en het helpt bij deze genoemde auteurs dat ze onmiddellijk of soms al eerder dan het origineel in de winkel liggen. Is zoiets een publiciteitsstunt? Misschien wel. Is het verderfelijk? Het helpt de verkoop, dus ook de inkomsten van de vertalers, en in de steeds dichter wordende boekenmarkt moet je creatief zijn om boeken onder de aandacht te brengen. Voor elk boek dat een bestseller wordt, verdwijnen er honderden in de mist.

Ik ben het eens met wat Ine Willems zegt, en heb mij altijd verbaasd over die grote marges van de boekhandel: de een schrijft het boek en krijgt één euro, de ander rekent het af bij de kassa en krijgt een tientje. Je mag het ook nog terugsturen als het niet lukt – dan heb je een stuk minder risico dan als je het boek uitgeeft en alle kosten moet betalen, vaak nog tot aan de advertenties in boekhandelskrantjes en de etalages aan toe. En de marges willen ze nog groter maken door meer boeken van een titel te bestellen. Waar houdt dat op?

Onderhandelen over betere voorwaarden, daar kan ik het alleen mee eens zijn. Maar om een andere vergelijking te maken, zelfs als je de Nederlandse politiebond bent heb je er kennelijk nog een zware dobber aan om mensen een aanvaardbaar salaris te geven. Ik weet niet een oplossing voor deze zaak, maar dat is wat anders dan dat ik het eens ben met de situatie.

Me dunkt dat er aan de overzijde van deze beroepsgroep ruimte bestaat voor de bedinging van andere, eerlijker verdeelde voorwaarden.

U geeft aan dat u meent dat dit blog over literaire producties gaat. Dan heeft u ons blog niet goed gelezen. Uiteraard komt de Hogere Literatuur ter sprake, maar veel bijdragen gaan juist over de onderkant van dit vak. U hoeft er mijn bijdragen maar op na te slaan. Dit blog is een mogelijkheid voor ALLE boekvertalers om zich te uiten.

Misschien verbaast het u dat we incidenteel van leer trekken tegen de uitgevers. Zou u zich niet gepiepeld voelen als bij de overgang naar de euro uw tarief bij het omrekenen naar beneden werd bijgesteld? Want ja, dat is gebeurd. Bij uitgevers die zijn aangesloten bij de GAU, de organisatie waarmee de VvL onderhandelt over de tarieven, maar die zich daar geen moer van aantrekken. Er wordt een herenakoord gesloten. Wij kunnen alleen maar aannemen dat niet alle uitgevers heren zijn. Want nogmaals, en ik kan dat niet genoeg benadrukken, het gros van de vertalers krijgt aanzienlijk minder uitbetaald dan het redelijke en gangbare tarief. Dit zijn de vertalers van de goed verkopende thrillers, de chicklit, de dieetboeken en andere bestsellers waarvoor ze geen cent aan royalty’s krijgen. Dit is de praktijk in de landerijen om de ivoren torens heen.

Ik ben al vanaf het prille begin bij dit blog betrokken en kan geen bijdragen vinden die uw conclusie rechtvaardigen dat hier over uitgevers gedacht en gesproken wordt als Darth Vaders. U baseert deze conclusie kennelijk op het artikel waarop u heeft gereageerd en waarin een kritische noot wordt gekraakt over de rol van uitgevers bij meermansvertalingen waarbij snelheid een belangrijker argument was dan kwaliteit. Voor mij zijn uitgevers geen Darth Vaders, maar ondernemers. Ondernemers die in een moeilijke markt opereren, een scherp oog voor marges hebben en niet meer uitgeven dan strikt noodzakelijk is. Aan boekvertalers de schone taak hun duidelijk te maken dat die marges in ieder geval aan hun kant moeten worden opgerekt. Het is niet aan ons – en op dat punt ben ik het in zeker opzicht met Rik eens, al moet ik zeggen dat het mij, en met mij waarschijnlijk talloze collega’s, wel degelijk een moer interesseert – te bepalen hóé de uitgever dat doet. Kort gezegd: daar ga ik niet over.

Ging ik daar wél over, zou ik Riks optie van een verhoging van de boekenprijs zeker niet op voorhand willen uitsluiten. Uw ‘been there, done that, got the T-shirt’-reactie overtuigt niet. Uw vooronderstelling dat alleen paperbacks van 40 euro een prijsverhoging kunnen dragen, onderschrijf ik niet. Een ‘eenvoudige’ rekensom leert dat een – voor boekvertalers – gevoelige verhoging van de woordprijs, bij een schappelijk geprijsd boek en een alleszins normale oplage een beperkt effect op de winkelprijs heeft, zelfs al zou de uitgever besluiten de extra kosten volledig door te berekenen aan de eindklant. Maar ik heb een hoofd voor woordjes, en niet voor cijfers, dus ik nodig u graag uit voor te rekenen waarom het anders is.

U laat in uw reactie – ‘maar wie betaalt dat?’ – eigenlijk geen andere mogelijkheid open voor uitgevers en boekvertalers dan door te ploeteren op de ingeslagen weg. Dat vind ik onaanvaardbaar. Wat stelt u voor, meneer Schiferli? Wilt u, om binnen de grenzen van uw biologisch-vleesmetafoor te blijven, vertalersflats binnen de grachtengordel neerzetten?

Het ging mij om de toon waarop hier op dit forum over uitgevers wordt gepraat: alsof zij de Darth Vader van de boekenindustrie zijn, schurken die alles in het werk stellen om het vertalers zo moeilijk mogelijk te maken. Ik heb zelf jarenlang bij een ivoren toren, eh… literaire uitgeverij gewerkt weet ik dat er in elk geval van zulke strategieën geen sprake is. Een boek dat in zijn geheel geen recensies krijgt, of zijn recensies al lang geleden heeft gekregen voordat het in het Nederlands verscheen, zal het nu eenmaal moeilijk hebben in de verkoop. Daar helpt geen moedertje lief aan. Ga het navragen bij een goede boekhandel, als je het woord van uitgevers niet vertrouwt.

Zoals ik al zei, dat rechtvaardigt geen gehaaste meermansvertaling, maar het verschijnsel is geen hersenschim. Het is een aspect van de boekenmarkt en hoe je daar mee omgaat. Of het ‘eenvoudig’ ophogen van de verkoopprijs een oplossing is, zoals Rik voorstelt, betwijfel ik. Het is een oude methode die bij veel boeken wordt toegepast: de calculatie komt slecht uit, laten we er een paar euro bij doen, en kijken of het er dan wel goed uitziet. Een paar euro haalt echter weinig uit om vertalers, persklaarmakers een substantieel beter loon te geven. Bij een paperback van 40 euro zou dat beter kunnen, maar wie betaalt dat? Misschien wordt het dan zoiets als biologisch vlees: mensen die tegen de veestapels zijn laten het in de supermarkt liggen omdat ze het te duur vinden.

U schrijft: De auteur en vertaler krijgen vast hun percentage resp. honorarium plus royalty’s.

Dat is het geval bij sommige uitgevers die het zogenaamde modelcontract hanteren, maar het gros van de uitgevers doet dat niet, ook al zijn ze aangesloten bij de GAU en zouden ze dat dus wel moeten doen. Er wordt meestal voor veel en veel minder vertaald, persklaargemaakt en gecorrigeerd. En royalty’s betalen deze uitgeverijen al helemaal niet. Bovendien zijn de tarieven in kwestie al zeker tien jaar niet aangepast aan de inflatie. Zegt u: onderhandel dan voor betere voorwaarden? Meneer Schiferli, vertalers zijn niet in loondienst, en bij gebrek aan een stakingskas kunnen zij een staking niet als pressiemiddel toepassen. Als een vertaler te ver dooronderhandelt, gaat de opdracht naar een ander. Of hij krijgt één keer een opdracht tegen betere voorwaarden, om vervolgens nooit meer iets van de uitgever te horen. En dat kan de vertaler zich niet permitteren, en dat weten uitgevers heel goed.

U schrijft: Als zij van mening zijn dat het uitbrengen van een Nederlandse vertaling 2 jaar na verschijning van het origineel slechtere verkoopcijfers oplevert dan wanneer dit na 3 maanden gebeurt, dan baseren zij dat niet op wishful thinking maar op hun jarenlange ervaring.

Het gaat echt niet om het verschil tussen 3 maanden en 2 jaar, en ik weet dat u dat ook donders goed weet, meneer Schiferli. Dit zo stellen is puur demagogisch. Het gaat hier om vertalingen die tegelijkertijd met (en soms nog eerder dan) het origineel worden uitgebracht. Wij zijn trouwens heel nieuwsgierig naar de exacte verschillen in de betreffende verkoopcijfers.
En is het u bekend dat sommige uitgevers hun titels na verloop van tijd uitbrengen bij een andere imprint? Of de vertaling doorverkopen aan een andere uitgever? Dacht u dat de hard ploeterende vertaler daar nog iets voor krijgt? Nee, geen rooie cent. De vertaling blijft nog jarenlang goed verkopen en de vertaler heeft het nakijken.

U schrijft: Hoe vaak gebeurt het niet dat de naam van een vertaler niet wordt genoemd bij een recensie.

Dat vinden boekvertalers ook heel treurig.

U schrijft: Even vaak gebeurt het dat bij een bespreking van een boek in het origineel niet wordt vermeld dat er binnenkort een vertaling verschijnt, ook al is die aan de pers al gecommuniceerd in een catalogus. ‘Even vergeten!’ Of wat dan ook. Als de vertaling dan enkele maanden later verschijnt wordt daarvan vaak geen melding meer gemaakt. Het boek is immers al besproken.

Dat is iets waarop de uitgever de recensent moet aanspreken.

Ik heb het gevoel dat u redeneert vanuit een ivoren toren. Vanuit een literaire toren. Het zou u verbazen hoe het er in andere segmenten van de uitgeverijwereld aan toe gaat.